201202_PSpaw.pdf 6 Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Jacek Słania Henryk Marcinkiewicz Mariusz Kiełbik Plan spawania elementu obudowy kopalnianej – osłony odzawałowej welding plan of the element of mine support  – shield system Dr hab. inż. Jacek Słania, prof. IS– Politechnika Częstochowska, mgr inż. Henryk Marcinkiewicz, mgr inż. Mariusz Kiełbik – Fabryka Maszyn Górni- czych PIoMA, Piotrków Trybunalski. Streszczenie w artykule przedstawiono plan spawania stalowej osłony odzawałowej obudowy górniczej. omówiono ko- lejność spawania detali oraz montażu gotowych seg- mentów z uwzględnieniem podziału na poszczególne etapy produkcji. Przedstawiono wymagania dotyczące badań nieniszczących, przykład planu badań i etapy ba- dań oraz ogólne wytyczne dotyczące spawania. Abstract There was the welding plan of the element of mine support of shield system presented. The authors descri- bed the sequence of details welding and the segments compound with taking into consideration certain produc- tion stages. The requirements for non-destructive testing were shown. There were examples of testing plan and the stages of testing described. The overall guidelines on we- lding were presented. Wstęp Celem technologicznego planu spawania jest wła- ściwe ustalenie przebiegu operacji warsztatowych w procesie wytwarzania konstrukcji spawanych. Technologiczny plan spawania opracowuje się na podstawie dokumentacji konstrukcyjnej wyrobu. obej- muje on następujące czynności: – podział konstrukcji na podzespoły, – ustalenie planu spawania poszczególnych podze- społów, – ustalenie planu spawania całej konstrukcji, – określenie sposobu i stopnia oprzyrządowania spa- wania poszczególnych podzespołów i całej kon- strukcji, – opracowanie instrukcji technologicznych spawania (WPS), – wyznaczenie spawaczy do wykonywania poszcze- gólnych prac spawalniczych, – opracowanie i zestawienie całej dokumentacji tech- nicznej technologii spawania. Celem ustalenia planu spawania poszczególnych podzespołów jest: – ustalenie kolejności i kierunku wykonywania po- szczególnych spoin – od czego w dużym stopniu zależy wielkość naprężeń własnych oraz odkształ- ceń konstrukcji, – określenie metod i parametrów spawania oraz tech- niki wykonywania spoin – od czego zależy wielkość naprężeń własnych, odkształcenia liniowe i ilość ciepła wprowadzonego do połączenia. oprócz przestrzegania kolejności układania spoin po- mocne w zmniejszeniu naprężeń własnych i odkształ- ceń może być określenie i podanie w instrukcji warunków miejscowego podgrzewania lub wywołania chwilowych naprężeń za pomocą różnego rodzaju rozpór i ściągów nadającym elementom tzw. przeciwodkształcenie [1]. Osłona odzawałowa – informacje ogólne osłona odzawałowa jest podstawowym elementem zestawu obudowy kopalnianej, odgradzającym wyrobi- sko od zrobów i częściowo przejmującym nacisk skał stropowych oraz w całości nacisk rumowiska zawało- wego. W najczęściej obecnie stosowanych obudowach 7Przegląd sPawalnictwa 2/2012 podporowo-osłonowych przy eksploatacji ścian syste- mem z zawałem stropu stosuje się jednolite osłony od- zawałowe, które połączone są przegubowo ze stropni- cą oraz z łącznikami układu lemniskatowego lub prze- gubowo ze spągnicą w obudowach z centralnym prze- gubem. osłona odzawałowa to skrzynkowa konstrukcja spawana z blach o różnej grubości: – blacha spodnia 30÷40 mm, – tężniki ok. 30÷50 mm, – żebra i blachy przykrywające ok. 25÷30 mm. Materiały blach to głównie stale niskostopowe o podwyższonej wytrzymałości ulepszone cieplnie wg En 10028-6 I En 10137-2 w gatunkach S355, S690Q lub 14HnMBCu. Podobnie jak stropnica, osłona ta wyposażona jest w boczne osłony służące do uszczelnienia przestrze- ni roboczej oraz do korygowania położenia zestawu, zwłaszcza na nachyleniach. osłona ruchoma wysuwna znajduje się po tej sa- mej stronie co osłona ruchoma stropnicy i jest rozsu- wana sprężynami śrubowymi oraz przesuwnikiem ko- rekcyjnym. W osłonie odzawałowej kompletnej wyróżnia się osłonę, osłony boczne, sprężyny śrubowe, prowadniki osłon bocznych i przesuwniki korekcyjne. na wewnętrznej powierzchni osłony odzawałowej umieszcza się ucha i obejmy do mocowania elemen- tów wyposażenia hydraulicznego zestawu. osłona od- zawałowa ma również uchwyty i punkty do mocowania haków urządzeń dźwignicowych, niezbędne w czasie przeładunków i montażu zestawu obudowy. W obudo- wach podporowych osłony odzawałowe nie przenoszą obciążeń górotworu, jedynie ochraniają przestrzeń ro- boczą wyrobiska ściany przed przedostawaniem się do niego kamienia z zawałów. Proces produkcyjny Proces produkcyjny osłony polega na: – wycinaniu metodami cięcia termicznego gabarytów zewnętrznych i otworów poszczególnych detali, – przygotowaniu krawędzi detali – ukosowaniu pod spoiny czołowe, – oszlifowaniu detali po cięciu, – prostowaniu detali na prasach hydraulicznych, – śrutowaniu wypalonych detali, – koniecznej obróbce mechanicznej niektórych detali, – składaniu i spawaniu konstrukcji osłony w kolejnych etapach (zwykle IV÷VI etapów zasadniczych i etapy wstępne), – ostatecznej obróbce mechanicznej – wytaczaniu otworów głównych, – śrutowaniu całości konstrukcji, – malowaniu. Pierwszą fazą produkcji jest przygotowanie po- szczególnych detali. Z uwagi na to, że konstrukcja osłony jest spawa- na z blach, podstawowym procesem wykonania de- tali jest cięcie gazowe z blach o odpowiedniej grubo- ści (wycinanie kształtów zewnętrznych i otworów po- szczególnych detali na przecinarkach automatycz- nych) oraz przygotowanie krawędzi do ułożenia spoin czołowych – czyli ukosowanie (fazowanie) odpowied- nich detali zgodnie z rysunkami konstrukcyjnymi. ope- racje te wykonuje się przez cięcie termiczne (najczę- ściej acetylenowo-tlenowe), bądź przez obróbkę me- chaniczną w zależności od złożoności kształtu detalu bądź jego wielkości. Po operacji cięcia (kształtu i faz) detale poddawane są oszlifowaniu w celu usunięcia wypływek i żużla po cięciu, a następnie prostowaniu na prasach hydraulicznych. Po prostowaniu wszystkie de- tale przed przekazaniem do montażu i ewentualnej ob- róbki wiórowej poddawane są śrutowaniu. Detale bardziej złożone technologicznie (tuleje, uchwyty gwintowane czy zawiesia), wymagające ob- róbki, przekazywane są na wydział mechaniczny do obróbki wiórowej, a detale z blach przekazywane są na wydział montażowy. Montaż konstrukcji osłony odbywa się etapowo ze względu na konieczność spawania detali w odpowied- niej kolejności, tak aby przed przykryciem konstruk- cji blachami poszyciowymi można było wykonać spo- iny łączące tężniki (blachy główne) do blachy spodniej. Liczba etapów głównych w zależności od wielkości konstrukcji osłony i jej złożoności wynosi III÷VII. Przed I etapem składania tężniki główne pakietuje się i roztacza technologiczne otwory pod rury ustaw- cze do składania. Po I etapie składania zwykle konstrukcje ustawia się „plecami” do siebie, poddaje je przegięciu technolo- gicznemu i klamrowaniu w celu wywołania odkształce- nia, które po pospawaniu na skutek skurczów spawal- niczych pozwoli powrócić do wymaganych kształtów. Przegięcie takie ustala się doświadczalnie. Wszyst- kie etapy składania realizowane są ściśle wg procesu technologicznego, tj. do poszczególnych etapów mon- towane są wyłącznie te pozycje, które ujęte są w karcie technologicznej. Spawanie w poszczególnych etapach odbywa się ściśle wg kart technologicznych spawania (planów spawania) ogólnych i szczegółowych. Rys. 1. osłona odzawałowa kompletna Fig. 1. Complete shield system 8 Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Plan spawania ogólne wytyczne zawarte w planach spawania do- tyczą określenia: gatunku i rodzaju materiału dodatko- wego (drutu spawalniczego) stosowanego do sczepia- nia i spawania konstrukcji metody i parametrów spawa- nia, rodzaju mieszanki gazów osłonowych, uprawnień spawacza w zależności od gatunków spawanych ma- teriałów zgodnie z normą Pn-CR ISo 15608 (oznacze- nie cyfrowe grup materiału podstawowego zastosowa- nego na złącze egzaminacyjne), wysokości tempera- tury podgrzewania przed spawaniem w zależności od gatunku materiału podstawowego, a także rodzaju ba- dań nieniszczących poszczególnych złączy. Szczegółowe wytyczne w planach spawania po- szczególnych etapów określają: rodzaj, wielkość i dłu- gości poszczególnych spoin, pozycję spawania, kolej- ność i kierunek spawania, uwagi techniczne dotyczą- ce sczepiania, zakańczania spoin, spawania tzw. ska- lopsów, czyszczenia międzyściegowego oraz stoso- wanych usztywnień i rozpór technologicznych. W kar- tach tych podany jest również rodzaj badań nieniszczą- cych złączy spawanych oraz ilość materiału dodatko- wego (w kg) dla danego etapu spawania osłony odza- wałowej. Plany spawania oprócz pisemnych wskazó- wek zawierają również szkice poglądowe prac w po- szczególnych etapach, na których oznaczono wielkość i rodzaj spoiny, miejsce założenia rozpór technologicz- nych, szkic układania spoin do łączeń kaskadowych, pochylenie uchwytu i kierunek spawania dla warstw wypełniających. Po poskładaniu i pospawaniu w przedostatnim eta- pie i rozczepieniu osłon na pojedyncze elementy oraz całkowitym wystygnięciu konstrukcja osłony podda- wana jest ostatecznej obróbce wiórowej – wytaczaniu otworów głównych w celu zapewnienia współosiowości (zwykle 0,1 mm) i rozstawów otworów zgodnie z rysun- kiem konstrukcyjnym. W ostatnim etapie ustawiane i spawane są niewiel- kie elementy typu ucha i obejmy do mocowania ele- mentów wyposażenia hydraulicznego zestawu, uchwy- ty i punkty do mocowania haków urządzeń dźwignico- wych, niezbędne w czasie przeładunków i montażu ze- stawu obudowy, oraz zamki otworów głównych. Deta- le te są składane i spawane w ostatnim etapie z uwagi na swoją „delikatność” – wykonane z cienkich prętów i cienkich blach mogłyby ulec zniszczeniu, pogięciu lub nawet urwaniu podczas manewrowania konstruk- cją w czasie produkcji, a w niewielki sposób wpływają na odkształcenia konstrukcji po spawaniu ze względu na niewielkie spoiny (a3 czy 1/2v4). ostatnią fazą produkcji jest szlifowanie wykańcza- jące, śrutowanie całej konstrukcji po uprzednim zabez- pieczeniu powierzchni obrobionych przed śrutowaniem oraz malowanie. Rys. 2. Pakiet blach osłony do wytaczania – rzut aksonometryczny Fig. 2. The packet of shield sheets for boring – axonometric projection Rys. 3. Pakiet blach osłony do wytaczania Fig. 3. The packet of shield sheets for boring Rys. 4. Etapy składania osłony Fig. 4. Stage of shield composing Rys. 5. I etap składania – stosowanie ściągów do ustawiania i sczepiania Fig. 5. Composing of first stage – using stays for positioning and tacking I Etap składania osłony II Etap składania osłony III Etap składania osłony IV Etap składania osłony 9Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Rys. 6. I etap składania – stosowanie ścisków do ustawiania i scze- piania Fig. 6. Composing of first stage – using clamps for positioning and tacking Rys. 7. I etap składania – stosowanie usztywnień i rozpór technolo- gicznych do ustawiania i sczepiania Fig. 7. Composing of first stage – using stiffenings and technological struts for positioning and tacking Rys. 8. osłony po spawaniu w I etapie sczepione „plecami” do siebie i usztywnione rozporami w celu zapobieżenia odkształceniom spa- walniczym Fig. 8. Shields after first stage welding, “back” tacked and stiffened by struts (for preventing against welding distortions) Rys. 9. Przygotowanie (ukosowanie) krawędzi blach pod spoiny czo- łowe Fig. 9. Preparation (bevelling) of sheet edges for butt welds Rys. 10. Stanowiska do podgrzewania osłon przed spawaniem Fig. 10. Stands for heating shields before welding Rys. 11. I etap spawania – konstrukcje sczepione i usztywnione Fig. 11. Welding of first stage – tacked and stiffened constructions 10 Przegląd sPawalnictwa 2/2012 ogólne wytyczne zawarte w planach spawania określają: – gatunek i rodzaj materiału dodatkowego (drutu spa- walniczego) stosowanego do sczepiania i spawania konstrukcji, – metodę i parametry spawania, – rodzaj mieszanki gazów osłonowych, – uprawnienia spawacza w zależności od gatun- ków spawanych materiałów zgodnie z normą Pn -CR ISo 15608 (oznaczenie cyfrowe grup materia- łu podstawowego zastosowanego na złącze egza- minacyjne), – wysokość temperatury podgrzewania przed spawaniem w zależności od gatunku materiału podstawowego, – rodzaj badań nieniszczących poszczególnych złączy.Rys. 12. II etap składania – osłony sczepione paramiFig. 12. Composing of second stage – pair tacked shields Rys. 13. Konstrukcje osłony po oszlifowaniu wykańczającym, przy- gotowane do malowania Fig. 13. Shield construction after final grinding, ready for painting Rys. 14. Konstrukcja osłony po malowaniu, przygotowana do wysyłki Fig. 14. Shield construction after painting, preparation for consign- ment Rys. 15. Karta planu spawania – I i II etap wstępny Fig. 15. Sheet of welding plan – I and II preliminary stage 11Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Szczegółowe wytyczne w planach spawania po- szczególnych etapów określają: – gatunek i rodzaj materiału dodatkowego (drutu spa- walniczego) stosowanego do sczepiania i spawania, – uprawnienia spawacza w zależności od gatunków spa- wanych materiałów (wg Pn-CR ISo 15608), – rodzaj, wielkość i długość poszczególnych spoin, – temperaturę podgrzewania przed spawaniem w zależ- ności od gatunku materiału podstawowego, – pozycję, kolejność i kierunek spawania, – uwagi techniczne dotyczące sczepiania, zakańcza- nia spoin, spawania tzw. skalopsów, czyszczenia międzyściegowego oraz stosowanych usztywnień i rozpór technologicznych, – rodzaj badań nieniszczących złączy spawanych, – ilość materiału dodatkowego (w kg) dla danego etapu. Rys. 16. Karta planu spawania – III etap wstępny Fig. 16. Sheet of welding plan – III preliminary stage Rys. 17. Karta planu spawania – IV etap wstępny Fig. 17. Sheet of welding plan – IV preliminary stage 12 Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Rys. 18. Karta planu spawania – I etap Fig. 18. Sheet of welding plan – I stage Rys. 19. Karta planu spawania – II etap Fig. 19. Sheet of welding plan – II stage 13Przegląd sPawalnictwa 2/2012 na rysunkach 5÷14 przedstawiono dokumentację fotograficzną wykonanej podczas poszczególnych etapów produkcji osłony odzawałowej. następnie przedstawiono szczegółowe wytyczne obejmujące etap wstępny (rys. 15÷17), etapy wykonania (rys. 18÷23) oraz etap wstępny planu badań spoin (rys. 24) i fotografię konstruk- cji przygotowanej do badań nieniszczących (rys. 25). na rysunku 26 przedstawiono przykładową kartę kontro- li spoin dla metody uT i MT. Rys. 20. Karta planu spawania – III etap Fig. 20. Sheet of welding plan – III stage Rys. 21. Karta planu spawania – opis szczegółowy spoin Fig. 21. Sheet of welding plan– welds descripton 14 Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Rys. 22. Karta planu spawania – IV etap Fig. 22. Sheet of welding plan – IV stage Rys. 23. Karta planu spawania – V etap Fig. 23. Sheet of welding plan– V stage 15Przegląd sPawalnictwa 2/2012 Literatura [1] Kurpisz B.: Technologiczne plany spawania. Instytut Spa- walnictwa, Gliwice 1991. [2] norma Pn – En ISo 3834-2 Wymagania jakości dotyczące spawania materiałów metalowych. Część 2: Pełne wymaga- nia jakości. [3] Słania J.: Istota planów spawania. Przegląd Spawalnictwa 2/2011, s. 3-9. [4] Słania J. Kaczor T.: Plan spawania zbiornika ciśnieniowego. Przegląd Spawalnictwa 4/2010, s. 9-18. [5] Słania J., Kwiecień L., Jarosiński J.: Plan spawania kotłów płomienicowo – płomieniówkowych. Przegląd Spawalnictwa 6/2010, s. 32-40. [6] Słania J., Skóra J.: Plan spawania wymiennika ciepła chło- dzonego powietrzem. Przegląd Spawalnictwa 2/2011, s. 16-22. [7] Słania J.: Plan spawania carg płaszcza pieca obrotowego. Przegląd Spawalnictwa 2/2011, s. 36-41. [8] Słania J., Wodecki D.: Plan spawania belki poprzecznej dźwigu. Przegląd Spawalnictwa 2/2011, s. 30-35. [9] Słania J.: Plan technologiczny spawania płyty gąsienicowej. Przegląd Spawalnictwa 3/2010, s. 16-25. [10] Słania J.: Plan spawania przy wykonywaniu napraw bieżą- cych kotłów parowych, kotłów wodnych i stałych zbiorników ciśnieniowych. Przegląd Spawalnictwa 2/2011, s. 22-30. Rys. 25. Konstrukcja osłony przygotowana do badań nieniszczących Fig. 25. Shield construction prepared for non-destructive testing Rys. 26. Karta badań spoin Fig. 26. Joint testing card Rys. 24. Karta planu spawania – etap wstępny badaia spoin Fig. 24. Sheet of welding plan – preliminary stage staqe of weld testing