201201_PSpaw.pdf 10 Przegląd sPawalnictwa 1/2012 Paweł Zbroja Aneta Ziewiec Edmund Tasak Skłonność do pęknięć gorących austenitycznej stali Super 304h przeznaczonej do pracy w podwyższonej temperaturze Hot crack sensitivity of super 304H austenitic steel  for work at increased temperature Inż. Paweł Zbroja, dr inż. Aneta Ziewiec, prof. dr hab. inż. Edmund Tasak – Akademia Górniczo- Hutnicza, Kraków. Streszczenie W pracy przedstawiono wyniki badań skłonności do pęknięć gorących austenitycznej stali Super 304H prze- znaczonej do pracy w wysokiej temperaturze. Stal zo- stała poddana próbie Transvarestraint, a wyniki tej pró- by zostały porównane z wynikami próby Transvarestra- int dla stali 304. Ustalono, że stal Super 304H wykazuje bardzo dużą skłonność do pęknięć zarówno krystaliza- cyjnych, jak i segregacyjnych. Ponadto w wysokotempe- raturowej strefie wpływu ciepła stwierdzono uszkodzenia granic ziaren o charakterze pęknięć gorących. Abstract The paper presents results of hot crack sensitivity of Super 304H austenitic steel designed for work at incre- ased temperature. Steel has been put to the Transvare- straint test. The results of this test were compared with the results of tests for steel 304. It was found that the ste- el Super 304H is highly sensitive to crystalline and segre- gation crack. In addition, high temperature heat-affected zone were damaged grain boundaries of a hot cracks. Wstęp Zapotrzebowanie na energię elektryczną na świe- cie ciągle wzrasta i jest bezpośrednio związane z roz- wojem gospodarczym państw, produkcją przemy- słową, energochłonnością oraz zarządzeniem ener- gią. Prognozy zużycia energii elektrycznej do 2020 r. przedstawiono na rysunku 1. Aby zagwarantować bez- pieczeństwo energetyczne kraju, w którym elektrownie oparte są na spalaniu surowców kopalnych, niezbędne jest ciągłe udoskonalanie oraz zwiększanie sprawności urządzeń energetycznych. Zadanie to może być zre- alizowane przez stosowanie coraz nowocześniejszych stali i stopów, które umożliwią podniesienie parame- trów pracy kotłów i zapewnią bezpieczną oraz bezawa- ryjną pracę przez długi czas [1]. Do wysokotemperaturowych części kotłów w zakre- sie temperatury pracy powyżej 600oC stosuje się stale austenityczne i stopy niklu. Niestety konwencjonalna stal 304 (wg PN-EN 10088-1, X5CrNi 18-10) nie speł- nia tych wymagań ze względu na zbyt niską odpor- ność na pełzanie. Jedną z najnowocześniejszych sta- li stosowanych obecnie w przemyśle energetycznym, przeznaczoną do pracy w wysokiej temperaturze jest Rys. 1. Prognozy zużycia energii elektrycznej do 2020 r. [1] Fig. 1. Forecasts of electricity consumption by 2020 [1] 11Przegląd sPawalnictwa 1/2012 stal Super 304H (X10CrNiCuNb 18-9-3, nr 1.4907). Przez dodanie do składu chemicznego stali 3% mie- dzi, zwiększenie zawartości węgla oraz dodatku nio- bu i azotu, podniosła się odporność na pełzanie, a co za tym idzie, możliwość pracy w wysokiej temperatu- rze. Dodatek miedzi i niobu powoduje znaczne zwięk- szenie odporności na naprężenia rozciągające w wy- niku utwardzenia wydzieleniowego związkami niobu i fazą ε zawierającą 92% miedzi. Duża zawartość chro- mu oraz utwardzenie wydzieleniowe powodują, że stal ta charakteryzuje się bardzo dobrą odpornością na ko- rozję wysokotemperaturową oraz bardzo dobrą odpor- nością na pełzanie, szczególnie w zakresie temperatu- ry 580÷640oC. Na rysunku 2 przedstawiono wytrzyma- łość na pełzanie po 100 000 h stali ferrytycznych, au- stenitycznych oraz stopów niklu. Odporność na wyso- ką temperaturę jest jednym z najważniejszych wyma- gań, jakie stawia się wobec rur kotłowych. Podstawowym problemem spawalności stali au- stenitycznych jest ich skłonność do pęknięć gorących. Stal Super 304H jest stalą czysto austenityczną, za- tem podjęto próbę określenia skłonności do pęknięć gorących tego materiału. Technologiczną próbą, która pozwala określić wpływ odkształceń na skłonność do pęknięć gorących materiału spawanego i materiałów dodatkowych, jest próba Varestraint i Transvarestra- int. Charakteryzuje się ona dużą prostotą wykonania oraz ekonomicznością. Pozwala określić wpływ zarów- no poszczególnych procesów, jak i parametrów spawa- nia, na tworzenie się pęknięć gorących. Badania wy- konywane są na próbkach o wymiarach 220x50xg mm (gdzie: g – grubość materiału), które przetapia się bez materiału dodatkowego lub wykonuje napoinę. Sche- mat urządzenia oraz zasadę działania przedstawiono na rysunku 3. Podczas dojścia łuku do punktu A stero- wane pneumatycznie jarzmo zgina próbkę w dół, od- twarzając krzywiznę górnej powierzchni wymiennego bloku matrycowego B. Do obliczenia wielkości odkształcenia skrajnych włókien próbki wykorzystuje się zależność: ε = g/2R gdzie: g – grubość próbki, mm; R – promień krzywizny górnej płasz- czyzny bloku matrycowego, mm. Zmieniając bloki matrycowe o różnych promieniach, możemy zmieniać wielkość odkształcenia. Podczas wykonywania próby pod wpływem wywołanych od- kształceń pojawiają się pęknięcia w napoinie lub ob- szarze przyspoinowym materiału rodzimego. W celu uzyskania oceny technologicznej wytrzyma- łości materiału należy określić: – minimalne odkształcenie konieczne do wywołania pęknięcia, tzw. próg pękania, – sumaryczną długość wszystkich pęknięć, – maksymalną długość pęknięcia. Pierwsze dwa kryteria charakteryzują odporność metalu na powstawanie pęknięć gorących, trzecie na- tomiast określa zakres kruchości wysokotemperaturo- wej. Wadą tej metody jest to, że odkształceniu ulega nie tylko metal napoiny, ale również materiał rodzimy, co pogarsza dokładność wyników. Próbę Varestraint charakteryzuje to, że pęknięcia gorące usytuowane są prostopadle do kierunku spa- wania. W praktyce natomiast częściej spotyka się pęk- nięcia gorące usytuowane równolegle do kierunku spa- wania. Dlatego próba ta została zmodyfikowana tak, aby naprężenia rozciągające były prostopadłe do osi spoiny (próba Transvarestraint). Schemat przebiegu próby przedstawiono na rysunku 4. Kryteria oceny są takie same jak w próbie Varestraint. Materiały i przebieg badań Do badań wykorzystano dwie stale: Super 304H oraz 304, których skład chemiczny przedstawiono w tablicy I. Z tych materiałów wykonano 2 serie badań (seria A) na próbkach ze stali Super 304H oraz serię badań Rys. 2. Wytrzymałość na pełzanie stali ferrytycznych, austenitycz- nych oraz stopów niklu [2] Fig. 2. Creep strength of ferritic steels, austenitic steels and nickel alloys [2] Rys. 3. Schemat próby Varestraint: a) widok wzdłużny, b) widok po- przeczny [3] Fig. 3. Schematic diagram of Varestraint test: a) longitudinal view, b) transverse view [3] Rys. 4. Schemat próby Trans- varestraint [3] Fig. 4. Schematic diagram of Transvarestraint test [3] a) b) 12 Przegląd sPawalnictwa 1/2012 na próbkach ze stali 304 (seria C), które posłużyły do przeprowadzenia próby Transvarestraint. Podczas próby Transvarestraint kolejne próbki od- kształcano na blokach matrycowych o odpowiednim promieniu krzywizny górnej płaszczyzny (R = 135, 38, 30 i 17 mm). Ponadto zostało wykonane samo prze- topienie bez odkształcania. Wymiary próbek wynosiły 220x50x4 mm. Powierzchnie próbek (blach) były szli- fowane papierami ściernymi w celu usunięcia wierzch- niej warstwy tlenków oraz zanieczyszczeń. Przygoto- wane w ten sposób próbki zostały wykorzystane do ba- dań. Parametry przetapiania podłoża metodą TIG zo- stały przedstawione w tablicy II. Badania wykonano na skonstruowanym w Katedrze Metaloznawstwa i Metalurgii Proszków uniwersalnym stanowisku, na którym można przeprowadzać zarówno próbę Varestraint, jak i Transvarestraint (rys. 5). Wyniki badań W tablicy III zestawiono wyniki pomiarów sumarycz- nej i maksymalnej długości pęknięć, natomiast na rysun- kach 6 i 7 przedstawiono zależność sumarycznej dłu- gości pęknięć oraz maksymalnej długości pęknięcia od wielkości przyłożonego odkształcenia. Z danych przed- stawionych w tablicy III i na rysunkach 6 i 7 widać, że nawet odkształcenie poniżej 2% powoduje powstanie pęknięć gorących w spoinie stali Super 304H, natomiast w stali 304 nawet ponad 11% odkształcenie nie wywo- łuje pękania gorącego. Jest to potwierdzeniem faktu, że stale czysto austenityczne (stal Super 304H), w których występuje krzepnięcie austenityczne, są bardzo skłonne do pęknięć gorących krystalizacyjnych, natomiast stale, w których występuje krzepnięcie ferrytyczne (stal 304), nie są skłonne do pęknięć [4]. Po wykonaniu prób zostały przeprowadzone ba- dania wizualne pęknięć, badania mikroskopowe Tablica I. Skład chemiczny (analiza wytopowa) w % masowych stali Super 304H Table I. Chemical composition (casts study) in % by mass of Super 304H steel Stal Zawartość pierwiastków, % masowe C Si max Mn max P max S max Cr ni Nb Cu n Al. b 304H 0,07 0,30 1,00 0,04 0,01 17,0-19,0 7,5-10,5 0,30-0,60 2,50-3,50 0,05-0,12 0,003-0,03 0,001-0,01 304 0,03 1,00 2,00 0,045 0,015 17,0-19,0 9,0-11,0 - - 0,011 max - - Tablica II. Parametry przetapiania Table II. Parameters of melting Parametr natężenie prądu 80 A Rodzaj prądu DC Średnica elektrody wolframowej 2 mm Rodzaj gazu ochronnego argon natężenie gazu ochronnego 10 l/min Rys. 5. Stanowisko do próby Transvarestraint Fig. 5. The position to carry out Transvarestraint test Tablica III. Wyniki próby Transvarestraint Table III. Results of Transvarestraint tests N r pr ób ki P ro m ie ń kr zy - w iz ny b lo ku m at ry co w eg o, m m G ru bo ść g , m m O dk sz ta łc en ie ε, % S um ar yc zn a dł ug oś ć pę k- ni ęć , m m M ak sy m al na dł ug oś ć pę k- ni ęc ia , m m 1A 135 5 1,85 3,32 0,95 2A 38 5 6,7 4,84 1,02 3A 30 5 8,33 5,25 1,22 4A 17 5 14,71 5,42 1,46 1C 135 4 1,48 brak brak 2C 30 4 6,67 brak brak 3C 17 4 11,76 brak brak Rys. 6. Zależność sumarycznej długości pęknięć od odkształcenia próbek Fig. 6. Dependence of the total length of cracks from the strain of samples 13Przegląd sPawalnictwa 1/2012 powierzchni i przekroi poprzecznych oraz badania po- wierzchni w elektronowym mikroskopie skaningowym. Przykłady wyglądu powierzchni spoiny stali 304H i 304 pokazano na rysunkach 8 i 9. Pęknięcia gorące krystalizacyjne powstają w ob- szarze dwufazowym ciecz + austenit, a duża długość pęknięcia maksymalnego wynosząca 1,5 mm wska- zuje na szeroki zakres temperatury krzepnięcia stali 304H. Pęknięcia gorące na powierzchni spoiny, ob- serwowane w mikroskopie skaningowym, pokazano na rysunku 10. Rysunek 11 przedstawia powierzchnę w strefie wpływu ciepła z widocznymi powierzchnio- wymi pęknięciami po granicach ziaren. Aby stwierdzić, czy są to pęknięcia cienkiej warstwy tlenków, czy pęk- nięcia w materiale, wykonano zgłady równolegle oraz prostopadle do powierzchni próbki. Przykłady pokaza- ne na rysunkach 12 i 13 wskazują, że są to drobne pęk- nięcia lub uszkodzenia granic ziaren wypełnione tlen- kami na głębokość porównywalną z wielkością ziarna stali (15÷20 mm). Mechanizm powstawania tych pęk- nięć będzie wyjaśniony podczas dalszych badań. Oprócz pęknięć krystalizacyjnych w spoinie i pęk- nięć powierzchniowych w SWC, w badanej stali stwier- dzono pęknięcia segregacyjne w SWC, które w obec- ności naprężeń rozciągających przechodzą do spoiny. Rys. 7. Zależność maksymalnej długości pęknięć od odkształcenia próbek Fig. 7. The dependence of the maximum length of the cracks from the strain of samples Rys. 8. Powierzchnia próbki stali Super 304H z widocznymi pęknię- ciami krystalizacyjnymi (odkształcenie 14,7%) Fig. 8. Super 304H steel sample surface with visible crystalline cracks (strain 14.7%) Rys. 9. Powierzchnia próbki stali 304 bez pęknięć (odkształcenie 11,7%) Fig. 9. 304 steel sample surface without cracks (strain 11.7%) Rys. 10. Pęknięcia gorące spoiny w pobliżu krateru Fig. 10. Hot cracks of weld near to the crater Rys. 11. Pęknięcia gorące po granicach ziaren w SWC Fig. 11. Hot cracks in the grain boundaries in the HAZ Rys. 12. Uszkodzenia granic ziaren, widoczne na zgładzie wykona- nym równolegle do powierzchni blachy (zgład nietrawiony) Fig. 12. Damage of grain boundaries visible on the metallographic specimen parallel to the surface of the plate (not etched) 14 Przegląd sPawalnictwa 1/2012 Rys. 13. Uszkodzenia granic ziaren w SWC widoczne na zgładzie prostopadłym do powierzchni blachy (zgład nietrawiony) Fig. 13. Damage of grain boundaries in the SWC visible on the metallo- graphic specimen perpendicular to the sheet surface (not etched) Rys. 14. Pęknięcia segregacyj- ne w SWC Fig. 14. Segregation cracks in the SWC Podsumowanie Badania wykazały, że stal austenityczna Su- per 304H jest skłonna do pęknięć krystalizacyjnych w spoinie oraz pęknięć segregacyjnych w SWC. Duża skłonność do pęknięć krystalizacyjnych jest wynikiem składu stali, w której występuje krzepnię- cie austenityczne. Ponadto obecność silnie segregu- jącego na granicach ziaren niobu znacząco obniża temperaturę końca krzepnięcia, co przy znacznych odkształceniach skurczowych sprzyja pękaniu. Drugim rodzajem pęknięć są pęknięcia segrega- cyjne powstające w strefie wpływu ciepła i rozwija- jące się w kierunku spoiny. Ich przyczyną jest nad- tapianie austenitu wokół węglików niobu i przy po- nownym krzepnięciu tworzenie niskotopliwych eu- tektyk austenit + NbC. Zmniejszenie objętości cieczy Literatura [1] Hernas A.: Trwałość i niszczenie elementów kotłów i turbin pa- rowych, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2003. [2] Brózda J., Zeman M., Pasternak J.: The first supercritical po- wer unit in Poland. Weldability evaluation of new martensitic chromium steels with tungsten additions and properties of wel- przy krzepnięciu i powstające odkształcenia wywoła- ne skurczem powodują powstawanie gorących pęk- nięć segregacyjnych. Wewnątrz pęknięć gorących resztka cieczy bogatej w niob krzepnie w postaci eu- tektyki. Trzecim rodzajem pęknięć w strefie wpływu ciepła są powierzchniowe uszkodzenia (pęknięcia) wzdłuż granic ziaren do głębokości porównywalnej z wielko- ścią ziarna (15÷20 mm). Mechanizm ich powstawa- nia będzie wyjaśniony w czasie dalszych badań. Przeprowadzone badania wskazują, że stal Super 304H może stwarzać problemy w procesie wytwarza- nia konstrukcji i należy mieć świadomość możliwo- ści wystąpienia niezgodności spawalniczych, niekie- dy trudnych do ujawnienia. ded joins. Proceedings of the 7th Liege Conference, 2000, 1711-1720 (część III). [3] Tasak E., Ziewiec A.: Spawalność materiałów konstrukcyj- nych, t.1, Spawalność stali, Wydawnictwo JAK, Kraków 2009. [4] Tasak E.: Metalurgia spawania, Wydawnictwo JAK, Kraków 2008. Przykłady tych pęknięć pokazano na rysunku 14. Pęk- nięcia segregacyjne powstają przy węglikach niobu, na których zatrzymała się migrująca granica ziaren. W po- bliżu węglika niobu zachodzi nadtapianie sąsiadującego z nim austenitu i powstaje ciecz bogata w niob o niskiej temperaturze krzepnięcia [4]. Naprężenia powodują rozpływanie się cieczy po granicach ziaren. Zmniejsze- nie objętości cieczy przy krzepnięciu i powstające od- kształcenia wywołane skurczem powodują powstawanie pęknięć gorących, tzw. segregacyjnych. Wewnątrz pęk- nięć gorących resztka cieczy bogatej w niob krzepnie w postaci eutektyki. Wyniki prezentowanych badań zostały przedstawione w referacie pt. „Spawalność stali austenitycznych, przeznaczonych do pracy w pod- wyższonych temperaturach” wygłoszonym przez inż. Pawła Zbroję na XLVIII Sesji Studenckich Kół Naukowych Pionu Hutniczego AGH 2011 w Sekcji Inżynieria Spajania, który został wyróżniony I nagrodą. Opiekun naukowy referatu – prof. dr hab. inż. Edmund Tasak. Badania wykonano w ramach pracy statutowej nr 11.11.110.790