201113_PSpaw.pdf 8 Przegląd sPawalnictwa 13/2011 Zbigniew Hilary Żurek Stefan Sieradzki Jan Adamek ocena stanu technicznego kołpaków generatorów na podstawie pomiarów magnetycznych niestabilności austenitu dla stali g18h18 assessment of technical condition of generator rotors  end winding retaining rings based on magnetic  measurements of instability of g18H18 steel austenite Zbigniew Hilary Żurek – Politechnika Śląska, Gli- wice, Stefan Sieradzki, Jan Adamek – Turbocare Poland S.A. Streszczenie Austenityczne stale są wykorzystywane do wykona- nia kołpaków wirników generatorów oraz bandaży, a tak- że na bandaże do transformatorów i nakrętki. Takie sta- le powinny charakteryzować wysoka oporność, przeni- kalność magnetyczna mniejsza niż 1,3 μr i wysoka wy- trzymałość mechaniczna. Te właściwości nie powinny się także zmieniać pod wpływem obciążenia mechanicz- nego i cieplnego. Ze względu na nietrwałość austenitu niklowego, część niklu zastępuje się manganem. W artykule przedstawiono wyniki badań stabilności austenitu chromowo-manganowego w eksploatowanych kołpakach wirników generatorów. W chwili obecnej oce- na przydatności kołpaków do dalszej eksploatacji opar- ta jest na badaniach ultradźwiękowych. Pomiary magne- tyczne polegające na detekcji niestabilności austenitu w korelacjach mechanicznych i termicznych są alternaty- wą dla pomiaru tłumienia fali ultradźwiękowej, a ponadto dają pełniejszy obraz wyeksploatowania kołpaków. Abstract Austenitic (non-magnetic) steels are used in construc- tion of generator rotors retaining rings and bandages as well as transformers’ bandages and bolts. Such steels should be characterized by high specific resistance, ma- gnetic permeability less than 1,3 μr and high mechanical strength. In addition, these properties should not change due to possible mechanical and thermal load conditions. Since nickel austenite (γ → α), is not durable, some nic- kel is exchanged for manganese. The paper presents results of investigating stabili- ty of chromic-manganic austenite of used rotor retaining rings. At present the assessment of retaining rings, tech- nical condition and their serviceability is conducted by ul- trasonic wave attenuation tests. The magnetic measure- ments based on the detection of the instable austenite, which in the mechanical and thermal correlations consti- tute an alternative for the diagnostic testing and moreover they provide more complete picture of the retaining ring exploitation. Wstęp Stale austenityczne (niemagnetyczne) wykorzysty- wane są w budowie wirników generatorów w postaci kołpaków i bandaży oraz w budowie transformatorów w postaci bandaży i sworzni. Stal o powyższych za- stosowaniach powinna wyróżniać się dużą oporno- ścią właściwą, przenikalnością magnetyczną mniejsza od 1,3 μr (mniejsza od 1,05 dla stali G18H18). Kołpa- ki są najbardziej wytężonymi elementami generatorów. Naprężenia obwodowe w czasie rozruchu wzrastają do 350 MPa, a przy próbie nadobrotów mogą docho- dzić do 550 MPa. Stale kołpaków charakteryzują się wysoką wytrzymałością mechaniczną, która przy tem- peraturze 100˚C obniża się nie więcej jak 10%. 9Przegląd sPawalnictwa 13/2011 Dla stali tej wymaga się niezmienności właściwo- ści magnetycznych podczas obciążeń mechanicznych i termicznych. Ze względu na nietrwałość austenitu ni- klowego (γ → α), część niklu zastępuję się manganem. Kołpaki narażone są na uszkodzenia mechaniczne -UM, cieplne – UE i korozyjne – UK. Wagę uszkodzeń, znaczenie skutków oraz prawdopodobieństwo uszko- dzenia kołpaków zamieszczono w tablicy I. Obecnie ocena przydatności kołpaków do dalszej eksploatacji oparta jest na badaniach nieniszczących (badania penetracyjne i ultradźwiękowe) oraz pomia- rze tłumienia fali ultradźwiękowej po długoletniej eks- ploatacji kołpaków. Pomiary magnetyczne polegające na detekcji niestabilności austenitu w korelacjach me- chanicznych i termicznych są alternatywą dla badań pomiaru tłumienia fali ultradźwiękowej a ponadto dają pełniejszy obraz wyeksploatowania kołpaków (ocena stanu degradacji materiału). W artykule przedstawiono badania stabilności au- stenitu chromowo-manganowego kołpaków po okresie długoletniej eksploatacji. Badania austenitu chromowo-niklowego W stali chromowo-niklowej rozpad austenitu nastę- puje przy ochłodzeniu do temperatury -20ºC. Stoso- wanie do celów elektrotechnicznych stali austenitycz- nej chromowo-niklowej uzasadnione jest jedynie jej od- pornością na korozję elektrochemiczną. W stali tej, po zgniocie lub wygrzewaniu, następuje wydzielanie wę- glików i częściowa przemiana fazy γ→α, zmieniająca parametry magnetyczne. Trwałość austenitu regulowa- na jest między innymi dodatkiem tytanu i chromu. Ba- daniu poddano stal chromowo-niklową o składzie che- micznym podanym w tablicy II. Niestabilność austenitu powyższej stali jest na tyle wysoka, że uwidacznia się po odkształceniu plastycz- nym. Strukturę stali austenitycznej w przed i po od- kształceniu plastycznym zilustrowano na rysunkach 1 i 2. Odkształcenia plastyczne powodują znaczne przyrosty przenikalności materiału o ok. 0,1 μr. przy- rost ten jest mierzalny dla urządzeń pomiarowych kon- struowanych na Wydziale Transportu Politechniki Ślą- skiej. Element poddany odkształceniu plastycznemu zawiera dwadzieścia jeden punktów pomiaru przeni- kalności magnetycznej. Na rysunku 3 przedstawiono Tablica I. Klasyfikacja ryzyka uszkodzeń [5] Table I. Damage risk classification [5] P ra w do po do bi eń st w o w ys tą pi en ia u sz ko dz en ia Bardzo wysokie wysokie Średnie UK niskie UE Bardzo niskie Um Bardzo niskie niskie Średnie wysokie Bardzo wysokie Znaczenie skutków Tablica II. Składniki stopowe stali chromowo-niklowej Table II. Alloying elements of chromium-nickel steel Skład chemiczny ni cr mn mo Ti Normatywny, % 9-12 17-19 ≤2 ≤0,15 ≤0,7 Zmierzony, % 9,71 18,04 1,30 0,22 0,30 Rys. 1. Struktura stali X6CrNiTi18-10 przed odkształceniem pla- stycznym Fig. 1. X6CrNiTi18-10 steel structure before plastic strain Rys. 2. Struktura stali X6CrNiTi 18-10 po odkształceniu plastycznym [2, 4] Fig. 2. X6CrNiTi18-10 steel structure after plastic strain [2, 4] Rys. 3. Element poddany odkształceniu plastycznemu [2, 4] Fig. 3. Element subjected to plastic deformation [2, 4] 10 Przegląd sPawalnictwa 13/2011 element poddany odkształceniu plastycznemu. Rysu- nek 4 przedstawia zależności magneto – mechaniczne zachodzące w badanym materiale. Pomiar przenikalności magnetycznej przeprowa- dzono za pomocą urządzenia wyposażonego w punk- tową kontaktową sondę pomiarową pokazaną na ry- sunku 5. Badania austenitu chromowo manganowego Skład chemiczny austenitycznej stali mangano- wej charakteryzuję się zawartością w ok. 12,5 % Mn przy zawartości ok. 1,3 % C (stal Hadfielda). Czynnika- mi powodującymi rozkład austenitu dla tej stali jest po- wolne chłodzenie i wygrzewanie. Nagrzewanie tej sta- li zwiększa jej przenikalność magnetyczną, która osią- ga maksimum w temperaturze 400ºC. Odkształcenia plastyczne jak i naprężenia mechaniczne wpływają na rozpad austenitu, zarówno w stalach manganowych, manganowo-niklowych jak i niklowych, jednak z różną intensywnością. Skład chemiczny badanego metalu przedstawiono w tablicy III. Stal chromowo – manganową pozyskano z osło- ny połączeń czołowych uzwojenia wirnika generatora (kołpaka). Fotografie przykładowych kołpaków wirni- ków generatorów i badany wycinek elementu kołpaka zamieszczono na rysunkach 6 i 7. Na rysunkach 8 i 9 pokazano strukturę stali G18H18 z widocznym przyrostem pasm poślizgu na zarysach ziaren austenitu. Rys. 4. Zmiana przenikalności magnetycznej w części odkształco- nej plastycznie [2, 4] Fig. 4. Magnetic permeability change in the plastic deformed ele- ment [2, 4] Rys. 5. Magnetoskop wykonany na potrzeby grantu własnego Fig. 5. Magnetoscope made during own research project Tablica III. Skład chemiczny stali G18H18 wg danych producenta Table III. Chemical composition of G18H18 steel acc. to producer data Skład chemiczny c Si cr mn p S n % Max 0,12 Max 0,80 17,5÷20,0 17,5÷20,0 Max 0,05 Max 0,015 Min 0,5 Rys. 6. Kołpaki wirników generatorów Fig. 6. generator rotors cap Rys. 7. Wycinek kołpaka z zaznaczonymi strefami struktur (b – rys. 8, a – rys, 9) Fig. 7. A part of cap with signed structure areas (b – fig. 8, a – fig, 9) Rys. 8. Struktura stali G18H18 w stanie materiału eksploatowa- nego (do awarii) Fig. 8. Structure of G18H18 steel in the material (till damage) Rys. 9. Struktura stali G18H18 poddanej dodatkowemu zgina- niu na zimno Fig. 9. Structure of G18H18 sub- jected to additional cold bending 11Przegląd sPawalnictwa 13/2011 Próbki do badań Do badań przygotowano próbki płaskie o przewęże- niu klepsydrycznym oraz próbki cylindryczne o kształ- cie klepsydrycznym jak pokazano na rysunkach 10 i 11. Próbki poddano obciążeniom zmęczeniowym w temperaturze otoczenia 21oC. Cykle zmęczeniowe realizowano z ustalonym krokiem obciążenia i liczbą cykli. Oddzielną grupę próbek poddano rozciąganiu w celu uzyskania określonych odkształceń wzdłużnych lub zerwania. Fotografie próbek po obciążeniach zmę- czeniowych zamieszczono na rysunku 12. Numery próbek, wartości obciążeń mechanicznych oraz liczbę cykli i odkształcenia podano w tablicy IV. Rys. 10. Kształt i wymiary próbki płaskiej Fig. 10. Shape and dimensions of flat sample Rys. 11. Kształt i wymiary próbki klepsydrycznej Fig. 11. Shape and dimensions of cylindrical sample Rys. 12. Przykłady próbek płaskich i okrągłych poddanych obciąże- niom zmęczeniowym Fig. 12. Examples of flat and cylindrical samples after fatigue strength test Tablica IV. Charakterystyka wprowadzonych obciążeń mechanicz- nych Table IV. Characteristic of mechanical loads Próbka Amplituda mpa Liczba cykli Odkształcenie % Stan p1 500 30 720 zerwana p2 400 350 000 * P3 400 320 000 * p5 400 300 000 * D5 Rm 1190 19,7 D6 Rm 1207 19,6 K1 300 684 773 * zerwana K2 próbka testowa K3 600 80 246 * zerwana K4 750 20 828 * zerwana K5 500 252 904 * zerwana Próbki płaskie oznaczono literą P, cylindryczne literą K, a próbki rozciągane literą D. Pomiar wpływu odkształceń plastycznych i zmęczeniowych na przenikalność materiału W przypadku stali chromowo niklowej powierzch- nię wygięcia (rys. 3) pomierzono prototypowym urzą- dzeniem pomiarowym, wykonanym w ramach reali- zacji grantu własnego. Przyrząd ten umożliwia po- miar zmian przenikalności magnetycznej z rozdziel- czością 10-3 µr. Przyrząd profesjonalny firmy Foerster, umożliwia- jący natomiast pomiar z rozdzielczością do 10-5 µr, Tablica V. Wyniki pomiaru przenikalności magnetycznej Table V. Magnetic permeability measurements results Próbka pomiar Δµ x10-6 odcinek skrajny 1 odcinek środkowy odcinek skrajny 2 p1 310 p2 350 P3 860 p5 820 D5 410 D6 560 przełom przełom K1 160 160 K2 240 240 K3 260 260 K4 200 200 12 Przegląd sPawalnictwa 13/2011 zastosowano ze względu na stabilność strukturalną stali chromowo – manganowej. Wyniki pomiarów zamieszczono w poniższych tabli- cach V i VI. Wyznaczano przyrost przenikalności magnetycznej po zetknięciu sondy z powierzchnią próbki w stosun- ku do przenikalności powietrza w pobliżu próbki. W po- miarach zachowano stałe ułożenie próbek i sąsiedztwo instalacji ferromagnetycznych. Tablica VI. Wyniki pomiaru indukcji magnetycznej Table VI. Magnetic induction maesurments results Próbka pomiar B, µT odcinek skrajny 1 odcinek środkowy odcinek skrajny 2 p1 1,51 2,33 1,51 p2 1,22 2,51 1,62 P3 1,32 2,51 1,58 p5 1,27 2,54 1,44 D5 2,03 2,81 1,67 D6 1,85 2,57 2,07 dla przełomu dla przełomu K1 1,81 1,67 K2 1,41 1,84 K3 0,32 0,11 K4 0,71 0,41 Podsumowanie Pomiary niskich pól magnetycznych oraz przeni- kalności początkowej elementu nowego i eksploato- wanego ze stali paramagnetycznych są jedną z me- tod wykorzystywanych w badaniach procesu wyeks- ploatowania (łopatki turbin lotniczych). Sposobu badań oraz stosowanej aparatury nie ujawnia się w literaturze. Wyniki badań przedstawio- ne w opracowaniu potwierdzają możliwość wyko- rzystywania magnetyzmu w ocenie degradacji ma- teriału [1÷4]. Badania muszą być poprzedzone do- kładną analizą zmian parametrów fizycznych mate- riału od obciążeń eksploatacyjnych mechanicznych i termicznych. Metoda wymaga specjalnie ekrano- wanych stanowisk badawczych lub uwolnienia stre- fy badań od elementów magnetycznych. Pomiary pola magnetycznego muszą uwzględniać kierunek pola ziemskiego. Pomiary przenikalności magne- tycznej takiego warunku nie wymagają. Wyniki ba- dań przedstawione w pracy mają charakter unikalny. Badania są kontynuowane w ramach grantu. Literatura [1] Żurek Z.H., Janeczek T., Maciejewski J.: Steel Magnetic Pa- rameters as Material Fatigue Diagnostics Criterion, NDT.net, Issue 2009-03, s. 251-257. [2] Żurek Z.H., Cząstkiewicz Z.: Pomiary magnetyczne sta- li paramagnetycznych, PAK, Pomiary Kontrola Automatyka, IV/2009, s. 229-232. [3] Żurek Z.H.: Opracowanie metody magnetycznej do wczesnej detekcji procesów zmęczeniowych w stalach niskostopowych niskowęglowych, N N507 0807 33. [4] Żurek Z.H., Madej H.: Parametryczno magnetyczna proce- dura wczesnej diagnostyki wyeksploatowania elementów ze stali konstrukcyjnych stosowanych w instalacjach energe- tycznych i transporcie, Zeszyty problemowe – maszyny Elek- tryczne Nr88/2010, s. 217-223. [5] Dobosiewicz J., Adamek J.: Ocena stanu kołpaków wirników turbogeneratorów, Energetyka 3/2006. Artykuł powstał w ramach grantu własnego: Żurek Z.H.: Metoda diagnostyki stanu stalowych (parama- gnetycznych i ferromagnetycznych) elementów ma- szyn elektrycznych na przykładzie bandaży i kap wirników generatorów N N510 238538. W następnym numerze Paweł Cegielski, Andrzej Kolasa, Krzysztof Skrzyniecki, Paweł Kołodziejczak Komputerowy system do badań właściwości statycznych i dynamicznych źródeł energii elektrycznej do spawania łukowego Aneta Ziewiec, Paweł Zbroja, Edmund Tasak Skłonność do pęknięć gorących austenitycznej stali Super 304H przeznaczonej do pracy w podwyższonej temperaturze Krzysztof Pańcikiewicz, Sławomir Kwiecień, Edmund Tasak Właściwości połączeń spawanych stali 7CrMoVTiB10-10 (T24) po obróbce cieplnej Anthony B. Murphy Wpływ oparów metalicznych na spawanie łukowe – część 1 Jerzy Kozłowski Certyfikacja zakładowej kontroli produkcji wg EN 1090-1 na przykładzie Kromiss-Bis