201113_PSpaw.pdf 46 Przegląd sPawalnictwa 13/2011 Maciej Roskosz wpływ naprężeń czynnych i resztkowych na własne pole magnetyczne ferromagnetyków the impact of active and residual stress  on the residual magnetic field of ferromagnetics Maciej Roskosz – Politechnika Śląska, Gliwice. Streszczenie Wpływ naprężeń na zmiany namagnesowania jest jednym z najbardziej złożonych zagadnień magnety- zmu. W artykule analizowano wpływ naprężeń czyn- nych i resztkowych na zmiany własnego magnetyczne- go pola rozproszenia WMPR mierzonego na powierzch- ni elementu oraz możliwości wykorzystania tych zmian jako sygnału diagnostycznego pozwalającego na okre- ślenie stanu naprężeń. Stwierdzono wpływ zarówno na- prężeń czynnych jak i resztkowych na rozkład składo- wych WMPR. Wykorzystanie pomiarów WMPR do oce- ny naprężeń czynnych na obecnym etapie badań wydaje się problematyczne. Ocena makroskopowych naprężeń resztkowych na podstawie pomiarów WMPR jest zagad- nieniem nad którym kontynuowane są prace badawcze. Abstract The impact of stress on changes in magnetisation is one of the most complex issues of magnetism. The pa- per presents an analysis of the impact of active and resi- dual stress on the changes in the residual magnetic field (RMF) measured on the surface of the component, and of the possibility of using the changes as a diagnostic si- gnal which allows the determination of the stress state. It was found that both active and residual stress had an im- pact on the distribution of the RMF components. The use of the RMF measurements to assess active stress seems debatable at the present stage of research development. Research work now continues on the assessment of ma- croscopic residual stress based on the RMF measure- ments. Wstęp Wpływ naprężeń na zmiany namagnesowania jest jednym z najbardziej złożonych zagadnień magnety- zmu. Na skutek działania efektu magnetosprężyste- go, naprężenia mechaniczne wpływają na anizotropię energii domen magnetycznych, najczęściej powodując zmiany przepuszczalności. Kierunek tej anizotropii za- leżny jest od magnetostrykcji. Dla materiałów z dodat- nią magnetostrykcją momenty magnetyczne dążą do ustawienia się równolegle do kierunku naprężenia roz- ciągającego a prostopadle do ściskającego. W mate- riałach o ujemnej magnetostrykcji zachodzą zjawiska przeciwne, momenty magnetyczne dążą do ustawienia się prostopadle do kierunku naprężenia rozciągające- go a równolegle do ściskającego [1, 2]. Wpływ jednoosiowych naprężeń na strukturę do- menową można porównać z działaniem równoważne- go naprężeniu pola magnetycznego o natężeniu Hσ (1) gdzie: σ – naprężeniem, λ – magnetostrykcja, µo – przenikalnością magnetyczną próżni, M – namagnesowaniem, φ – kątem pomiędzy osią naprężenia a kierunkiem pola magnetycznego Hσ, ν – współ- czynnik Poisson’a [1÷5]. Dla opisu wpływu złożonego stanu napręże- nia wprowadzono pojęcia naprężenia ekwiwalentne- go, czyli fikcyjnego naprężenia jednoosiowego, które- go amplituda doprowadzi do tej samej zmiany podat- ności jak rzeczywiste wieloosiowe naprężenia [6÷11]. Zagadnienia wpływu złożonego stanu naprężeń na zmiany namagnesowania są to zagadnienia, których 47Przegląd sPawalnictwa 13/2011 opis i modelowanie, ze względu na potencjalne możli- wości zastosowań do pomiaru naprężeń, są przedmio- tem badań [6÷11]. Celem prowadzonych badań była analiza wpływu naprężeń czynnych i resztkowych na zmiany własnego magnetycznego pola rozproszenia WMPR mierzonego na powierzchni elementu oraz określenie możliwości wykorzystania tych zmian jako sygnału diagnostyczne- go pozwalającego na określenie stanu naprężeń. Wyniki badań Badano próbki z niskostopowej stali węglowej o po- staci geometrycznej pokazanej na rysunku 1. Skład chemiczny i właściwości wytrzymałościowe materiału próbki zawarto w tablicy. Początkowy stan namagne- sowania wynikał z historii ich przygotowania i nie był jednorodny. Obciążenia próbek zadawano na maszynie wytrzy- małościowej Galdabini Sun 10P. Pomiarów dokony- wano pod obciążeniem oraz po odciążeniu na próbce znajdującej się w maszynie wytrzymałościowej. Pomiary WMPR prowadzono z krokiem 1 mm wzdłuż linii pomiarowej pokazanej na rysunku 1. Do pomiarów wykorzystywano magnetometr TSC-1M-4 z czujnikiem pomiarowym TSC-2M produkcji firmy Ener- godiagnostika Co. Ltd Moskwa. W wyniku pomiarów uzyskano wartości 2 składowych natężenia WPM na powierzchni próbki (rys. 1): – hT,Y – składowa styczna mierzona w kierunku rów- noległym do działania obciążenia, – hn,Z – składowa normalna. Rys. 1. Próbka do badań Fig. 1. Sample for testing Tablica. Skład chemiczny (%) i właściwości wytrzymałościowe ma- teriału próbek Table. Chemical composition (%) and mechanical properties of sample material c Si mn cr V p S Re mpa Rm mpa max 0,22 0,1- 0,35 m a x 1,1 0,3 0,3 0,05 max 0,05 320 380- 520 Dyskusja Wybrane, reprezentatywne wyniki pomiarów WMPR wzdłuż linii pomiarowej (rys. 1) przeprowa- dzonych na powierzchni próbek pod obciążeniem i po odciążeniu pokazano na rysunkach 2a÷2j. Rozkłady składowych WMPR w stanie początkowym (linie ja- sniejsze na rys. 2a, 2b) są wynikiem historii przygoto- wania próbek oraz wpływu geometrii na wyciek stru- mienia magnetycznego. Zakładając że wpływ geome- trii jest niezmienny, obserwowane zmiany namagne- sowania są wynikiem działania odkształceń i naprę- żeń. W początkowym zakresie odkształceń spręży- stych obserwowane zmiany namagnesowania są nie- wielkie (rys. 2a, b). Trudno w tym przypadku mówić o wykorzystaniu ich jako sygnał diagnostycz- ny. Po przekroczeniu pewnego poziomu naprężeń (ok. 100÷120 MPa) wartości WMPR zmierzone pod obciążeniem i po jego zdjęciu zaczynają się wyraź- nie różnić. Zaczyna być również wyraźnie widoczny wpływ zróżnicowanego poziomu naprężeń wynikają- cy z różnicy przekrojów. Dodatkowo w okolicach miej- sca zmiany przekroju pojawia się zaburzenie prze- biegów składowych WMPR w postaci lokalnych eks- tremów składowej HT,Y (rys. 2c). Wraz ze zbliżaniem się z naprężeniami do granicy plastyczności zaburze- nia te są coraz większe (rys. 2e) i zaczynają być wi- doczne również na przebiegach składowej normal- nej hn,Z (rys. 2f). Przekroczenie granicy plastyczności w części próbki o mniejszym przekroju poprzecznym widoczne jest w obrazie składowej stycznej HT,Y zmie- rzonej po odciążeniu w postaci obszaru o ostrych gra- nicach i wartościach bardzo różniących się od pozo- stałej części próbki (rys. 2g, 2i). Z kolei w obrazie skła- dowej normalnej Hn,Z obszar odkształcony plastycznie charakteryzuje się lokalnymi ekstremami na jego gra- nicach oraz innym trendem zmian (intensywność, kie- runek) niż pozostała część próbki (rys. 2h, 2j). Dalszy wzrost stopnia odkształcenia plastycznego powodu- je zwiększenie zmian składowej stycznej HT,Y w miej- scu zmiany przekroju oraz zwiększenie różnicy warto- ści składowej normalnej Hn,Z pomiędzy lokalnymi eks- tremami występującymi w miejscach zmian przekro- ju. Na uwagę zasługuje fakt, że wartości składowych WMPR po odciążeniu w stanie plastycznym osiąga- ją wartości znacząco różniące się od wartości pod obciążeniem. W przypadku pomiarów pod obciąże- niem przekroczenie granicy plastyczności prowadzi do spłaszczenia ich rozkładu. Po przekroczeniu określonego poziomu naprę- żeń w okolicach zmiany przekroju próbki występu- ją nierównomierne odkształcenia plastyczne, któ- re po odciążeniu powodują pojawienie się makro- skopowych naprężeń resztkowych. Obszary ich wy- stępowania pokrywają się z opisanymi powyżej ob- szarami anomalii (lokalne ekstrema) w przebiegach składowych WMPR. Wskazuje to na związek pomię- dzy naprężeniami resztkowymi a rozkładami składo- wych WMPR. 48 Przegląd sPawalnictwa 13/2011 hT,Y hn,Z σ =2 0 M P a σ =2 0 M P a σ =1 40 M P a σ =1 40 M P a σ =3 00 M P a σ =3 00 M P a σ =3 20 M P a σ =3 20 M P a σ =4 40 M P a σ =4 40 M P a Rys. 2. Rozkłady składowych WMPR próbek pod obciążeniem i po odciążeniu dla różnych poziomów obciążenia Fig. 2. Distributions of RMF components of samples under load and after it for different levels of loads a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) 49Przegląd sPawalnictwa 13/2011 Wykaz recenzentów artykułów naukowych opublikowanych w miesięczniku naukowo-technicznym Przegląd Spawalnictwa w 2011 roku Podsumowanie Wykorzystanie pomiarów WMPR do oceny naprę- żeń czynnych na obecnym etapie badań wydaje się problematyczne. Natomiast ocena naprężeń resztko- wych jest zagadnieniem nad którym kontynuowane są prace badawcze. Najnowsze wyniki prowadzonych Literatura [1] Mierczak L., Jiles D. C., IEEE TRANS G.: ON MAGN., Vol. 47, nr. 2/2011 s. 459-65. [2] Tomohiro Yamasaki i inni, NDT&E International, Vol. 29, No. 5/ 1996 s. 263-268. [3] Kaminski D.A. i inni: J. of Magnetism and Magnetic Materials 104-107, 1992, 382 384 [4] Lu Li, David C. Jiles IEEE TRANS. ON MAGNETICS, Vol. 39, nr. 5, 09 2003 3037. [5] D. C. Jiles, J. Phys. D, Appl. Phys., vol. 28, s. 1537, 1995. [6] K. Kashiwaya, Jpn. J. Appl. Phys., vol. 30, s. 2932, 1991. badań nad wykorzystaniem pomiarów WMPR do oce- ny naprężeń resztkowych pokazano w [12]. Stwierdzo- no relacje pomiędzy naprężeniami resztkowymi I rzę- du a gradientami składowych WMPR. Opracowano al- gorytm oceny zredukowanych naprężeń resztkowych. [7] C. S. Schneider, J. M. Richardson, J. Appl. Phys., vol. 53, s. 8136, 1982. [8] M.J. Sablik i inni Journal of Magnetism and Magnetic Mate- rials 132 1994, s. 131-148. [9] J. Pearson i inni IEEE TRANS. ON MAGNETICS, VOL. 36, nr. 5, 09 2000, s. 3251-3. [10] Laurent Daniel, Olivier Hubert IEEE TRANS. ON MAGNE- TICS, Vol. 46, nr. 8, AUGUST 2010 s. 3089-92. [11] Daniel Peter Bulte IEEE TRANS. ON MAGNETICS, Vol. 45, nr. 1, 01 2009 83. [12] M. Roskosz, M. Bieniek, NDT&E International, doi:10.1016/j. ndteint.2011.09.007. Prof. Andrzej Ambroziak Dr inż. Piotr Białucki Prof. Julian Deputat Dr inż. Krzysztof Dragan prof. Kazimierz granat Dr hab. inż. Dariusz Golański Prof. Andrzej Gruszczyk grzegorz hottowy Prof. Andrzej Kolasa Dr inż. Paweł Kołodziejczak Prof. Jerzy Łabanowski Prof. Mirosław Łomozik Dr Sławomir Mackiewicz Dr Wojciech Manaj prof. Zbigniew mirski Dr inż. Jerzy Niagaj Prof. Jerzy Nowacki Dr inż. Ryszard Pakos Dr inż. Adam Pietras Prof. Jan Pilarczyk Prof. Zbigniew Ranachowski Dr inż. Adam Sajek Prof. Jacek Senkara Prof. Jacek Słania Prof. Edmund Tasak Prof. Eugeniusz Turyk Prof. Józefa Żurek