Nr 8 2015 WWW.pdf 21PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  8/2015 Badania połączeń spawanych laserem z zastosowaniem mikroskopii akustycznej Investigation of laser welded joints using acoustic microscopy Dr inż. Paweł Kustroń, dr inż. Marcin Korzeniowski – Politechnika Wrocławska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: pawel.kustron@edu.pl Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań mające na celu określenie możliwości zastosowania mikro- skopii akustycznej do oceny jakości oraz identyfikacji niezgodności wewnętrznych połączeń spawanych tech- niką laserową. W ramach badań opracowano prototypo- we stanowisko do skaningowej mikroskopii akustycznej, posiadające szerokie możliwości adaptacji do geome- trii badanego obiektu oraz wyposażone w odpowiednie oprogramowanie zawierające algorytmy analizy i obrób- ki obrazów typu B-scan or C-scan. Wykorzystując wspo- mniane stanowisko przeprowadzono badania spoin czo- łowych, na podstawie których wyznaczono głębokość wtopienia spoiny. Wyniki badań zostały zweryfikowane poprzez badania metalograficzne. Słowa kluczowe: spawanie laserowe, badania nieniszczące, mikroskopia akustyczna Abstract The article presents chosen results obtained during the investigation of laser welded joints using acoustic microscopy method. For the purpose of the research a prototype setup was built. This system can be easi- ly adjusted to the geometry of the object and is well equipped with appropriate software containing algori- thms for the analysis and processing of images such as B-scan or C-scan. Using the research setup the geo- metry of the weld can be determined, especially in this particular case the depth of the weld penetration. The re- sults were verified by metallographic examination. Keywords: laser welding, non-destructive testing, acoustic microscopy Wstęp Mikroskopy akustyczne są to urządzenia, których zasada działania opiera się na skanującym ruchu głowicy ultradź- więkowej nad badanym obiektem, który z reguły jest zanu- rzony w cieczy sprzęgającej. Z tego powodu często nazy- wane są skanerami ultradźwiękowymi. Są to urządzenia specjalistyczne, często dedykowane dla określonych rodza- jów badanych obiektów [1]. Spoiny wykonywane z zastosowaniem techniki laserowej są obecnie często spotykane w przemyśle motoryzacyj- nym. Łączone elementy mają tam grubości nieprzekracza- jące kilku milimetrów. Ponadto geometria uzyskanej spoiny oraz sposób przygotowania elementów do spawania różni się w stosunku do innych, konwencjonalnych metod spa- wania. Czynniki te powodują, że konieczny jest tu dobór odpowiednich przetworników ultradźwiękowych oraz ukła- dów pozycjonujących głowice, które zapewnią wysoką rozdzielczość uzyskanych wyników typu B-scan i C-scan. Jest to ważne z punktu widzenia późniejszej analizy i pomia- rów dokonywanych na tych obrazach [2÷4]. Skanery ultradźwiękowe Obecnie niewielu jest producentów tego rodzaju zautoma- tyzowanych stanowisk badawczych. Mimo tego kinematyka takich urządzeń jest zwykle podobna, oparta na kinematy- ce robota kartezjańskiego tzn. zapewnia się pozycjonowa- nie głowicy przez przesuw liniowy w trzech podstawowych osiach X, Y oraz Z. Taka konstrukcja zapewnia odpowiednią sztywność urządzenia co jest istotne z powodu drgań kon- strukcji oraz faktu, że badania prowadzi się z dokładnością sięgającą czasami 10-5 m. Stanowisko pomiarowe Schemat stanowiska pomiarowego przedstawiono na rysunku 1. W skład stanowiska pomiarowego (rys. 2a) wchodzą: – karta oscyloskopowa do zastosowań w badaniach ultra- dźwiękowych o częstotliwości próbkowania 100 MS/s [5], – generator o maksymalnym napięciu wyjściowym 350 V, – zanurzeniowa głowica ultradźwiękowa o wiązce zogni- Paweł Kustroń, Marcin Korzeniowski 22 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 8/2015 skowanej i częstotliwości 20 MHz (rys. 2b), – 3-osiowy układ pozycjonujący sterowany silnikami kroko- wymi (rys. 2a). Głowica użyta do budowy układu pomiarowego (rys. 2b) jest głowicą zanurzeniową skupiającą fal podłużnych IAHG202 do badań z wysoką rozdzielczością. Dane odebrane przez gło- wicę są przekazywane do komputera, a następnie analizowane. W miejscach, gdzie zostały ustalone bramki pomiarowe (czer- wona i zielona linia na rys. 3a i 3b), program szuka maksimów. Bramka 1 (zielona) jest ustawiana w miejscu występowania sygnału odbitego od powierzchni badanego obiektu. Pozycja bramki 2 (czerwona) jest zależna od położenia maksimum zna- lezionego w bramce 1 (zielonej). Taki sposób przeprowadzania pomiaru jest często nazywany jako tzw. „surface.follower”. Rys. 1. Schemat ideowy mikroskopu akustycznego Fig. 1. Schematic diagram of the acoustic microscope Rys. 2. Stanowisko pomiarowe a) skaner, b) głowica pomiarowa Fig. 2. The measurement system a) scanner, b) ultrasonic head a) a) Rys. 3. Sygnały A-scan uzyskane a) poza obszarem złącza b) w ob- szarze złącza Fig. 3. A-scan signals received a) outside the joint b) in the joined region a) b) Na rysunku 3a przedstawiono przebieg sygnału (A-scan) pobrany w miejscu gdzie nie występuje połączenie. Świadczy o tym pojawienie się impulsu w bramce nr 2 (czerwonej). Można to tłumaczyć występowaniem nieciągłości materiału na drodze fali ultradźwiękowej. Na rysunku 3b przedstawiono przebieg sygnału (A-scan) pobrany w miejscu gdzie występuje połączenie. W tym przy- padku w bramce nr 2 (czerwonej) nie występuje odbicie sygnału ultradźwiękowego co potwierdza, iż materiał jest jednorodny lub występuje tu poprawne połączenie spawane. Wyniki pomiarów Badaniom poddano uproszczony element konstrukcji fotela samochodowego spawany laserem. Element złożo- ny jest z dwóch części tj. płaskiej płyty oraz tarczy imitu- jącej wieniec zębaty. W rozważanym przypadku badaniu poddano obszar o wymiarach 37x12 mm (rys. 4a) z kro- kiem skanowania 50 µm. W miejscu styku obu elementów (rys. 4b) występuje spoina czołowa. Rysunek 5 przedsta- wia obraz typu C uzyskany podczas skanowania elementu z rysunku 4. Rys. 4. Badany element a) z oznaczonym obszarem skanowania (37x12 mm), b) z oznaczonym obszarem o obniżonej głębokości wtopienia Fig. 4. Tested element a) with marked scanning area (37x12 mm), b) with marked area of reduced depth of penetration region Rys. 5. C-scan wstępnej obróbce z wyselekcjonowanym obszarami złącza Fig. 5. C-scan image after image processing with marked important areas of the joint Na podstawie przeprowadzonych badań i uzyskanych wyników można w przedstawionym przykładzie wyróż- nić strefę spoiny (kolor biały), obszar bez przetopu (kolor czarny), obszar poza próbką (ciemnoszary) oraz obszar rozproszenia fali ultradźwiękowej na krawędzi próbki (ja- snoszary). Ponadto na rysunku 5 oznaczono miejsca przeznaczone do oceny w badaniach metalograficznych. Dokonując pomiaru na podstawie obrazu C-scan można stwierdzić, iż głębokość wtopienia w tym miejscu podcię- cia próbki wynosi 0,45 mm natomiast w pozostałym obsza- rze pomiar wykazał 1,9 mm. Porównując wyniki pomiarów na podstawie obrazów typu B-scan z wynikami badań me- talograficznych można stwierdzić, iż uzyskano wysoki sto- pień zgodności odpowiednich wyników. Wynik badania me- talograficznego w miejscu podcięcia to 0,5 mm natomiast poza tym obszarem 1,8 mm. skanowny obszar obszar o obniżonej głębokości wtopienia 23PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  8/2015 Podsumowanie Zaprezentowane wyniki pomiarów potwierdzają przydatność przedstawionego systemu do oceny jakości połączeń spawanych laserem. W artykule wykazano, iż możliwa jest ocena głębokości wtopienia, poprzez skanowanie elementu w płaszczyźnie prostopadłej do powierzchni lica spoiny. Głównymi ograniczeniami metody są dostęp do badanego miejsca oraz rozpraszanie fali w miejscach załamań na powierzchni badanej próbki. Z tego względu prowadzenie badań zalecane jest dla jedynie od strony płaskiej powierzchni. Zastosowana głowica ultradźwiękowa powinna charakteryzować się jak najmniejszą średnicą ogniska oraz wysokim tłumieniem (krótkim impulsem). Obecnie zasto- sowano głowicę skupiającą o częstotliwości 20 MHz jednak głowica o wyższej czesiowości (np. 50 MHz) wpłynęłaby pozytywnie na podniesienie rozdzielczości systemu. Skanowanie powinno odbywać się z rozdzielczością z przedziału od 0,05 mm do 0,1 mm w celu zapewnienia jedno- znaczności wskazań obrazów typu B i C-scan. Oprogramowanie powinno być wyposażone w odpowiednie algorytmy wykrywające krawędzie badanego obiektu. Jest to konieczne do pomiarów głębokości wtopienia spoin. Literatura [1] Lewińska-Romicka A.: Badania nieniszczące - podstawy defektosko- pii, Wydawnictwa Naukowo- Techniczne, Warszawa 2001. [2] Śliwiński A.: Ultradźwięki i ich zastosowania, Wydawnictwa Nauko- wo-Techniczne, Warszawa 2001. [3] Jagodziński Z.: Przetworniki ultradźwiękowe, Wydawnictwa Komuni- kacji i Łączności, Warszawa 1997. [4] Baranowska J., Garbik M.: Badania ultradźwiękowe, Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Szczecińskiej, Szczecin 1999. [5] Strona int.: http://www.optel.pl, dostęp: 01.02.2015r.