201112_PSpaw.pdf 9Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Jan Pilarczyk Marek Banasik Sebastian Stano Jerzy Dworak spajanie laserowe z materiałem dodatkowym i mechanicznym układem śledzenia złącza laser joining with wire filler material  and mechanical seam  tracing system Prof. dr hab. inż. Jan Pilarczyk, dr inż. Marek Banasik, dr inż. Sebastian Stano, mgr inż. Jerzy Dworak – Instytut Spawalnictwa, Gliwice. Streszczenie Przedstawiono dotykowy (taktylny) system śledzenia styku złącza w przypadku zrobotyzowanego spawania laserowego ze spoiwem w postaci drutu i lutospawania na przykładzie wykorzystania głowicy Scansonic ALO3. opisano konstrukcje, i system sterowania takim stano- wiskiem zbudowanym w oparciu o laser dyskowy i ro- bot przemysłowy. Zbadano wpływ podstawowych para- metrów systemu śledzenia przy spawaniu i lutospawaniu złączy zakładkowych o grubości do 2 mm. Abstract The paper describes the principle of mechanical seam tracking system in the laser welding and laser brazing processes, using a wire as a mechanical sensor. The con- struction and control system of station with disk laser and robot are presented. The influence of laser welding and brazing parameters on the seam tracking in lap joints upto 2 mm thickness is obtained. Wstęp Procesy spajania laserowego ze spoiwem stosu- je się obecnie najczęściej do łączenia cienkościen- nych konstrukcji, których elementy składowe są uzy- skiwane takimi technologiami, jak: cięcie nożycami, wykrawanie, wyoblanie, głębokie tłoczenie. Przy ma- sowej produkcji technologie te oraz sposób montażu przed spawaniem łączonych elementów (np. w przy- padku spajania elementów karoserii samochodowych, różnego rodzaju obudów, pojemników, elementów pa- neli i stelaży wykonanych z cienkościennych elemen- tów) nie zawsze są w stanie zapewnić odpowiednią powtarzalność i dokładność przygotowania styku oraz pozycjonowania elementów do spawania, tak aby opra- cowany na wzorcowym elemencie program sterowania maszyną CNC lub program sterowania robota zapew- niał, w przypadku każdego elementu z serii, odpowied- nio dokładne prowadzenie wiązki i materiału spoiwa dokładnie wzdłuż trajektorii krawędzi styku. Jednocze- śnie od tego typu złączy żąda się wysokiej jakości i es- tetyki wykonania. Jedną z metod „elastycznego” dostosowania zapro- gramowanej trajektorii spajania do trajektorii rzeczywi- stej jest opracowany w ostatnich latach taktylny (doty- kowy) system śledzenia złącza. Zalety procesu spaja- nia laserowego ze spoiwem i taktylnym systemem śle- dzenia złącza umożliwiają znacznie szersze przemy- słowe wykorzystanie spajania z użyciem lasera. W artykule przedstawiono ideę oraz zalety i ograni- czenia tej metody przy wykorzystaniu spoiwa w posta- ci drutu i lasera dyskowego jako źródła ciepła w proce- sie spawania. 10 Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Technologia spajania laserem ze spoiwem w postaci drutu Schemat i podstawowe parametry procesu spajania laserem ze spoiwem w postaci drutu na przykładzie spa- jania złączy zakładkowych przedstawiono na rysunku 1. Proces spajania ze spoiwem wymaga wiązki o od- powiednio wysokim poziomie mocy, ponieważ ciepło wynikające z oddziaływania wiązki laserowej musi zo- stać zużyte na stopienie materiału dodatkowego oraz odpowiednie nagrzanie (w przypadku procesu lutospa- wania) lub przetopienie (w przypadku procesu spawa- nia) materiału rodzimego, a pole powierzchni przekro- ju poprzecznego spoiny jest większe w porównaniu do pola spoin otrzymywanych klasyczną metodą spa- wania laserowego z głębokim przetopieniem. Poziom mocy w przypadku nowoczesnych laserów na ciele stałym (dyskowych i włóknowych) jest znacznie więk- szy niż klasycznych, dotychczas stosowanych laserów, dlatego w pełni nadają się one do procesu spawania la- serowego ze spoiwem. Pierwszym, podstawowym warunkiem uzyskania poprawnych połączeń przy spajaniu laserowym ze spo- iwem jest bardzo precyzyjny dobór i zaprogramowanie wielu parametrów wzajemnie oddziałujących na siebie i na jakość połączenia (rys. 1). Drugim warunkiem jest konieczność precyzyjnego prowadzenia wiązki i drutu względem siebie oraz po trajektorii styku. Proces spajania laserowego ze spoiwem można prowadzić z wykorzystaniem specjalnych głowic. Roz- wiązania konstrukcyjne i możliwości technologiczne ta- kich głowic decydują o rodzaju i parametrach połączeń, jakie można uzyskać. Głowica robocza do spawania lub lutospawania la- serowego ze spoiwem oprócz układu ogniskującego wiązkę laserową zawiera zintegrowany precyzyjny moduł prowadzenia i pozycjonowania końcówki dru- tu w obszarze spajania. Niestabilność podawania dru- tu i zmiany położenia jego końcówki mogą skutko- wać brakiem stabilności procesu i pojawieniem się lo- kalnych niezgodności, a w skrajnym przypadku lokal- nym brakiem połączenia. Dlatego stosowane są układy podawania drutu typu push-pull, zapewniające odpo- wiednią stabilność podawania drutu, z kompletem wy- miennych rolek, które są przystosowane do podawania standardowych drutów spawalniczych różnych gatun- ków, zwykle o średnicach 1,0; 1,2; 1,6 mm. Poszczególne konstrukcje głowic laserowych prze- znaczonych do spajania laserowego ze spoiwem róż- nią się między sobą sterowaniem i sposobem integra- cji układu podawania materiału dodatkowego oraz wy- posażeniem dodatkowym (np. kamera CCD ułatwiają- ca programowanie trajektorii spajania, systemy moni- torowania procesu, urządzenia antykolizyjne, zintegro- wane lub niezależne dysze nadmuchu gazu ochronne- go, układ cross-jet chroniący optykę głowicy przed od- pryskami materiału z ciekłego jeziorka, układy kolima- cyjne głowicy z serwomotorami, umożliwiające progra- mową zmianę ustawienia położenia ogniska wiązki la- serowej itp). Budowane są również głowice uniwersal- ne umożliwiające spajanie laserowe z materiałem do- datkowym i spawanie hybrydowe laser + MIG. Tak duża liczba funkcji oraz elementów wymaga- jących odpowiedniego wysterowania w procesie spa- jania powoduje, że dużym wyzwaniem pod względem budowy np. stanowiska zrobotyzowanego czy urzą- dzenia ze sterowaniem CNC i zapewnienia funkcjonal- ności wszystkich jego modułów, jest połączenie głowi- cy z robotem i laserem w jedno działające uniwersal- ne stanowisko, na którym będzie możliwość realizacji zaplanowanych procesów technologicznych. Przy wy- borze głowic technologicznych do określonego proce- su spajania oprócz parametrów technicznych, zwią- zanych z samym procesem, należy także uwzględnić możliwości wzajemnego dopasowania układów me- chanicznych, układów sterowania i interfejsów głowicy z innymi komponentami stanowiska zrobotyzowanego czy modułu linii produkcyjnej. Najbardziej zaawansowane konstrukcje głowic mają własne systemy programowania i sterowania oraz mogą mieć zintegrowane systemy adaptacyjne śledzenia złącza. Badania i przykłady zastosowań taktylnego systemu śledzenia złącza przy zrobotyzowanym spajaniu laserem dyskowym Ideę systemu i sposób sterowania taktylnym ukła- dem śledzenia złącza w czasie spawania laserowe- go ze spoiwem w postaci drutu można zobrazować na przykładzie wykorzystania głowicy ALO3 firmy Rys. 1. Parametry procesu spajania laserem ze spoiwem w posta- ci drutu Fig. 1. Laser joining with wire filler material parameters α - kąt wzdłużny nachylenia wiązki β - kąt boczny nachylenia wiązki γ- kąt odchylenia w stosunku do osi złącza δ - kąt pochylenia drutu Zf - położenie ogniska w stosunku do końca drutu df - średnica ogniska wiązki ød - średnica drutu Vs - prędkość spajania Vd - prędkość posuwu drutu t1- szczelina styku g1, g2 - grubości łączonych elementów 11Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Scansonic we współpracy z robotem przemysłowym i laserem dyskowym. Takie stanowisko zostało stwo- rzone w Instytucie Spawalnictwa w Gliwicach (rys. 2). Głowica ALO3 firmy Scansonic jest nowoczesną głowicą spawalniczą umożliwiającą spajanie lasero- we z materiałem dodatkowym w postaci drutu z doty- kowym systemem śledzenia styku złącza (rys. 2b). Ak- tualnie w światowym przemyśle pracuje jedynie kilka- naście takich głowic, w większości na liniach technolo- gicznych w przemyśle samochodowym, gdzie są wy- korzystywane do lutospawania elementów karoserii lub innych komponentów, przy łączeniu których wyma- gane jest wykonanie precyzyjnych złączy o wysokiej estetyce i jakości. Oprócz komponentów optycznych, które kształtują wiązkę laserową, głowica ALO3 jest wyposażona w nie- zależny układ sterowania, serwonapędy oraz czujniki umożliwiające wykorzystanie końcówki drutu jako me- chanicznego, taktylnego systemu śledzenia złącza [3]. Konstrukcja głowicy umożliwia: – bardzo dokładne i powtarzalne ustawienie osi uchylnej (optyki ogniskującej ze zintegrowanym układem podawania drutu) w zakresie ±110o przez programowe ustawienie położenia serwonapędów osi uchylnej oraz regulację prądu utrzymującego zadaną pozycję, co umożliwia prowadzenie proce- su spawania w pozycjach przymusowych lub miej- scach trudno dostępnych (rys. 2c); – programową regulację położenia ogniska wiązki la- serowej względem końcówki drutu (wyskalowana wartość w mm w zależności od zmiany położenia kolimatora wzdłuż osi wiązki laserowej), pozwala- jącą uzyskać odpowiednią średnicę plamki wiąz- ki laserowej w obszarze końcówki drutu (w obsza- rze oddziaływania wiązki laserowej na drut i łączo- ny materiał); – przemieszczanie się ramienia teleskopu z podajni- kiem drutu wzdłuż osi prostopadłej do powierzch- ni materiału wraz z utrzymaniem stałej wartości po- łożenia ogniska wiązki względem końcówki drutu (w zakresie +/- 5 mm – rys. 3a) – utrzymanie stałej wartości średnicy plamki wiązki laserowej w obsza- rze oddziaływania wiązki laserowej na drut i łączo- ny materiał; – swobodne przemieszczanie się ramienia głowicy zgodnie z siłami działającymi na końcówkę drutu – drut prowadzony jest przez rowek spoiny (mecha- nizm wykorzystywany np. podczas spawania złączy równoległych – rys. 3b, 4a); – pojawienie się siły działającej na drut w kierunku prostopadłym do osi złącza i drutu – wykorzysty- wane w przypadku spawania złączy zakładkowych (drut jest zawsze dociskany do krawędzi – rys. 4c). Rys. 2. Zrobotyzowane stanowisko do spawania i cięcia laserowego z laserem dyskowym o mocy 12 kW: a) widok lasera i kabiny ochron- nej, b) głowica ALO3 do spajania laserowego z materiałem dodatko- wym w postaci drutu i taktylnym układem śledzenia złącza, c) zakres regulacji osi uchylnej głowicy Fig. 2. Robotic stadion for laser welding and cutting using 12 kW disk laser: a) the view of laser and cabine, b) ALO3 head for laser welding with filler material and seam tracing system, c) the axis of head ma- nipulation range 1 – zakres programowalny ustawienia sił i limitów bezpieczeństwa, w którym będzie pracować system taktylnego śledzenia 2 – limit sprzętowy – 110° (napę+d silników) 3 – teoretycznie możliwy zakres odchylenia głowicy umożliwiający pracę gło- wicy w pozycjach przymusowych, np. w miejscach trudno dostępnych Rys. 3. Możliwości regulacji i taktylnego śledzenia styku złącza gło- wicy Scansonic ALO3: a) adaptacja końcówki drutu i ogniska w osi liniowej (LA), b) adaptacja końcówki drutu i ogniska z wykorzysta- niem osi uchylnej (SA) i osi liniowej (LA) [3] Fig. 3. The possibilities of regulation and Scansonic ALO3 seam tra- cing system: a) adaptation of the wire end and the outbreak of the li- near axis (LA), b) adaptation of the wire end and focus using tilt (SA) and the linear axis (LA) [3] Rys. 4. Możliwe warianty ustawienia głowicy ALO3 przy wykonywa- niu różnych rodzajów złączy: a) swobodne przemieszczanie końców- ki drutu w złączu przylgowym; b, c) warianty ustawienia sił docisku przy spawaniu złączy zakładkowych [3] Fig. 4. Possible options of setting ALO3 head with different types of welds: a) the free movement of the tip of the wire in the joint edge; b, c) options for setting the clamping force in welding lap joints [3] a) b) c) a) b) a) b) c) 12 Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Głowica ALO3 ma własny niezależny układ stero- wania Scapacs, który jest połączony i komunikuje się (wzajemne przesyłanie sygnałów i potwierdzeń – out/ in) z systemem sterowania robota KRC2 z wykorzy- staniem protokołu Profibus (rys. 5). Parametry zwią- zane ze zmianą układu kolimacji w osi z (LA – line- ar axis) – zachowanie stałej średnicy plamki ogniska wiązki na końcówce drutu i osi uchylnej (SA swivel axis) oraz zakres ich regulacji mogą być programo- wane i przechowywane w układzie elektronicznym wbudowanym w głowicę. Służy do tego celu specjal- ne niezależne oprogramowanie HMI-B zainstalowane na komputerze stacjonarnym lub laptopie, który moż- na połączyć (z wykorzystaniem protokołu sieciowego TCP) z układem sterowania Scapacs umieszczonym w głowicy (rys. 5). W układzie tym są przechowywa- ne zestawy parametrów sił docisku, ich zakres regula- cji oraz limity odchyleń i bezpieczeństwa dla poszcze- gólnych osi. W programie tworzonym w układzie sterowania ro- bota do obróbki konkretnego elementu oprócz zestawu parametrów ruchu głowicy zawieszonej na kiści robota (końcówki drutu), parametrów lasera i parametrów po- suwu drutu wybiera się, dla określonego odcinka złą- cza (w zależności od jego geometrii i potrzeb techno- logicznych), określony zestaw parametrów sterowania głowicą, zdefiniowanych wcześniej i zapisanych w sys- temie sterowania Scapacs mieszczącym się w głowicy. Taki system sterowania i programowania pozwala na różnych odcinkach złącza prowadzić proces spajania z różnymi parametrami systemu śledzenia. Procesy spawania i lutospawania laserowego ze spoiwem w warunkach produkcyjnych są obecnie najczęściej wykorzystywane do spajania złączy za- kładkowych i równoległych, pachwinowych lub złączy ze spoinami brzeżnymi, jakie występują w precyzyj- nych konstrukcjach spajanych, gdzie od złączy wyma- ga się wysokiej jakości, precyzji i estetyki (rys. 6). Niezależnie od ustawień parametrów w układzie Scapacs, drut jest zawsze dociskany do powierzchni materiałów łączonych przez układ sprężynowy ramie- nia teleskopowego. Możliwa jest praca głowicy ze sta- łym położeniem ogniska wiązki lub z włączonym ukła- dem nadążania za zmianami położenia drutu wzdłuż osi z (osi wiązki laserowej). Przy takim ustawieniu na- stępuje automatyczna regulacja zmiany położenia ogni- ska wiązki laserowej i stałe utrzymanie średnicy plam- ki wiązki laserowej na końcówce drutu (rys. 3a). Jeżeli nierówności lub kształt łączonych elementów mieszczą się w zakresie regulacji, możliwe jest znaczne uprosz- czenie programu robota. Zamiast odwzorowywać do- kładnie nierówności powierzchni, wystarczy zaprogra- mować ruch liniowy układu pozycjonowania głowicy. Śledzenie krawędzi złącza w płaszczyźnie prosto- padłej do osi wiązki laserowej odbywa się z wykorzy- staniem serwonapędów osi uchylnej (SA). Jeżeli kon- strukcja złącza tworzy układ umożliwiający samoist- ne prowadzenie drutu, np. złącze teowe w pozycji ko- rytkowej, złącze równoległe, możliwe jest ustawienie zerowej siły bocznej dla serwonapędów osi uchylnej (rys. 4a, 6b, 7). Głowica wtedy prowadzona jest przez opierający się drut i poddaje się zmianom położenia Rys. 5. Schemat ideowy połączenia głowicy ALO3 z kontrolerem ro- bota i systemem programowania parametrów HMI Fig. 5. The scheme of setting of head ALO3, robot controller and HMI parameter programming system Rys. 6. Typowe złącza wykonywane metodą spajania laserowego ze spoiwem Fig. 6. Typical laser welding with filler material joints Rys. 7. a) Prowadzenie drutu w złączu przylgowym, b) proces luto- spawania laserowego Fig. 7. a) Wire supply in the joint edge, b) laser brazing process Rys. 8. Śledzenie trajektorii spawania laserowego w złączach za- kładkowych z wykorzystaniem końcówki drutu: a, b) końcówka dru- tu dociskana do krawędzi złącza; c) końcówka drutu w początkowym punkcie złącza bez wymuszonej siły bocznej; d) proces lutospawa- nia laserowego Fig. 8. Seam tracking with the use of the end of the wire in the laser lap weld process: a, b) the end of wire clamping to the edge of the join, c) the end of the wire in the starting point without side clamping force, d) the laser brazing process a) b) a) b) c) a) b) c) d) d) 13Przegląd sPawalnictwa 12/2011 wymuszanym przez ewentualne zmiany trajektorii, po- mimo zaprogramowania ruchu liniowego pomiędzy po- czątkowym i końcowym punktem spawania. W przypadku złączy zakładkowych możliwe jest ustawienie siły docisku drutu do krawędzi złącza (rys. 4c, 8). Dociskany drut do krawędzi złącza podą- ża za ewentualnymi zmianami trajektorii, a zintegrowa- na z ruchomym teleskopem optyka skupiająca wiąz- kę laserową zapewnia niezmienne położenie ustawio- nej plamki ogniska wiązki laserowej na końcówce to- pionego drutu i topienie w odpowiednim miejscu ma- teriału dodatkowego (rys. 8d). Jeżeli przekroczony zostanie zakres regulacji urządzenia lub zakres bez- pieczeństwa narzucony przez użytkownika i zapisa- ny w systemie Scapacs, proces jest zatrzymywany i na panelu sterowania systemu pojawia się komunikat o przekroczonym zakresie położenia osi uchylnej gło- wicy. Narzucenie ograniczenia zakresu regulacji przez użytkownika jest o tyle istotne, że pozwala uniknąć zmian trajektorii złącza wykraczających poza przewi- dywany, wymagany w danej konstrukcji zakres. Prawidłowe ustawienie wartości siły bocznego doci- sku, oprócz pozostałych parametrów procesu (rys. 1), jest niezmiernie istotne dla prawidłowego przebiegu procesu spajania. Dobór wartości siły bocznego doci- sku jest uzależniony on rodzaju prowadzonego proce- su oraz oczekiwanej „czułości” regulacji. Próby usta- wienia i regulacji siły docisku drutu do krawędzi bocznej prowadzone w trybie testowym (bez włączenia posuwu drutu i wiązki laserowej) są niemiarodajne. W rzeczy- wistym procesie, kiedy pojawia się ciekły metal, nastę- puje zmiana układu sił działających na końcówkę dru- tu, związana m.in. z siłami napięcia powierzchniowego na granicy fazy ciekłej i stałej, lepkością oraz wielko- ścią ciekłego jeziorka. Oznacza to, że raz dobrane pa- rametry dla układu śledzenia złącza np. w procesie lu- tospawania laserowego nie są parametrami uniwersal- nymi i w przypadku innego procesu, np. spawania lase- rowego, powinny one być skorygowane. Przy zbyt ma- łej sile bocznego docisku ustawionej w systemie gło- wicy może zostać ona zrównoważona przez układ sił działających w obszarze utworzonego ciekłego jezior- ka i wypadkowa siła docisku bocznego będzie niewy- starczająca do prawidłowego procesu śledzenia złą- cza (rys. 9a). Zbyt duża siła docisku może spowodo- wać przesunięcie ciekłego jeziorka na górną krawędź złącza zakładkowego (rys. 9c, e) lub nawet zupełnie poza obszar, w którym powinno zostać utworzone złą- cze. Szczególnie jest to widoczne w procesie lutospa- wania laserowego. W przypadku spawania laserowego zakres możli- wych do ustawienia wartości bocznej siły docisku jest znacznie większy i siła ta wyraźnie wpływa na kształt uzyskanej spoiny pachwinowej, w szczególności na jej symetryczność (rys. 10). W przypadku testowa- nych złączy zakładkowych blach ze stali nierdzewnej o grubości 2 mm zwiększenie bocznej siły docisku po- zwoliło poprawić symetryczność uzyskanej spoiny pa- chwinowej, a także uzyskać nadtopienie górnej krawę- dzi złącza (rys. 10c, d). W procesie spawania lasero- wego z materiałem dodatkowym uzyskuje się spoiny Rys. 9. Przykładowy wpływ bocznej siły docisku drutu w procesie lutospawania laserowego z zastosowaniem głowicy ALO3: a) zbyt mała wartość bocznej siły docisku; b, d) prawidłowo dobrane para- metry bocznej siły docisku; c, e) zbyt duża boczna siła docisku (P_S – punkt startowy zaprogramowanej ścieżki, P_K – punkt końcowy zaprogramowanej ścieżki; materiał: stal ocynkowana galwanicznie, grubość: 1 mm, spoiwo: CuSi3Mn1, śred. – 1,2 mm) Fig. 9. An example of a side effect of clamping force in the process of brazing using a laser head ALO3 and the wire as a filler material: a) too low side clamping force b, d) properly chosen parameters of the lateral clamping force; c, e) too much side clamping force (P_S – programmed starting point path, P_K – programmed path endpo- int; material: galvanized steel, thickness: 1 mm, base: CuSi3Mn1, dia. – 1.2 mm) Rys. 10. Zmiany kształtu spoiny pachwinowej (asymetryczność) w procesie spawania laserowego z materiałem dodatkowym i taktylnym ukła- dem śledzenia złącza ALO3 w zależności od wartości bocznej siły docisku F (F1