201112_PSpaw.pdf 26 Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Marek Węglowski Tomasz Chmielewski Krzysztof Kudła ocena wydajności spawania niskoenergetycznego procesu speedRoot w pozycji Pg the capacity assessment of low energy  speedroot welding process in Pg position  Dr inż. Marek Węglowski – RYWAL-RHC, dr inż. Tomasz Chmielewski – Politechnika Warszaw- ska, dr inż. Krzysztof Kudła – Politechnika Często- chowska. Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań, poświę- conych porównaniu warunków spawania i właściwości technologicznych spawania złączy doczołowych innowa- cyjną niskoenergetyczną odmianą metody MAG – Spe- edRoot w pozycji PG z tradycyjnym spawaniem meto- dą TIG w pozycji PF. Oceniono wydajność spawania obu procesów, charakterystyki dynamiczne źródeł zasilania oraz geometrię i budowę makrostrukturalną uzyskanych spoin. Abstract The article presents the results of experimental stu- dies of welding conditions and compared the properties of butt-welding technology using innovative low energy va- riant of the MAG method – SpeedRoot in the PG position with a conventional TIG welding in the PF position. Rated capacity of both welding processes, the dynamic charac- teristics of power sources and the macrostructure of ob- tained joints. Wstęp Jedną z istotniejszych właściwości spawalniczych źródeł zasilania jest ich przydatność technologiczna określona zdolnością do zapłonu, a następnie stabilne- go palenia się łuku, wielkością i ilością rozprysku me- talu podczas spawania (dotyczy metod spawania opar- tych na elektrodzie topliwej) oraz elastycznością łuku. Przydatność ta jest wynikiem technologicznych właści- wości źródeł spawalniczych określonych ich charakte- rystykami statycznymi i dynamicznymi. Każda metoda spawania łukowego ma swoją spe- cyfikę wynikającą z zakresu stosowanych parametrów, właściwości łuku (skład chemiczny przestrzeni łuko- wej, rodzaje elektrod itp.) oraz sposobów przechodze- nia metalu w łuku, a tym samym stawia różne wyma- gania zasilaczom spawalniczym, zwłaszcza właściwo- ściom dynamicznym. Pod pojęciem stabilności procesu spawania rozu- mie się odporność źródła na różnego rodzaju zakłó- cenia wewnętrzne i/lub zewnętrzne, którym może ono ulegać w czasie spawania. Tak więc, badanie stabil- ności spawania najczęściej ogranicza się do uzyska- nia dobrej jakości spoiny, przy praktycznie niezmie- niającej się na całej długości geometrii spoiny (szero- kości, wysokości lica, głębokości wtopienia). Zgodnie z [10÷12], oceniana w ten sposób stabilność procesu spawania jest stabilnością technologiczną. Rozwój no- wych odmian metody MIG/MAG (SpeedUP, STT, CMT, AC Puls itp.) spowodował lepszą kontrolę nad ilością ciepła wprowadzaną do spoiny, poprawę jakości spo- in, głębokości wtopienia oraz zwiększenie wydajno- ści procesu spawania. Przedstawione w artykule wy- niki badań dotyczą jedynie metody MAG w odmianie SpeedRoot w pozycji PG. 27Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Badania eksperymentalne Proces spawania SpeedRoot jest nową odmianą metody MAG przeznaczoną do spawania warstw gra- niowych w spoinach czołowych również cienkich blach podczas łączenia we wszystkich pozycjach spawalni- czych. Celem prowadzonych badań było porównanie spa- wania w pozycji PG metodą SpeedRoot z metodą TIG w pozycji PF, pod względem podstawowych właści- wości spoin oraz wydajności spawania. Badania wy- konano częściowo w laboratorium Zakładu Inżynierii Spajania PW oraz w firmie Dantherm Filtration. Anali- zie poddano właściwości dynamiczne źródeł zasilania, w tym głównie rejestrowano przebiegi prądu spawa- nia i napięcia łuku, które odnoszono do geometrii uzy- skanych spoin. W ramach badań wykonano złącza do- czołowe ze stali stopowej 1.4301. Do spawania me- todą MAG-SpeedRoot zastosowano drut spawalniczy w gatunku G19 9LSi (wg PN-EN ISO 14343) marki MOST o średnicy 1 mm, jako gazu osłonowego uży- to mieszanki Cronigon S2 Grupa M13 (wg PN-EN ISO 14175:2008), natomiast w metodzie TIG zastosowano spoiwo o średnicy 1,2 mm G19 9LSi (wg PN-EN ISO 14343) marki MOST oraz argon jako gaz osłonowy (I1 wg PN-EN ISO 14175:2008). Badanie wydajności spawania poszczególnych od- mian metody MAG oraz TIG prowadzono w warunkach produkcyjnych, a uzyskane wyniki porównywano z uzy- skaną wydajnością podczas spawania próbki wzorco- wej wykonanej metodą TIG. Próby spawania wykona- no ręcznie z zastosowaniem zbliżonych parametrów spawania (prąd spawania ok. 75 A). Do badań wytypo- wano urządzenia firmy LORCH: Saprom S (MAG Spe- edRoot) oraz T220 (TIG). Na podstawie uzyskanych wyników opracowano i wdrożono technologię spawania innowacyjnego fil- tra dla przemysłu spożywczego, wykonanego ze sta- li 1.4301. Filtr składał się z 4 podzespołów o długości 13 m każdy, mających po zmontowaniu łączną wyso- kość blisko 10 m i całkowitą masę ok. 18 000 kg (rys. 3) tworząc 11 szczelnie oddzielonych sekcji, dostosowa- nych do pracy w warunkach ciśnienia dochodzącego do 7 kPa i jednorazowo wytrzymujących eksplozję pyłu skutkującą chwilowym wzrostem ciśnienia do 20 kPa. Przedmiotem prób było porównanie podstawowych właściwości spoin oraz wydajności spawania, jak rów- nież wdrożenie wybranej metody do produkcji przemy- słowej. Jedną z aplikacji metody SpeedRoot było jej wdro- żenie w firmie Dantherm Filtration, która otrzymała za- mówienie od klienta na zaprojektowanie i zbudowa- nie filtra do wychwytywania pyłu kawy z blachy 1.4301. Pył ten ma szczególnie dużą skłonność do zawiesza- nia i tworzenia tzw. mostków. W związku z tą szcze- gólnie kłopotliwą cechą pyłu kawy i ogólnymi wyma- ganiami dotyczącymi urządzeń dla przemysłu spożyw- czego, konieczne było całkowite przeprojektowanie fil- tra. Przy współpracy z Politechniką Warszawską i firmą RYWAL-RHC, przyjęto koncepcję zastąpienia spoin pachwinowych przez spoiny czołowe, których lico na- stępnie zeszlifowano i wypolerowano. Wstępnie zapla- nowano spawanie spoin czołowych metodą TIG, jed- nak po wstępnej analizie podjęto wysiłek przeprowa- dzenia prób porównawczych metody TIG i innowacyj- nej metody SpeedRoot. Na potrzeby eksperymentu zaprojektowano, a na- stępnie wykonano stanowisko badawcze (rys. 1 i 2). Jednocześnie opracowano i wdrożono technologię spawania blach 1.4301 w złączach doczołowych w po- zycjach PG i PF. Podczas badań obydwu metod za- stosowano ręczne spawanie, które również stosowano w rzeczywistych warunkach prefabrykacji filtra. Ocenę dynamicznych właściwości źródeł zasilania przeprowadzono na podstawie analizy zarejestrowa- nych czasowych przebiegów napięcia i prądu spawania. Podczas badań wykonywano spoiny czołowe o dłu- gości ok. 1500 mm. Parametry spawania przedstawio- no w tablicy I. Do prób spawania wykorzystano prób- ki z blachy 1.4301 o długości 1500 ± 5 mm, szeroko- ści 500 ± 2 mm i grubości 2 mm. Powierzchnia próbek była metalicznie czysta oraz wolna od zanieczyszczeń. Rys. 1. Stanowisko badawcze zastosowane do badań porównaw- czych procesów TIG i Speed Root Fig. 1. The comparable testing station for TIG and SpeedRoot process Rys. 2. Spawalnicze stanowisko badawcze z wykorzystaniem mani- pulatora postępowego podczas rejestracji przebiegów prądowo-cza- sowych Fig. 2. Welding testing station with lineal manipulator during time- current characteristic recording 28 Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Odniesieniem wydajności spawania dla ocenia- nych spoin była wykonana wcześniej spoina wzorco- wa, standardową metodą TIG w pozycji PF. Podsta- wowym parametrem spawania porównywalnym dla wszystkich przypadków był prąd spawania o wartości ok. 75 A (tabl. I). Pozostałe parametry w metodzie Spe- edRoot dobierano automatycznie przez system syner- gicznego sterowania urządzenia spawalniczego. Pręd- kość spawania dobierano w taki sposób, aby nominal- na grubość spoiny była zbliżona do spoiny próbki wzor- cowej z pełnym przetopem. W tablicy II przedstawiono zarejestrowane przebiegi dynamiczne prądowo-czaso- we oraz makrostruktury przekroju poprzecznego spoin. Z przprowadzonych eksperymentów wynika, że w obu metodach uzyskano prawidłowe złącza. W pro- cesie TIG szerokość spoiny oraz SWC były większe niż przy zastosowaniu metody SpeedRoot. Wynika to z większych prędkości spawania w metodzie Spe- edRoot niż w metodzie TIG. Odkształcenia spoin wy- konanych metodą SpeedRoot spowodowane napręże- niami własnymi również były zdecydowanie mniejsze niż w metodzie TIG. Po przedstawieniu wstępnych wyników badań fir- mie Dantherm Filtration podjęto decyzję o wdrożeniu metody SpeedRoot do produkcji i wykonanie prób już na budowanym filtrze. Próby w warunkach przemysło- wych również dały pozytywny wynik. Wydajność spa- wania metodą SpeedRoot była pięciokrotnie większa niż TIG, dodatkowym walorem było znaczne ograni- czenie odkształceń spawalniczych, które są trudne do kontrolowania w przypadku cienkościennych konstruk- cji wielkogabarytowych (rys. 3 i 4). Duże znaczenie na decyzję inwestora o wdrożeniu miała również innowa- cyjność niskoenergetycznego procesu MAG SpeedRo- ot-LORCH. Nowa odmiana metody MAG jest opar- ta na znanym od lat 80. XX w. procesie przechodze- nia kropli przy udziale sił pochodzących od napięcia powierzchniowego. Urządzenia starsze bazowały na tzw. hardware, co podnosiło znacznie cenę w stosunku Tablica I. Parametry spawania w pozycji przymusowej metodami TIG i SpeedRoot Table I. TIG and SpeedRoot in the forced position welding process parameters Metoda Prąd spawania A Napięcie łuku V Prędkość posuwu drutu m/min Prędkość spawania cm/min Gaz osłonowy l/min Pozycja spawania TIG 75 14 - 6,5 10, argon PF SpeedRoot 75 16 3,5 30,0 10, 98%Ar/2%O2 PG Tablica II. Charakterystyki dynamiczne oraz makrostruktury spoin wykonanych metodami TIG i SpeedRoot Table II. Dynamic characteristics and macrostructures of joint made using TIG and SpeedRoot method Metoda spawania Przebiegi prądowo-czasowe Makrostruktura przekroju poprzecznego napoin T IG D C S pe ed r oo t Rys. 3. Część filtra wykonanego metodą SpeedRoot Fig. 3. A part of filter made using SpeedRoot method 29Przegląd sPawalnictwa 12/2011 do urządzeń MAG Standard, przez co ograniczało ich dostępność. Konstruktorzy firmy LORCH zastosowa- li inne podejście, tzw. software’owe na którym opar- ta jest opracowana metoda SpeedRoot. Oprócz pro- gramu sterującego zaprojektowano funkcje synergicz- ne, dzięki którym po wprowadzeniu do urządzenia ta- kich danych jak rodzaj drutu spawalniczego, jego śred- nica oraz rodzaj gazu osłonowego, dobierane są para- metry spawania za pomocą jednego regulatora pokrę- tłem, ustawiając jedynie prąd spawania. Reszta para- metrów takich jak napięcie łuku, posuw drutu elektro- dowego i inne wielkości opisowe dobierane są syner- gicznie przez system sterowania urządzenia. W procesie SpeedRoot po zwarciu drutu elektrodo- wego z materiałem spawanym prąd spawania gwałtow- nie rośnie do momentu utworzenia minimalnego prze- wężenia ciekłego metalu (łączącego koniec elektrody z jeziorkiem spawalniczym). Zerwanie mostka i trans- port kropli następuje na skutek działania sił pochodzą- cych od napięcia powierzchniowego już przy niskim prądzie, co skutkuje bezrozpryskowym przejściem me- talu, jak w klasycznym procesie MAG Standard. Ko- lejny w cyklu pik prądu powoduje rozgrzanie końców- ki drutu elektrodowego, który tworzy stosunkowo dużą kroplę, tak aby przy następnym cyklu jak najwięcej ma- teriału dodatkowego przeszło do spoiny, przy jedno- cześnie niskim jego utlenieniu i naazotowaniu. W badanych urządzeniach do spawania metodą SpeedRoot zastosowano wiele nowoczesnych rozwią- zań. Jedną z ważniejszych cech tego typu urządzeń jest duża częstotliwość taktowania procesorów, które pozwalają prawidłowo i szybko reagować układowi ste- rowania i regulacji. Układy te na bieżąco sprawdzają warunki procesu spawania i odpowiednio reagują na np. wydłużający się czas zwarcia lub zmianę długości łuku spawalniczego, aby zachować stabilne przecho- dzenie materiału do spoiny. Dzięki temu przy wystą- pieniu różnego typu zakłóceń urządzenie szybko re- aguje ograniczając ryzyko powstawania niezgodności spawalniczych. Dodatkową zaletą metody SpeedRo- ot w porównaniu do rozwiązań z lat 90. jest to, iż na tej samej konstrukcji może pracować jednocześnie kil- ka źródeł prądu bez wzajemnego zakłócania się, jak to ma miejsce podczas spawania innymi niskoenerge- tycznymi odmianami MAG bazującymi na dodatkowym pomiarze napięcia. Wymieniona cecha była jednym z ważniejszych czynników branych pod uwagę w firmie Dantherm Filtration, aby była możliwość zastosowania kilku stanowisk na jednym odcinku wzajemnie nie za- kłócających się. Zastosowane w ramach badań urządzenie Saprom S firmy LORCH jest uniwersalnym źródłem energii spa- wania dla różnych odmian metody MAG. Oprócz opro- gramowania SpeedRoot specjalizowanego do spawa- nia jednościegowych spoin pionowych, warstw granio- wych i przetopów, może być jednocześnie stosowane oprogramowanie SpeedUp do wykonywania wypełnie- nia w pozycji pioniowej PF i inne jak MAG Standard, SpeedPulse, SpeedArc – te dwie ostatnie dają możli- wość spawania drutem pełnym z dużo większymi pręd- kościami spawania niż w klasycznym MAG Standard oraz bezrozpryskowo. Rys. 4. Zasadnicza część filtra podczas montażu przy zastosowaniu metody SpeedRoot Fig. 4. The main part of filter in the montage process with the use of SpeedRoot method Podsumowanie W pracy przedstawiono wyniki analizy i porówna- nia podstawowych właściwości wybranych spawalni- czych źródeł energii elektrycznej z wewnętrzną prze- mianą częstotliwości. Badano jedno z nowszych urzą- dzeń do spawania łukowego o zewnętrznych napię- ciowych charakterystykach statycznych. Wyniki ba- dań posłużyły do wdrożenia nowej metody spawania SpeedRoot w procesie produkcyjnym. Zastosowanie tej metody umożliwiło uzyskanie blisko pięciokrotnie większej wydajności spawania niż w porównywa- nym procesie spawania TIG. Uzyskano złącza wolne od rozprysków oraz o prawidłowym przetopie, przy ograniczonej deformacji złącza spawanego. Metoda ta jest również wprowadzana do przemy- słu związanego z obróbką rur, gdzie jednym urządze- niem wykonuje się warstwę przetopową graniową metodą SpeedRoot, a następnie tym samym urzą- dzeniem po przełączeniu na inną funkcje robi się wy- pełnienie np. drutami pełnymi lub proszkowymi. 30 Przegląd sPawalnictwa 12/2011 Literatura [1] Kolasa A.: Właściwości dynamiczne źródeł energii elektrycz- nej do spawania łukowego oraz kryteria ich oceny, Prace Na- ukowe Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1990. [2] Pakos R.: Ocena stabilności procesu napawania metodą MAG drutem pełnym i proszkowym, Przegląd Spawalnictwa nr 9-10/2003. [3] Dobaj E.: Maszyny i urządzenia spawalnicze, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa, 1998. [4] Kang M. J., Kim Y., Ahn S., Rhee S.: Spatter Rate Estimation in the Short-Circuit Transfer Region of GMAW, Welding Jour- nal no. September 2003. [5] Słania J.: Badania półautomatów do spawania metodą MIG/ MAG prowadzone w Laboratorium Badawczym Spawalnic- twa, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa nr 2/1995. [6] Lucas B., Melton E. I. G.: Let’s get technical – choosing an arc welding power source, Welding & Metal Fabrication, May 1999. [7] Kang Y.H., Na S.J.: A Study on Modeling of Magnetic Arc De- flection and Dynamic Analysis of Arc Sensor, Welding Jour- nal no. January 2002. [8] Kensik R.: Eksploatacja urządzeń spawalniczych, Część I Źródła spawalnicze, Wydawnictwo Politechniki Częstochow- skiej, Częstochowa 1995. [9] Węglowski M., Kolasa A., Cegielski P.: Ocena stabilności procesu ręcznego spawania łukowego elektrodami otulo- nymi, Przegląd Spawalnictwa, nr 1/2006. [10] Węglowski M.: Badania właściwości spawalniczych źródeł energii elektrycznej z wewnętrzną przemianą częstotliwo- ści, Rozprawa doktorska, Warszawa 2008. [11] Węglowski M., Chmielewski T., Kudła K.: Porównanie wy- branych właściwości nowoczesnych spawalniczych inwer- torowych źródeł energii przeznaczonych do spawania me- todą MAG, 51 Naukowo-Techniczna Konferencja Spawal- nicza, Dębe 22-24.10.2009. [12] Węglowski M., Chmielewski T.: Badania właściwości urzą- dzeń z wewnętrzną przemianą częstotliwości przeznaczo- nych do spawania metodą MAG, XVII Międzynarodowa Konferencja Spawalnicza Energetyków, Opole – Turawa, 20-23 kwietnia 2010. [13] Węglowski M., Chmielewski T.: Efektywność spawania w odmianach metody MAG na podstawie wybranych wła- ściwości spawalniczych, I Konferencja Polskiej Izby Pro- ducentów Urządzeń i Usług „Nowoczesne Technologie Obróbki Metali”, Bydgoszcz, 31 marca – 1 kwietnia 2011. [14] Katalog RYWAL-RHC, Wydanie trzecie, Toruń 2011.