201509_PSpaw.pdf 6 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 9/2015 Ocena jakości i odporności erozyjnej powłok natryskiwanych łukowo Evaluation of the quality and erosion resistance of arc sprayed coatings Dr inż. Artur Czupryński, dr inż. Aleksander Lisiecki – Politechnika Śląska, Katedra Spawalnictwa, dr inż. Agnieszka Kurc-Lisiecka – Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, Katedra Transportu Szynowego. Autor korespondencyjny/Corresponding author: artur.czuprynski@polsl.pl Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań odporności erozyjnej powłok natryskiwanych łukowo wybranymi stopami typu Fe-Cr-Ti-Si-Mn, Fe-Cr-B-Si-Mn, Ni-Cr-Mo-Fe- Nb, Ni-WC-Cr-B-C oraz nano stopem na osnowie żelaza wzmacnianym wydzieleniowo węglikiem boru Fe-Si-Mn- Cr-Mo-Nb-W-B, na płyty ze stali niestopowej ASTM A516, Grade 55 przeznaczonej do pracy w podwyższonej tem- peraturze. Do natryskiwania łukowego zastosowano najnowszej generacji urządzenie spawalnicze Eutronic Arc Spray 4 zapewniające wysoką stabilność przebiegu procesu oraz użyto druty proszkowe metaliczne EuTro- nic Arc 502, EuTronic Arc 547, EuTronic Arc 595, EuTronic Arc 599 i EnDOtec DO*390N o średnicy 1,6 mm. Natryski- wano łukowo powłoki o grubości około 0,8 mm, odzna- czające się zróżnicowaną twardością oraz odpornością na zużycie erozyjne. Słowa kluczowe: natryskiwanie łukowe, powłoki natryski- wane łukowo, odporność na zużycie erozyjne Abstract The article presents the results of the study on ero- sion resistance of arc sprayed coatings made of selected alloys such as Fe-Cr-Ti-Si-Mn, Fe-Cr-B-Si-Mn, Ni-Cr-Mo-Fe- Nb, Ni-WC-Cr-B-C, and also nano alloy based on the iron matrix, strengthened by precipitations of boron carbide Fe-Si-Mn-Cr-Mo-Nb-W-B, on plates made of unalloyed steel ASTM A516, Grade 55 designed for for operation at elevated temperature. The latest generation of welding device Eutronic Arc Spray 4 for arc spraying was applied in the investigations, which ensure high stability of the process. Cored metallic wires such as EuTronic Arc 502, EuTronic Arc 547, EuTronic Arc 595, EuTronic Arc 599 i EnDOtec DO*390N with the diameter of 1,6 mm were used as the additional material. The coating produced by arc spraying were approx. 0,8 mm thick and had different hardness as well as different erosion wear resistance. Keywords: Arc spray process, Arc spray coatings, Erosion wear resistance Wstęp W ostatnich latach metalizacja natryskowa uległa znacznej popularyzacji i dynamicznemu rozwojowi, dzięki zastosowaniu coraz bardziej zaawansowanych technicz- nie źródeł ciepła oraz nowych niestosowanych dotąd ma- teriałów powłokowych [1÷2]. Powłoki uzyskane w procesie natryskiwania cieplnego często są ekonomicznie uzasad- nionym rozwiązaniem wielu problemów występujących we współczesnym przemyśle [3÷5]. Poprzez ograniczenie zużycia danego elementu zmniejsza się zarówno koszt jego użytkowania w jednostce czasu, podobnie jak intensyw- ność uszkodzeń. Dodatkowo zwiększenie trwałości zmniej- sza zawodność urządzenia w jego prawidłowym działaniu. Współcześnie, metodami natryskiwania cieplnego możliwe jest wykonanie wysokiej jakości powłok nanostrukuralnych np. na częściach silników samochodowych wykonanych ze stopów glinu, na stopach miedzi przeznaczonych na śruby napędowe jednostek pływających, powłok o dużej twardości, biokompatybilności, odporności na ścieranie, kawitację, poślizg, korozję, czy też powłok o określonych Artur Czupryński, Agnieszka Kurc-Lisiecka, Aleksander Lisiecki parametrach termicznych (tzw. Thermal Barier Coatings) lub gradientowej zmianie własności. Zużywanie się me- chanizmów i części maszyn można skutecznie ograniczać ale nie da się go zupełnie wyeliminować. Istotnym procesem zużycia jest erozja, czyli zjawisko niszczenia powierzchni materiałów w wyniku wielokrotnych udarów strugi cieczy, gazu lub wyładowań elektrycznych. Zużyciu erozyjnemu ulega 8% elementów maszyn, a zużyciu spowodowanemu jednoczesnym oddziaływaniem ścierania, erozji i kawitacji aż 14 % [6]. Erozja jest bardzo niekorzystnym zjawiskiem ponieważ wywołuje degradację powierzchni materiałów w sposób trudny do przewidzenia na etapie projektowa- nia. Zużycie erozyjne występuje w przypadku, gdy element maszyny jest ścierany przez strumień cząstek mineralnych, posiadających określoną energię kinetyczną. W zależności od rodzaju cząsteczek wywołujących erozję można wyróż- nić: zużycie erozyjne w strumieniu cząstek ciał stałych, zużycie erozyjne w strumieniu cieczy zawierających cząstki ciała stałego (zużycie hydrościerne) oraz zużycie erozyjne 7PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  9/2015 Oznaczenie spoiwa Skład chemiczny oraz zmierzona twardość i gęstość powłoki Parametry natryskiwania Natężenie prądu, A Napięcie łuku, V Odległość pistoletu od natryskiwanej blachy, mm EuTronic Arc 502 Fe - 15,0÷20,0%Cr - 2,5÷3,5%Ti -1,0÷1,5%Si - <0,5÷1,5%Mn Twardość powłoki: 63 HRC Gęstość powłoki: 6,50 g/cm3 200 35,0 180 EuTronic Arc 547 62,5%Ni - 22%Cr - 10%Mo - 2%Fe - 3,5%(Nb+Ti) Twardość powłoki: 92 HRB Gęstość powłoki: 7,20 g/cm3 200 30,0 180 EuTronic Arc 595 Fe - 25,0÷29,0%Cr - 3,0÷4,0%B - 1,0÷2,0%Si - 1,0÷2,0%Mn Twardość powłoki: 60 HRC Gęstość powłoki: 6,70 g/cm3 200 33,0 180 EuTronic Arc 599 Ni - WC - Cr - B - C (szczegółowy skład chemiczny zastrzeżony przez producenta) Twardość osnowy: 550 HV (52HRC) Twardość WC: 2400 HV Gęstość powłoki: 8,85 g/cm3 200 30,0 180 EnDOTec DO*390N Fe - <5%C - <2,0%Si - <5,0%Mn -- <20,0%Cr - <10,0%Mo - <10,0%Nb - <10,0%W - <5,0%B Twardość powłoki: 69 HRC Gęstość powłoki: 6,50 g/cm3 160 30,0 180 Uwaga: Druty proszkowe metaliczne o średnicy 1,6 mm. Temperatura podgrzewania wstępnego blach 40 °C. Ciśnienie powietrza atomi- zującego 5,5 bar. Tablica I. Oznaczenie, skład chemiczny, twardość, gęstość i parametry natryskiwania łukowego próbek do badań odporności na zużycie erozyjne Table I. Designation, chemical composition, hardness, density and parameters of arc spraying of the samples for erosion wear tests Rys. 1. Urządzenie do natryskiwania łukowego EuTronic Arc Spray 4 wyposażone w ręczny pistolet Gun 4 oraz przebieg procesu natry- skiwania płyt próbnych Fig. 1. The device for arc spraying EuTronic Arc Spray 4 equipped with handheld torch Gun 4 and a view of the process of arc spraying of test plates w strumieniu cieczy (zużycie hydroerozyjne) [7]. Erozja jest zjawiskiem które bardzo często występuje w transporcie pneumatycznym i w silnikach samolotowych, a wspólne działanie erozji oraz kawitacji, można zauważyć w przypad- ku turbin wodnych, rurociągów oraz na powierzchni silniko- wych tulei cylindrowych. Głównymi skutkami erozji są straty ekonomiczne, które wynikają z konieczności wymiany i regeneracji urządzenia. W przemyśle lotniczym zużycie erozyjne może spowodo- wać bezpośrednie zagrożenie dla życia pasażerów. Erozja materiałów powoduje zmianę geometrii elementów, co skut- kuje skróceniem ich trwałość. Jednym ze sposobów zapo- biegania zużycia w wyniku działania erozji jest nanoszenie powłok o odpowiedniej odporności erozyjnej. Cel i przebieg badań Celem przeprowadzonych badań było zbadanie i porów- nanie odporności erozyjnej powłok natryskiwanych łukowo, drutami proszkowymi metalicznymi EuTronic Arc 502, EuTro- nic Arc 547, EuTronic Arc 595, EuTronic Arc 599 i EnDOtec DO*390N o średnicy 1,6 mm, tablica I, na płyty wykonane ze sta- li niestopowej ASTM A516, Grade 55 przeznaczonej do pracy w podwyższonej temperaturze, tablica II. W oparciu o PN-EN ISO 14923:2005 [8] oraz wstępnie ustalone optymalne parame- try procesu, dla każdego ze stosowanych materiałów dodatko- wych, przeprowadzono próby natryskiwania łukowego powłok o grubości ok. 0,8 mm. Próby wykonano w pozycji naściennej na stanowisku produkcyjnym wyposażonym w urządzenie do natryskiwania łukowego EuTronic Arc Spray 4 oraz ręcz- ny pistolet do natryskiwania Gun 4, rysunek 1. Płyty stalowe o wymiarach 200x200x10 mm bezpośrednio przed procesem natryskiwania poddano śrutowaniu i wstępnie podgrzano palnikiem gazowym do temperatury około 40 °C. a) b) 8 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 9/2015 Oznaczenie blach C Mn Si P S Cr Ni B Mo ASTM A516 Gr. 55 0,18 0,9 0,4 0,035 0,035 - - - - HARDOX 400 0,14 1,6 0,7 0,025 0,010 0,50 0,25 0,004 0,25 Uwaga: Grubość blachy ASTM A516, Grade 55 - 10,0 mm. Grubość blachy HARDOX 400 - 10,0 mm. Tablica II. Skład chemiczny blachy natryskiwanej łukowo drutami proszkowymi metalicznymi i blachy HARDOX 400 – materiału odniesie- nia w badaniach odporności na zużycie erozyjne Table II. The chemical composition of steel plate substrate which was arc sprayed by the cored metallic wires and composition of the HARDOX 400 steel – reference material used comparison of erosion wear tests Ilościowej oceny odporności na zużycie erozyjne powłok natryskiwanych łukowo wybranymi stopami typu Fe-Cr-Ti- Si-Mn (EuTronic Arc 502), Fe-Cr-B-Si-Mn (EuTronic Arc 547), Ni-Cr-Mo-Fe-Nb (EuTronic Arc 595), Ni-WC-Cr-B-C (EuTronic Arc 599) oraz nano stopem na osnowie żelaza wzmacnia- nym wydzieleniowo węglikiem boru Fe-Si-Mn-Cr-Mo-Nb-W-B Rys. 2. Stanowisko do badań odporności na zużycie erozyjne zgod- nie z normą ASTM G 76-2: a) widok ogólny: 1 - zbiornik na erodent, 2 - reduktor butli z powietrzem, 3 - pokrętło regulujące odległość dyszy od powierzchni próbki, 4 - komora pomiarowa urządzenia strumieniowo-powietrznego, 5 - okienko wizyjne do sprawdzania poziomu erodentu w zbiorniku, 6 - okienko wizyjne do sprawdzania ciągłości podawania erodentu do strumienia powietrza, 7 - rotametr, 8 - zespół sterowania i regulacji, b) widok wnętrza komory pomiaro- wej urządzenia strumieniowo-powietrznego Fig. 2. The stand for erosion wear tests in accordance to ASTM G 76-2 standard: a) a general view: 1 – the container for erodent, 2 – the pressure reducer of the air cylinder, 3 – the knob for ad- justing the distance between the nozzle tip and the test surface, 4 – The chamber of the erosion tester, 5 – the inspection window for checking of the erodent level, 6 - the inspection window for check- ing the erodent flow into the air jet, 7 – rotameter, 8 – control unit, 9 – the inner view of the chamber (EnDOTec DO*390N) oraz stali HARDOX 400 dokonano w oparciu o normę ASTM G 76-2 [9], rysunek 2, wykonano badania odporności erozyjnej na próbkach o wymiarach 70x25x10 mm. Przed przystąpieniem do badań odporności na zużycie erozyjne aparaturę badawczą, zgodnie z zaleceniami normy ASTM G 76-2, poddano kalibracji ustalając natężenie prze- pływu strumienia czynnika erozyjnego tlenek aluminium (Al2O3) oraz erozyjny ubytek masy na próbce wzorcowej wykonanej ze stali AISI 1020. Badania odporności na zuży- cie erozyjne powłok natryskiwanych łukowo wytypowany- mi drutami proszkowymi metalicznymi oraz stali HARDOX 400 przeprowadzono dla kąta padania czynnika erozyjnego względem powierzchni próbki wynoszącego 90°, tablicy III. Weryfikacji grubości oraz oceny porowatości wykonanych powłok dokonano na podstawie badań mikroskopowych zgła- dów metalograficznych trawionych w nitalu, rysunek 3 i 4. Rys. 3. Widok próbek po badaniach mikroskopowych oraz bada- niach odporności erozyjnej powłok natryskiwanych łukowo wytypo- wanymi drutami proszkowymi metalicznymi oraz stali HARDOX 400 przeprowadzonych dla kąta padania erodentu wynoszącego 90° Fig. 3. A view of samples after microscope observations and ero- sion wear test of arc sprayed coatings by selected cored metallic wires and the HARDOX 400 steel conducted at the erodent incident angle of 90° EuTronic Arc 502 (Fe-Cr-Ti-Si-Mn) EuTronic Arc 547 (Fe-Cr-B-Si-Mn) EuTronic Arc 595 (Ni-Cr-Mo-Fe-Nb) EuTronic Arc 599 (Ni-WC-Cr-B-C) 9PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  9/2015 Rys. 4. Widok próbek po badaniach mikroskopowych oraz bada- niach odporności erozyjnej powłok natryskiwanych łukowo wytypo- wanymi drutami proszkowymi metalicznymi oraz stali HARDOX 400 przeprowadzonych dla kąta padania erodentu wynoszącego 90° Fig. 4. A view of samples after microscope observations and erosion wear test of arc sprayed coatings by selected cored metallic wires and the HARDOX 400 steel conducted at the erodent incident angle of 90° EuTronic DO*390N (Fe-Si-Mn-Cr-Mo-Nb-W-B) HARDOX 400 Rys. 5. Porównanie odporności erozyjnej powłok natryskiwanych łukowo wytypowanymi drutami proszkowymi metalicznymi oraz stali HARDOX 400 przeprowadzonej dla kąta padania erodentu wynoszącego 90° Fig. 5. The comparison of erosion wear resistance of arc sprayed coatings by selected cored metallic wires and the HARDOX 400 ste- el conducted at the erodent incident angle of 90° Oznaczenie próbki Numer próbki Ubytek masowy, g Szybkość erozji, g/min Ubytek objętościowy, mm3 Odporność na zużycie erozyjne, 0,001mm3/g wg ASTM G76-2 Średnia odporność zużycie erozyjne, 0,001mm3/g Względna odporność erozyjna* EuTronic Arc 502 502-1 0,0123 0,00123 1,89231 93,44729 94,00 0,43502-2 0,0125 0,00125 1,92308 94,96676 502-3 0,0123 0,00123 1,89231 93,44729 EuTronic Arc 547 547-1 0,0109 0,00109 1,51389 74,75995 77,05 053547-2 0,0117 0,00117 1,62500 80,24691 547-3 0,0111 0,00111 1,54167 76,13169 EuTronic Arc 595 595-1 0,0097 0,00097 1,44776 71,49438 74,69 0,55595-2 0,0105 0,00105 1,56716 77,39082 595-3 0,0102 0,00102 1,52239 75,17966 EuTronic Arc 599 599-1 0,0145 0,00145 1,63842 80,90953 81,10 0,50599-2 0,0147 0,00147 1,66102 82,02553 599-3 0,0144 0,00144 1,62712 80,35154 EnDOTec DO*390N 390-1 0,0148 0,00148 2,27692 112,4406 111,93 0,36390-2 0,0147 0,00147 2,26154 111,6809 390-3 0,0145 0,00147 2,26154 111,6809 HARDOX 400 400-1 0,0065 0,00065 0,82592 40,78623 40,79 1,0400-2 0,0066 0,00066 0,83863 41,41371 400-3 0,0064 0,00064 0,81321 40,15875 Uwaga: Szybkość erozji, [g/min] = ubytek masowy próbki, [g] / czas ekspozycji, [min]; Ubytek objętościowy [mm3] = ubytek masowy próbki, [g] / gęstość powłoki [g/mm3]; Odporność na zużycie erozyjne, 0,001mm3/g = ubytek objętościowy próbki, [mm3] / całkowita masa erodentu użytego w próbie, [g]. Parametry próby erozyjnej: prędkość erodentu - 70 2 m/s, temperatura 20 °C, erodent - Al2O3, rodzaj gazu transportującego - sprężone powietrze, nominalny wymiar cząstek erodentu - 45÷70 μm, ilość podawanego erodentu - 2,0 0,5 g/min, czas próby - 10 min, odległość pomiędzy dyszą a próbką - 10 mm, gęstość powłoki natryskiwanej przyjęto z tabl. 1, gęstość stali HARDOX 400 - 7,87 g/cm3, masa erodentu użytego w próbie - 20,25 g. * - wynik odniesiono do próbek wykonanych z płyty stalowej HARDOX 400 Tablica III. Wyniki badań odporności na zużycie erozyjne powłok natryskiwanych łukowo wytypowanymi drutami proszkowymi metalicznymi w odniesieniem do odporności na zużycie erozyjne stali HARDOX 400 przeprowadzonych zgodnie z normą ASTM G 76-2 Table III. The results of erosion wear tests of arc sprayed coatings by selected cored metallic wires compared to the erosion resistance of HARDOX 400 steel, conducted in accordance to ASTM G 76-2 standard 10 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 9/2015 Wnioski Natryskiwanie łukowe, drutami proszkowymi z rdzeniem metalicznym gatunku EuTronic Arc 502 (Fe-Cr-Ti-Si-Mn), EuTronic Arc 547 (Fe-Cr-B-Si-Mn), EuTronic Arc 595 (Ni-Cr-Mo-Fe-Nb), EuTronic Arc 599 (Ni-WC-Cr-B-C) oraz EnDOtec DO*390N (Fe-Si-Mn-Cr-Mo-Nb-W-B) o średnicy 1,6 mm, stali niestopowej ASTM A516, Grade 55, zapewnia wykonanie wysokiej jakości powłok o zróżnicowanej gęstości, tablica I. Największą gęstość 8,85 g/cm3 odnotowano dla powłoki wykonanej spoiwem EuTronic Arc 599, a najmniejszą gęstość 6,50 g/cm3 zmierzono dla powłok natryskiwanych druta- mi proszkowymi EuTronic Arc oraz 502EnDOtec DO*390N. Wszystkie powłoki charakteryzowały zróżnicowaną chropo- watością, dużą równomiernością na całej powierzchni i w przybliżeniu jednakową grubością wynoszącą około 0,8 mm. Badanie wizualne prowadzone na zgładach metalograficznych prostopadłych do wykonanych powłok wykazały, że największą porowatością odznaczały się powłoki natryskiwane drutami proszkowymi EuTronic Arc 502 i EnDO- tec DO*390N, ilość pustek występujących w powłokach była zbliżona, jednakże wielkość pustek zaobserwowanych w powłoce EnDOtec DO*390N była znacznie większa, rysunek 3. Minimalną ilość i wielkość pustek zidentyfikowano w powłoce wykonanej spoiwem EuTronic Arc 547. Powłoka natryskiwana nano stopem na osnowie żelaza wzmac- nianym wydzieleniowo węglikiem boru Fe-Si-Mn-Cr-Mo-Nb-W-B (EnDOtec DO*390N) pomimo bardzo wysokiej twar- dości wynoszącej na powierzchni około 69 HRC odznaczała się najniższą odpornością na zużycie erozyjne wyno- szącą 36% odporności na zużycie erozyjne stali HARDOX 400. Podobnie jak powłoka natryskiwana łukowo spoiwem EuTronic Arc 502 (Fe-Cr-Ti-Si-Mn), która przy twardości powierzchni zewnętrznej wynoszącej 63 HRC wykazywała tylko nieznacznie wyższą odporność na zużycie erozyjne, tablica III, rysunek 4. Odporność na zużycie erozyjne tej warstwy była o 7% wyższa niż odporność na zużycie erozyjne powłoki EnDOtec DO*390N. Powłoki metalizowane łukowo drutami proszkowymi EuTronic Arc 547 oraz EuTronic Arc 599 wykazywały niemal dwukrotnie niższą odporność na zużycie erozyjne niż stal HARDOX 400. Najwyższą względną odpornością na zużycie erozyjne z pośród wszystkich badanych powłok wyróżniała się powłoka wykonana spoiwem EuTronic Arc 595, która przy twardości 60 HRC osiągnęła 55% odporności na zużycie erozyjne stali HRDOX 400. Literatura [1] Poole Ch. P. Jr, Ownes F. J. Introduction to Nanotechnology, Wiley, 2003, Pages 1-8. [2] Wilson M., Kanangara K., Smith G., Simmons M., Raguse B. Nanotech- nology: Basic sciences and emerging technologies, Overseas Press, 2005. [3]. Bobzin K., Wielage B., Drzeniek H.: Natryskiwanie cieplne – rozwój, potencjał, rynki, Przegląd Spawalnictwa, nr 9/2009, s. 4-10. [4]. Dorfman M.R: Thermal spray processes. Advanced Materials & Pro- cesses, vol. 160, Ohio 2002, 47-49. [5]. Luding R., Thorpe R.: Electric Arc Spray Coatings Increase Cost And Reliability of Power Generation Systems, Advanced Materials & Pro- cesses, vol. 171, Ohio 2013, 46-48. [6] Adamiec P., Dziubiński J.: Wytwarzanie i właściwości warstw wierzch- nich elementów maszyn transportowych, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej. Gliwice 2005. [7] Gierek A.: Zużycie Tribologiczne, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2005. [8] PN-EN ISO 14923:2005 ,,Natryskiwanie cieplne -- Charakterystyka i badanie powłok natryskiwanych cieplnie”. [9] ASTM G 76-2 „Standard Test Method for Conducting Erosion Test by Solid Particle Impingement Using Gas Jets”.