201110_PSpaw.pdf 8 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Eugeniusz Turyk Igor K. Senczenkow Olga P. Czerwinko Przebiegi chwilowych zmian pola temperatury, struktur oraz stanu naprężeń spawalniczych napawanej rolki linii ciągłego odlewania stali instantaneous changes run of thermal field,  structures, stress state in the surfacing  of the continuous casting line roller Dr hab. inż. Eugeniusz Turyk, prof. IS – Instytut Spawalnictwa, Gliwice, prof. dr hab. Igor K. Sen- czenkow, dr Olga P. Czerwinko – Narodowa Aka- demia Nauk Ukrainy, Kijów. Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki numerycznego mo- delowania stanu naprężeń spawalniczych w rolce linii ciągłego odlewania stali napawanej warstwami ze sta- li austenitycznej X5CrNi18-10 oraz martenzytycznej X30Cr13. Przebiegi chwilowych zmian pola temperatury, struktur oraz stanu naprężenia rolki podczas napawania kolejnych ściegów i warstw oraz po zakończeniu napa- wania zestawiono w prezentacji opracowanej za pomo- cą modułu animacyjnego przedstawienia wyników, za- stosowanego w zmodyfikowanym programie komputero- wym RECOVERY 1999. Abstract A paper presents the results of numerical modeling of the stress state in a continuous steel casting roller. The austenitic stainless steel X5CrNi18-10 and martensitic X30Cr13 layers are surfaced on the roller. Instantaneous changes run of thermal field, structures, stress state of roller during bead and layers, and also after surfacing are summarized in a presentation prepared by using anima- tion module, used in the modified RECOVERY 1999 so- ftware. Wstęp Proces napawania, oprócz otrzymania wyrobu o za- łożonym kształcie, powinien zapewnić jego cechy użyt- kowe przy ograniczeniu niekorzystnego wpływu naprę- żeń własnych. Sumują się one z naprężeniami eks- ploatacyjnymi i w przypadku podwyższenia wielkości naprężeń sumarycznych mogą istotnie obniżyć trwa- łość napawanej części. Zastosowanie numerycznej sy- mulacji stanu naprężenia w warstwie napawanej daje możliwość analizy tego stanu w warstwach napawa- nych w zależności od technologii wielowarstwowe- go napawania, umożliwiając wyjaśnienie przyczyny różnic trwałości elementów napawanych przy uży- ciu różnych technologii, a eksploatowanych w jedna- kowych lub zbliżonych warunkach. Problem taki wy- stępuje m.in. w przypadku rolek prowadząco-opo- rowych linii ciągłego odlewania stali (COS), napa- wanych przy użyciu różnych spawalniczych mate- riałów dodatkowych. Badania rolek wykazały istot- ne różnice ilości i głębokości pęknięć eksploata- cyjnych w warstwach napawanych drutem zapew- niającym warstwę napawaną o składzie chromo- wej stali martenzytycznej X30Cr13 oraz drutem za- pewniającym warstwę napawaną o składzie chro- mowo-niklowej stali austenitycznej X5CrNi18-10 [1]. 9Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Przeprowadzono numeryczną symulację zjawisk cieplno-naprężeniowych stanu naprężenia w napa- wanych rolkach, w warstwie napawanej z przemia- ną martenzytyczną i bez tej przemiany. W celu analizy stanu naprężenia napawanych rolek zastosowano model i metodę obliczeń skła- du fazowego oraz stanu naprężenia w cylindrycz- nych częściach napawanych, z wykorzystaniem modelu Bodnera-Partoma i metod teorii narasta- nia ciał termosprężysto-plastycznych [2÷4]. Ob- liczenia udziału faz przeprowadzono w oparciu o wykresy CTPc przemian austenitu przechłodzo- nego podczas chłodzenia ciągłego. Efekt przemian strukturalnych jest uwzględniany przez odkształce- nie cieplno-strukturalne. Jest ono funkcją objętości właściwej fazy i udziałów objętościowych faz. Pa- rametry modelu Bodnera-Partoma dla rozpatrywa- nych stali wyznaczono metodą obliczeniową zgod- nie z [5] wg doświadczalnych wykresów rozciąga- nia przy różnej temperaturze [6]. Zadanie dotyczą- ce stanu cieplno-mechanicznego elementów na- pawanych rozwiązywano za pomocą metody ele- mentów skończonych. Do obliczeń użyto zmody- fikowanego programu komputerowego RECOVE- RY 1999 [7]. Program ten, po zastosowaniu w nim modułu animacyjnego przedstawienia wyników, zapewnia możliwość śledzenia przebiegu chwilo- wych zmian pola temperatury, struktur oraz stanu naprężeń spawalniczych napawanej rolki. Chwilowe zmiany pola temperatury, struktur oraz stanu naprężenia napawanej rolki Przeprowadzono symulację procesów zacho- dzących w rolce o średnicy 126 mm wykonanej ze stali 34CrMo4 napawanej warstwami o składzie chemicznym odpowiadającym chromowo-niklowej stali austenitycznej X5CrNi18-10 (2 warstwy) i chro- mowej stali martenzytycznej X30Cr13 (1 warstwa). Rozpatrzono model procesu napawania rolki ze stopniowym narastaniem warstw przy układaniu ko- lejnych ściegów pierścieniowych (rys. 1). Temperatura podgrzewania wstępnego wy- nosi To = 300 oC. Badania metalograficzne wykaza- ły, że w strefie wpływu ciepła (SWC) nie zachodzi przemiana martenzytyczna, powodująca powsta- wanie naprężeń strukturalnych, w związku z tym po- minięto wpływ czynnika strukturalnego na poziom naprężeń w rolce. Czas między układaniem kolejnych ściegów, ich wymiary, temperatura materiału, czas stygnięcia itd. dobierano w taki sposób, aby uzyskać równoważ- ność geometrycznych, energetycznych i pozosta- łych parametrów procesu technologicznego. Przebiegi chwilowych zmian pola temperatury, struktur (austenit, bainit, martenzyt) oraz stanu na- prężenia (intensywność odkształceń plastycznych εi p, składowe naprężeń osiowych σz i obwodowych σφ, intensywność naprężeń σi oraz średnie naprę- żenie σ0) napawanej rolki zestawiono w prezenta- cji opracowanej za pomocą modułu animacyjnego przedstawienia wyników. Przykładowe zbiorcze wy- niki obliczeń dla 5÷7 ściegu warstwy napawanej 1÷3 przedstawiono na rysunkach 2÷6. Po zakończeniu napawania pierwszej war- stwy określono, że SWC ma strukturę bainitycz- ną, a struktura rozkładu naprężeń ma charakter „komórkowy”, tj. odpowiadający poszczególnym Rys. 1. Schemat napawania – układ ściegów w warstwie 1 i 2 Fig. 1. Surfacing plan – bead sequence in the 1 and 2 layer Rys. 2. Pole temperatury, struktur oraz stanu naprężenia rolki po zakończeniu napawania pierwszej warstwy Fig. 2. Thermal field, structures, and stress state of the roller after first layer surfacing Rys. 3. Pole temperatury, struktur oraz stanu naprężenia rolki w momencie napawania szóstego ściegu drugiej warstwy Fig. 3. Thermal field, structures, and stress state of the roller in the sixth bead of second layer surfacing 10 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 ściegom (rys. 2). Na zestawieniu dotyczącym mo- mentu napawania szóstego ściegu widoczny jest efekt wyżarzenia SWC, w wyniku którego w baini- cie utworzyła się strefa o strukturze austenitycznej (rys. 3). Po zakończeniu napawania drugiej warstwy w SWC występują na przemian strefy w stanie ści- skanym i rozciąganym (rys. 4). Podczas napawa- nia szóstego ściegu trzeciej warstwy efekt wyżarze- nia już nie występuje (rys. 5) i struktura SWC jest bainityczna (rys. 6). Trzecia warstwa napawana ma strukturę martenzytyczną (80%) z bainitem (20%). W SWC występują wyłącznie naprężenia rozciąga- jące, a w zewnętrznej warstwie napawanej napręże- nia ściskające. Wskazuje to na możliwość oddzia- ływania na stan naprężenia napawanych rolek linii COS przez dobór materiału warstwy napawanej. Badania mikrostruktury napawanej rolki wykaza- ły zgodność wyników tych badań z rezultatami sy- mulacji struktury SWC, przy tym jednak wynik sy- mulacji struktury trzeciej warstwy napawanej (mar- tenzyt + 20% bainitu, rys. 6) odbiega od wyniku ba- dań metalograficznych tej warstwy, mającej struktu- rę wyłącznie martenzytyczną. Rozbieżność ta wyni- ka z zastosowania w obliczeniach anizotermiczne- go wykresu CTPc przemian austenitu przy chłodze- niu ciągłym stali X30Cr13, a nie wykresu CTPc-S przemian austenitu w warunkach spawalniczych cy- kli cieplnych, co skutkuje mniejszym udziałem pro- duktów hartowania [8]. W przeprowadzonej analizie przyjęto upraszcza- jące założenie rozpatrzenia tylko spawalniczych na- prężeń własnych powstających w napawanych rol- kach. Eksploatacji rolek linii COS towarzyszą także: – eksploatacyjne naprężenia cieplne przy cyklicz- nej zmianie temperatury rolki; – naprężenia wywołane obciążeniami mechanicz- nymi, przede wszystkim naciskiem wlewka cią- głego (zmęczenie mechaniczne wskutek zgina- nia obracającej się rolki); – zużycie ścierne w warunkach tarcia metal-metal przy podwyższonej temperaturze oraz zużywa- nie zmęczeniowe przez łuszczenie; – zużycie korozyjne powierzchni i pękanie koro- zyjne, któremu sprzyja obecność naprężeń roz- ciągających i obciążenia zmienne oraz podwyż- szona temperatura; proces zużycia korozyjnego może być uwzględniony w ocenie trwałości napa- wanych rolek np. na podstawie zależności między naprężeniem a czasem pękania korozyjnego [9]; – zmiany strukturalne w warstwach napawanych i SWC. Cykl cieplny eksploatacji rolek nie powo- duje zmiany struktury warstw napawanych au- stenitycznej i martenzytycznej, natomiast może mieć wpływ na proces wydzieleniowy w napo- inach, jak i na odpuszczanie w SWC. Uwzględnienie wpływu tych procesów na stan naprężenia stanowi kierunek dalszych prac doty- czących trwałości eksploatacyjnej napawanych ro- lek linii COS. Rys. 4. Pole temperatury, struktur oraz stanu naprężenia rolki po zakończeniu napawania drugiej warstwy Fig. 4. Thermal field, structures, and stress state of the roller after second layer surfacing Rys. 5. Pole temperatury, struktur oraz stanu naprężenia rolki w momencie napawania szóstego ściegu trzeciej warstwy Fig. 5. Thermal field, structures, and stress state of the roller in the sixth bead of third layer surfacing Rys. 6. Pole temperatury, struktur oraz stanu naprężenia rolki po zakończeniu napawania trzeciej warstwy Fig. 6. Thermal field, structures, and stress state of the roller after third layer surfacing 11Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Literatura [1] Turyk E., Tejszerska D., Czwórnóg B., Sędek P., Dusza R., Zeman M.: Numeryczna i doświadczalna analiza stanu na- prężeniowo-odkształceniowego części maszyn z warstwą ro- boczą napawaną wielowarstwowo, zapewniającą zwiększe- nie żywotności elementów maszyn hutniczych pracujących w warunkach zmiennych cykli cieplno-naprężeniowych. Spra- wozdanie nr Ha-51 z projektu badawczego KBN nr 3 T08C 046 26. Gliwice 2006. [2] Вodner S.R., Partom Y.: Constitutive equations for elastic- viscoplastic strain hardening materials. Journal of Applied Mechanics 1975, no. 6/1975. [3] Bodner S.R.: Plasticity over a wide range of strain rates and temperatures. Archives of Mechanics vol. 57, issue 2-3/2005. [4] Сенченков И.К., Рябцев И.А., Турык Э.: Использование методов наращивания термовязкопластических тел для моделирования процесса наплавки. Second International Conference „Mathematical modelling and information techno- logies in welding and related processes”, Katsiveli 2004. Wnioski Moduł animacyjnego przedstawienia wyników, zastosowany w programie komputerowym RECO- VERY 1999, zapewnia możliwość śledzenia przebie- gu chwilowych zmian pola temperatury, struktur oraz stanu naprężeń spawalniczych napawanej rolki. Wyniki przeprowadzonej analizy stanu naprężenia rolek napawanych drutem zapewniającym warstwę na- pawaną o składzie chromowo-niklowej austenitycznej stali X5CrNi18-10 oraz drutem zapewniającym war- stwę napawaną o składzie chromowej stali marten- zytycznej X30Cr13 pozwalają na wyjaśnienie różnic trwałości eksploatacyjnej tych rolek. W napawanej warstwie austenitycznej naprężenia własne są rozcią- gające, natomiast w warstwie martenzytycznej ściska- jące. Ściskające naprężenia zwiększają wytrzymałość zmęczeniową powierzchniowej warstwy roboczej. [5] Senczenkow I., Turyk E.: Określenie parametrów modelu Bodnera-Partoma termolepko-plastycznego odkształcania materiałów dla stali 34CrMo4, X30Cr13 i X5CrNi18-10. „Biu- letyn Instytutu Spawalnictwa” nr 2/2007. [6] Безухов Н.И, Бажанов В.Л., Гольденблат И.И., Николаенко Н.А., Синюков А.М.: Расчеты на прочность, устойчивость и колебания в условиях высоких температур. Изд. Машиностроение, Москва 1965. [7] Хромов В.Н., Сенченков И.К.: Упрочнение и восст- ановление деталей машин термоупругоплас- тическим деформированием. Изд. ОГСХА, Орел 1999. [8] Brózda J., Pilarczyk J., Zeman M.: Spawalnicze wykresy przemian austenitu CTPc-S. Wyd. Śląsk, Katowice 1983. [9] Adamiec P., Dziubiński J.: Wytwarzanie i właściwości warstw wierzchnich elementów maszyn transportowych. Wydawnic- two Politechniki Śląskiej, Gliwice 2005.