201110_PSpaw.pdf 28 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Jacek Górka Artur Czupryński Tomasz Kik Michał Piotrowski Modyfikacja struktury i właściwości napoin wykonanych łukiem krytym Modification of structure and properties  of padding welds made by submerged arc surfacing  Dr inż. Jacek Górka, dr inż. Artur Czupryński, dr inż. Tomasz Kik, mgr inż. Michał Piotrowski – Politechnika Śląska, Gliwice. Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki prób modyfikacji struktury i właściwości napoin wykonanych łukiem krytym spoiwem niskowęglowym przez wprowadzenie do jezior- ka ciekłego metalu proszku metalicznego na osnowie ni- klu wraz ze zmienną zawartością Al2O3 oraz SiC. Okre- ślono wpływ parametrów napawania na wymiary geome- tryczne napoin oraz udział materiału rodzimego w napo- inie. Wykonane napoiny proste oraz zakładkowe zostały poddane badaniom nieniszczącym, badaniom metalogra- ficznym, pomiarom twardości, a także badaniom odporno- ści na zużycie ścierne typu metal-minerał. Abstract The article presents the results of modification of structure and properties of submerged-arc surfacing pad- ding welds. To modification is by the nickel-base flux with variable Al2O3 and SiC mass fraction addition into the arc weld pool. The process parameters influence on the geo- metrical dimensions of the padding weld and base mate- rial in the padding weld is observed. The simple and over- lap padding welds have been non-destructive testing, metallographic examinations, hardness distribution me- asurements and resistance to abrasive wear of metal-mi- neral joints investigating. Wstęp Ograniczona trwałość części maszyn i urządzeń po- woduje ciągły rozwój i udoskonalanie metod naprawy i regeneracji zużytych elementów. W praktyce po- szczególne części maszyn nie są obciążone w jedna- kowym stopniu, dlatego wykonuje się je z różnych ma- teriałów, które mają za zadanie zapewnić im jak naj- dłuższą trwałość. Do tego celu wykorzystuje się rów- nież metody polepszania właściwości powierzchni, ta- kie jak: hartowanie, nawęglanie i azotowanie. Jed- ną z coraz częściej stosowanych metod poprawy wła- ściwości powierzchni narażonych na zużycie jest na- pawanie. Które ma wiele zalet w porównaniu z inny- mi metodami, a przede wszystkim grubość nałożo- nej warstwy jest dowolna. Skład chemiczny napoiny również nie jest ściśle określony, można go zmieniać i dobierać w zależności od wymagań i rodzaju zużycia, jakiemu poddany jest element. Podstawowymi czynni- kami powodującymi zużycie części maszyn i urządzeń mogą być: tarcie, erozja, oddziaływanie temperatury, odkształcenia itp. Działanie tych czynników może po- wodować konieczność wymiany lub regeneracji części, co wiąże się z kosztami samych części, jak również z kosztami spowodowanymi postojem maszyn. Podsta- wowym celem regeneracji jest uzupełnianie lub odtwa- rzanie warstw zużytych w czasie eksploatacji. Metody spawalnicze wykorzystuje się również przy produkcji nowych części maszyn i urządzeń. Napawanie produk- cyjne stosuje się do pokrywania nowych elementów warstwą wierzchnią zwiększającą odporność na: koro- zję, zużycie ścierne, kawitację, erozję lub zwiększają- cą żaroodporność i żarowytrzymałość. Materiały stoso- wane na napoiny mające wysokie właściwości eksplo- atacyjne mogą pochodzić ze wszystkich grup materia- łowych, metali i stopów, cermetali, ceramiki oraz two- rzyw sztucznych. Podczas napawania warstwę meta- lu, zwykle o odmiennym składzie chemicznym, układa 29Przegląd sPawalnictwa 10/2011 się na podłożu części napawanej. Są dwa warunki, któ- re musi spełniać ułożona w ten sposób napoina: musi mieć właściwości zapewniające trwałość w warunkach pracy przewidzianych dla tego elementu oraz odpo- wiedni kształt, a zwłaszcza grubość i szerokość. Wy- magane właściwości może zapewnić odpowiednio do- brany skład chemiczny, natomiast kształt napoiny uza- leżniony jest od metody, parametrów i techniki napa- wania [1÷8]. Badania własne Celem badań było przeprowadzenie prób mody- fikacji struktury i właściwości napoin wykonanych łukiem krytym na podłożu ze stali S355J2 (tabl. I), z zastosowaniem drutu OK Autrod 12.20 oraz topnika OK Flux 10.71 (tabl. II) przez wprowadzenie do jezior- ka ciekłego metalu proszku na osnowie niklu EuTroLoy 16223G (tabl. III), ze zmiennym udziałem wagowym Al2O3 oraz SiC (tabl. IV). Optymalizacja parametrów napawania W celu określenia optymalnych parametrów napa- wania ściegów zakładkowych przeprowadzono proces napawania ściegów prostych na zautomatyzowanym stanowisku spawalniczym w pozycji podolnej (rys. 1). Wykonano 9 napoin, stosując zmienne parametry na- Tablica I. Skład chemiczny i właściwości mechaniczne stali S355J2 Table I. Chemical composition and mechanical properties of S355J2 steel Zawartość pierwiastków, % C Si Mn Cu P S 0,2 0,55 1,6 0,55 0,025 0,025 Właściwości mechaniczne Wytrzymałość na roz- ciąganie Rm, MPa Granica plastycz- ności Re, MPa Praca łamania, J 470-630 355 27 Tablica II. Skład chemiczny i właściwości mechaniczne stopiwa dru- tu OK Autrod 12.20 Table II. Chemical composition and mechanical properties of wire weld material OK. Autrod 12.20 Zawartość pierwiastków, % C Si Mn 0,08 0,3 1,35 Właściwości mechaniczne Wytrzymałość na roz- ciąganie Rm, MPa Wydłużenie A5, % Praca łamania, J 480-650 29 80 Tablica III. Skład chemiczny i właściwości proszku niklowego EuTro- Loy 16223G Table III. Chemical composition and mechanical properties of nic- kel-base powder EuTroLoy 16223G Zawartość pierwiastków, % Ni C Cr B Si Fe Al osnowa 0,3 7 1,3 3,1 <3 1 Właściwości proszku Wielkość ziaren, μm Twardość, HRC 32-125 34 Tablica IV. Wybrane właściwości fizyczne Al203 i SiC Table IV. Selected physical properties of Al2O3 and SiC Właściwości Al 2 O 3 /SiC Twardość H/E * Temp. top- nienia, °C Temp. pracy ,°C Odporność na utlenianie, °C Gęstość g/cm3 6x10-2 2450/2500 1400/1500 1350/1400 4,1/3,3 * [H/E] – twardość H odniesiona do modułu Younga E Tablica V. Parametry technologiczne zastosowane do wykonania ściegów prostych napoin Table V. The technological parameters used for string beads of pad- ding welds Nr napoiny Natężenie prądu I, A Napięcie łuku U, V Prędkość napawania v, cm/min Energia liniowa E, kJ/cm 1 300 30 50 11 2 400 30 50 14 3 500 30 50 18 4 300 35 50 13 5 400 35 50 17 6 500 35 50 21 7 300 40 50 14 8 400 40 50 19 9 500 40 50 24 Tablica VI. Jakość i właściwości napoin jednościegowych napawanych łukiem krytym Table VI. The quality and properties of one-bead padding welds submerged arc surfacing Numer napoiny Jakość napoiny Udział mate- riału rodzime- go w napoinie U p , % 1 Nierównomierne lico, chropowatość po- wierzchni, bardzo mała ilość pęknięć 30,2 2 Równe lico napoiny, chropowatość po- wierzchni, duża ilość pęknięć 34,6 3 Równe lico napoiny, niewielka chropowatość powierzchni, bardzo duża ilość pęknięć 49,1 4 Równe lico, chropowatość powierzchni, bardzo mała ilość pęknięć 27,7 5* Równe lico napoiny, niewielka chropo- watość powierzchni, mała ilość pęknięć 37,9 6 Równe lico napoiny, niewielka chropowa- tość powierzchni, bardzo duża ilość pęknięć 51,6 7 Równe lico, duża chropowatość po- wierzchni, duża ilość pęknięć 40,9 8 Równe lico napoiny, chropowatość po- wierzchni, bardzo duża ilość pęknięć 52,9 9 Równe szerokie lico, mała chropowa- tość powierzchni, duża ilość pęknięć 58,5 * parametry wytypowane do wykonania napoin zakładkowych 30 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Badania metalograficzne W celu określenia wpływu dodatku proszku EuTro- Loy 16223G oraz Al2O3 i SiC na strukturę uzyskanych napoin wykonano badania metalograficzne makrosko- powe na mikroskopie stereoskopowym Olympus SZX9 (rys. 4) oraz badania metalograficzne mikroskopowe na mikroskopie świetlnym Olympus PME 3 (rys. 5, 6). Rys. 1. Widok stanowiska spa- walniczego oraz sposobu poda- wania proszku metalicznego Fig. 1. The view of welding sta- tion and the method of powder supply pawania na podłożu ze stali S355J2 z zastosowaniem drutu OK Autrod 12.20 o średnicy 3,2 mm oraz topnika OK Flux 10.71 z dodatkiem proszku EuTroLoy 16223G, długość napoin wynosiła ok. 250 mm (tabl. V). Uzyskane napoiny poddano badaniom wizualnym, penetracyjnym, metalograficznym makroskopowym, po- miarom twardości oraz określono ich wymiary geome- tryczne, a także udział materiału rodzimego w napoinie. Badania te pozwoliły na ocenę jakości napoin oraz wyty- powanie parametrów do dalszej części badań (tabl. VI). Wykonanie napoin zakładkowych W celu modyfikacji struktury i właściwości wyko- nano dwie serie napoin zakładkowych z zastosowa- niem drutu OK Autrod 12.20 oraz proszku EuTroLoy 16223G: I seria z dodatkiem Al2O3, II. seria z dodat- kiem SiC o udziale wagowym w proszku w obu przy- padkach 0, 5, 10, 15 i 20%. Parametry napawania do- brane na podstawie wykonanych wstępnych badań na- poin pojedynczych wynosiły: – natężenie prądu I – 400 A, – napięcie łuku U – 35 V, – prędkość napawania v – 50 cm/min, – energia liniowa E – 17 kJ/cm, – natężenie podawania proszku – 80 g/min, – zakładka ściegu – 50%. Uzyskane napoiny poddano badaniom wizualnym i penetracyjnym (rys. 2, 3). Rys. 2. Lico przykładowych napoin wykonanych łukiem krytym z: a) 10% dodatkiem Al2O3, b) 15% dodatkiem SiC Fig. 2. The face of selected pudding welds made by submerged we- lding arc with: a) 10% Al2O3 addition, b) 15% SiC addition Rys. 3. Lico przykładowych napoin wykonanych łukiem krytym po badaniach penetracyjnych z: a) 5% dodatkiem Al2O3, b) 20 % do- datkiem SiC Fig. 3. The face of selected pudding welds made by submerged we- lding arc after penetrating tests with: a) 5% Al2O3 addition, b) 20% SiC addition Rys. 4. Makrostruktury przykładowych napoin wykonanych łukiem krytym z: a) 10% dodatkiem Al2O3, b) 15% dodatkiem SiC Fig. 4. Macrostructures of selected padding welds made by submer- ged arc surfacing: a) 10% Al2O3 addition, b) 15% SiC addition Rys. 5. Mikrostruktury napoin wykonanych przy zmiennym udzia- le Al2O3 w proszku EuTroLoy 16223G: a) bez Al2O3, b) 5% Al2O3, c) 10% Al2O3, d) 15% Al2O3, e) 20% Al2O3 Fig. 5. The microstructures of padding welds made with varia- ble Al2O3 addition in EuTroLoy 16223G addition: a) without Al2O3, b) 5% Al2O3, c) 10% Al2O3, d) 15% Al2O3, e) 20% Al2O3 a) b) a) b) a) b) a) b) c) d) e) 31Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Rys. 6. Mikrostruktury napoin wykonanych przy zmiennym udzia- le SiC w proszku EuTroLoy 16223G: a) bez SiC, b) 5% SiC, c) 10% SiC, d) 15% SiC, e) 20% SiC Fig. 6. The microstructures of padding welds made with variable SiC addition in EuTroLoy 16223G addition: a) without SiC, b) 5% SiC, c) 10% SiC, d) 15% SiC, e) 20% SiC Tablica VII. Wyniki pomiarów twardości napoin na przeszlifowanym licu Table VII. The hardness test on the grinded face of the padding weld Oznaczenie napoiny Twardość HRC Wartość średnia Napoiny wykonane z dodatkiem Al2O3 0% Al2O3 27,5 27,3 27,5 26,0 28,5 27,4 5% Al2O3 28,5 27,2 30,1 27,3 28,6 28,3 10% Al2O3 27,6 28,5 28,7 29,7 30,5 29,0 15% Al2O3 29,1 27,9 29,2 28,3 28,7 28,6 20% Al2O3 28,5 28,2 30,8 30,3 29,2 29,4 Napoiny wykonane z dodatkiem SiC 0% SiC 28,5 28,0 27,5 27,0 26,8 27,6 5% SiC 29,0 32,2 33,1 32,3 28,5 31,0 10% SiC 29,3 30,5 29,0 30,7 31,5 30,2 15% SiC 29,3 28,5 30,2 31,8 28,4 29,6 20% SiC 30,0 28,6 28,3 29,7 31,2 29,7 Twardość stali Hardox 400 H 400 41,6 39,8 40,9 42,1 43,6 41,6 Pomiary twardości W celu określenia twardości powierzchni po napa- waniu wykonano pięć pomiarów na przeszlifowanym licu napoin i odniesiono je do twardości stali Hardox 400. Badania przeprowadzono na twardościomierzu Rockwella przy obciążeniu 1471 N trwającym 4 s. Wy- niki pomiarów twardości przedstawiono w tablicy VII. Badanie odporności na zużycie ścierne typu metal-minerał Badania odporności na zużycie ścierne warstw kompozytowych napawanych łukiem krytym drutem Rys. 7. Stanowisko do prób odporności na zużycie ścierne zgodnie z normą ASTM G 65 Fig. 7. Stadion for abrasive wear resistant testing acc. to ASTM G-65 a) b) c) d) e) z dodatkiem proszku niklowego ze zmiennym udzia- łem wagowym Al2O3 oraz SiC w odniesieniu do sta- li Hardox 400 wykonano zgodnie z normą ASTM G 65-00, Procedure A (rys. 7) [9]. Próbki o wymiarach 75 x 25 x 10 mm wycięto ze środka napoin kompo- zytowych zakładkowych oraz stali Hardox 400 i prze- szlifowano (rys. 8). Wszystkie próbki, zgodnie z zale- ceniami normy ASTM G 65-00, przed i po próbie ście- ralności, ważono na wadze laboratoryjnej z dokład- nością do 0,0001 g. Ubytek masy próbek napawa- nych łukiem krytym porównano bezpośrednio z ubyt- kiem masy próbek ze stali HARDOX 400. Wykorzy- stując zmierzoną gęstość napoin kompozytowych i ubytek masy próbek, obliczono objętościowy ubytek masy (tabl. VIII). Do obliczenia ubytku objętościowego użyto wzoru: gdzie: Uo – ubytek objętościowy, mm 3; Um – ubytek masy, g; ρ – gę- stość, g/cm3. 32 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Rys. 8. Przykładowe próbki po badaniach odporności na zużycie ścierne: a) stal Hardox 400, b) napoina z 10% Al2O3, c) napoina z 15% SiC Fig. 8. Samples after abrasive wear resistant tests: a) Hardox 400 steel, b) padding weld with 10% Al2O3 addition, c) padding weld with 15% SiC addition Tablica VIII. Wyniki badań odporności na zużycie ścierne typu metal-minerał warstw kompozytowych napawanych łukiem krytym z odniesie- niem do odporności na zużycie ścierne stali Hardox 400 przeprowadzonych zgodnie z normą ASTM G 65-00 Table VIII. The abrasive wear resistant test results of submerged arc surfacing padding welds with metal-mineral composite layers in compa- rison to the abrasive wear resistance of Hardox 400 steel made acc. to ASTM G 65-00 Numer próbki Masa przed testem g Masa po teście g Ubytek masy g Gęstość g/cm3 Ubytek objęto- ściowy mm3 Względna odporność na ścieranie* Napoiny wykonane z dodatkiem Al2O3 0% Al2O3 136,4350 133,6922 2,7428 7,93 345,8764 0,52 5% Al2O3 114,7488 112,0734 2,6754 7,83 341,6858 0,53 10% Al2O3 144,2087 141,6650 2,5437 7,73 329,0686 0,55 15% Al2O3 144,0592 141,6093 2,4499 7,67 319,4133 0,56 20% Al2O3 149,9705 147,5836 2,3869 7,63 312,8309 0,57 Napoiny wykonane z dodatkiem SiC 0% SiC 104,8267 102,0941 2,7326 7,95 343,7233 0,52 5% SiC 111,6530 109,0716 2,5814 7,81 330,5250 0,54 10% SiC 150,8819 148,4360 2,4459 7,76 315,1933 0,57 15% SiC 115,1468 112,8125 2,3343 7,77 300,4271 0,60 20% SiC 116,4705 113,8495 2,2210 7,73 287,3221 0,62 Stal Hardox 400 H 400 58,3280 56,9366 1,3914 7,75 179,5355 1 * wyniki odniesiono do próbki ze stali Hardox 400 Podsumowanie Badania wizualne napoin zakładkowych wy- konanych parametrami dobranymi na podstawie prób napawania ściegów pojedynczych z zakład- ką 50%, nie wykazały nieprawidłowości dotyczą- cych kształtu i wyglądu lica napoin. Badania pene- tracyjne uwidoczniły pęknięcia w kierunku prosto- padłym do kierunku napawania. Pęknięcia nie pro- pagują do podłoża materiału rodzimego i nie po- winny negatywnie wpływać na właściwości użytko- we takie jak odporność na zużycie ścierne. Pęknię- cia te mają prawdopodobnie charakter pęknięć go- rących, co jest związane ze składnikami wprowa- dzanego proszku metalicznego (rys. 9). Badania mi- kroskopowe wykazały, że napoiny charakteryzują a) b) c) 33Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Literatura [1] Goldsberry C.: The Basics of Submerged Arc Welding, Welding Magazine, No. 8/2008. [2] Karaoglu S., Secgin A.: Sensitivity analysis of submerged arc welding process parameters, Journal of Materials Pro- cessing Technology, 2008. [3] Farrow N., Studholme S.: Submerged arc welding with fused flux and basic cored wire for low temperature applications, Svetsaren Nr. 1/2000. [4] Tušek J.: Metal-powder twin-wire submerged-arc welding, Welding & Metal Fabrication, No 8/1998. [5] Ambroza P., Bendikiene R., Kavaliauskiene L.: Submerged arc surfacing of structural steel using metal powder added to flux, Conference on Heat Transfer, Thermal Engineering and Environment, Athens, Greece, 2007. się strukturą austenityczną z wydzielonymi eutek- tykami węglikowymi i borkowymi powstałymi w wy- niku wprowadzenia do napoiny proszku EuTroLoy 16223G na osnowie niklu z dodatkiem boru i chro- mu. W napoinach można zaobserwować węgli- ki SiC. Wysoka temperatura jeziorka ciekłego me- talu oraz jego duża objętość prowadzi do znaczne- go rozpuszczenia wprowadzanego dodatku Al2O3 oraz SiC w osnowie austenitycznej (rys. 10). Pomia- ry gęstości uzyskanych napoin wykazały, że wraz ze wzrostem udziału wagowego Al2O3 oraz SiC w na- poinach maleje ich gęstość, co pozwala stwierdzić, że dodatki te znajdują się w napoinach w stanie roz- puszczonym. Pomiary twardości na przeszlifowanym licu na- poin wykazały, że twardość napoin wykonanych z dodatkiem proszku metalicznego i Al2O3 wy- nosi ok. 28 HRC, natomiast napoin wykonanych Rys. 9. Pęknięcie napoiny z dodatkiem 15% SiC Fig. 9. Crack of pad welding with 15% SiC addition Rys. 10. Częściowo rozpuszczonych węglików SiC w napoinie z 20% dodatkiem SiC Fig. 10. Partially deposited SiC carbon in the padding weld with 20% SiC addition z dodatkiem proszku metalicznego i SiC ok. 30 HRC. Twardość uzyskana na powierzchni jest wynikiem powstania struktur z wymieszania się ma- teriału podłoża ze spoiwem, proszkiem metalicz- nym oraz dodatkami Al2O3 oraz SiC. Pomiary nie wykazały wyraźnego wpływu ilości wprowadzone- go Al2O3 oraz SiC na twardość powierzchni lica na- poin. Badania odporności na zużycie ścierne wyka- zały, że wzrost udziału wagowego Al2O3 oraz SiC w proszku metalicznym nieznacznie wpływa na pod- wyższenie odporności na zużycie ścierne typu me- tal-minerał. W przypadku napoin z dodatkiem Al2O3 odporność na zużycie ścierne wynosi 0,53÷0,57 w stosunku do stali Hardox 400, a w napoinach z do- datkiem SiC 0,54÷0,62. Poziom odporności na zu- życie ścierne uzależniony jest od rozmieszczenia wprowadzanych dodatków oraz od ich skłonności do rozpuszczania w ciekłym jeziorku napoin. [6] Aruna S., Diwakar S., Jain A., Rajam K.: Comparative study on the effect of current density on Ni and Ni-Al2O3 nanocom- posite coatings produced by electrolytic deposition, Surface Engineering, Vol. 21, 2005. [7] Dong S., Beake B., Parkinson R., Xu B., Hu Z., Bell T.: De- termination of hardness and Young’s modulus of brush pla- ted nano-Al2O3/Ni composite coating by nanoindentation te- sting, Surface Engineering, Vol. 19, No. 3, 2003. [8] Grum J., Kejžar R., Slabe J.: Submerged arc surfacing of Ni- Co-Mo alloys similar to maraging steels on a structural steel, Journal of Materials Processing Technology, 2004. [9] ASTM G65 – 04: Standard test method for measuring abra- sion using the dry sand/rubber wheel apparatus