201110_PSpaw.pdf 34 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Piotr Białucki Stefan Kozerski wpływ warunków napawania obręczy kół zestawów kolejowych na właściwości warstw influence of the hoop wheels hard-facing conditions  on the weld metal properties Dr inż. Piotr Białucki, dr inż. Stefan Kozerski – Politechnika Wrocławska. Streszczenie Określono wpływ wybranych warunków napawania obręczy kół wykonanych ze stali P60T, kolejowych ze- stawów kołowych na właściwości napoin. Obręcze na- pawano łukiem krytym drutem SpG4N wraz z topnikiem TASt6. Napoiny poddano badaniom metalograficznym makro- i mikroskopowym oraz określono rozkład twar- dości na przekroju obręczy. Uzyskane wyniki pozwala- ją stwierdzić, że przy zachowaniu ściśle określonych wa- runków technologicznych procesu możliwe jest napawa- nie obręczy ze stali P60T i uzyskanie dobrych właściwo- ści mechanicznych. Abstract The influence of selected conditions surfacing of hoop wheels made of steel P60T railway wheel sets on the pro- perties of weld metal was investigated. Submerged arc with the wire SpG4N and flux TASt6 to surfacing of the wheel hoops was applied. Metallographic macro- and mi- croscopic investigations were carried out. The distribution of the hardness on the hoops sections were determined. The results obtained allow to conclude that, under stric- tly defined conditions of technological process, it is possi- ble hard-facing of hoops made of steel P60T and achieve good mechanical properties. Wstęp Stosowanie na obręcze kolejowych zestawów koło- wych stali P60T miało na celu zwiększenie czasu eks- ploatacji kół. Zagadnienie ponownego profilowania zuży- tej obręczy jest podobne jak w przypadku obręczy z in- nych stali P54, P55 itp. i jest związane zwłaszcza z du- żym ubytkiem obrzeża obręczy (rys. 1) [1÷5]. W skrajnych przypadkach zużycia możliwe jest je- dynie dwukrotne reprofilowanie zarysu obręczy, jeśli nie stosuje się napawania. Natomiast dzięki napawa- niu możliwe jest nawet siedmiokrotne reprofilowanie zarysu obręczy. Wydatnie zwiększyłoby to czas eksplo- atacji obręczy w zestawie i zmniejszyłoby liczbę kosz- townych przeobręczowań. Niezależnie od gatunku stali problem zużywania się obręczy będzie istniał zawsze. Związane są z tym koszty, np. ponownego profilowania zarysu obręczy, wywiązywania kół z wózka, ponownego obręczowania itp. Można próbować je obniżyć, stosując automatycz- ne napawanie łukowe. Problemy pojawiające się przy napawaniu zwięk- szają się wraz ze wzrostem zawartości węgla w sta- li. W porównaniu ze stalą np. P55 zawartość węgla w stali P60T jest większa tylko ok. 0,05%, jednak przy ogólnie wysokiej zawartości węgla w stali wyno- szącej ok. 0,60% problem spawalności staje się bar- dzo istotny. Zwiększona zawartość węgla wpływa na wzrost hartowności stali (stal P60T jest przeznaczo- na do ulepszania cieplnego), co sprzyja występowa- niu martenzytu w strefie wpływu ciepła i niebezpiecz- nemu wzrostowi twardości powyżej 350 HV. Skur- czowe połączenie obręczy z kołem bosym stwarza poważny problem wynikający z konieczności wstęp- nego podgrzania przed napawaniem. Łatwo może wtedy dojść do obluzowania się obręczy, co eliminu- je ją z możliwości regeneracji napawaniem, pozosta- je wówczas tylko operacja ponownego przeobręczo- wania koła. 35Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Materiały użyte do badań W tablicy I zestawiono wyniki analizy chemicznej badanej obręczy z zawartością składników stopowych w stali P60T wg normy PN-84/H-84027/06. Analizę wy- konano na spektrometrze LECO. Miejsce wykonania analizy na obręczy pokazano na rysunku 2a. Jak widać z tablicy I, analiza chemiczna wykaza- ła dużą ilość węgla w stali, ale zawartości innych pier- wiastków mieszczą się w granicach określonych nor- mą. Zawartość fosforu i siarki w stali jest niewielka, co jest bardzo korzystne z punktu widzenia spawalności stali, natomiast wysoka zawartość węgla, wynosząca ponad 0,60%, sprzyja pęknięciom na zimno, kwalifiku- je materiał do grupy stali niespawalnych i podczas na- pawania może być przyczyną dużych trudności tech- nologicznych. Analiza składu chemicznego drutu użytego do ba- dań wykazała zwiększoną zawartość krzemu w porów- naniu z zawartością określoną w normie (tab. II). Prób- kę drutu przygotowaną do analizy chemicznej pokaza- no na rysunku 2b. Do osłony łuku podczas napawania obręczy uży- to topionego topnika kwaśnego wysokomanganowego TA.St. 6 MA firmy EMA Brzezie. Główne składniki sto- powe topnika podano w tablicy III. Topnik ten wykazuje bardzo dobre właściwości jo- nizacyjne, a w procesie spawania wprowadza mangan i krzem do spoiny. Według kwalifikacji MIS jego ozna- czenie jest zbliżone do F12 ay 97. Bardzo dobrze na- daje się do napawania, jego dobra płynność żużla ko- rzystnie wpływa na kształt napoiny, a po skrzepnięciu żużel łatwo daje się usunąć. Topnik nadaje się do spa- wania prądem stałym lub przemiennym. Do napawania zastosowano źródło prądu przemiennego. Warunki napawania obręczy Badane obręcze kół wykonane ze stali P60T na- pawano automatycznie łukiem krytym zasilanym źró- dłem prądu TEP 800. Do napawania zastosowano drut SpG4N oraz topnik TA.St.6MA. Napawanie przeprowa- dzono dla dwóch zestawów parametrów spawania ce- lem uzyskania różnej głębokości wtopienia w materiał rodzimy obręczy i różnego udziału materiału stopiwa w napoinie. Rys. 1. Kwalifikacja zużytej obręczy do napawania Fig. 1. Wear wheel hoop qualifying for hard-facing Tablica I. Zawartość pierwiastków stopowych w obręczy ze stali P60T Table I. Alloying elements fraction in the P60T wheel hoop Według Zawartość pierwiastków, % C Mn Si P S Cr Ni Cu Mo V max PN-84/H-84027/06 0,57÷0,65 0,60÷0,90 0,15÷0,40 0,040 0,040 0,30 0,30 0,30 0,05 0,05 analizy chemicznej 0,64 0,76 0,27 0,011 0,008 0,14 0,07 0,16 0,02 0,01 Tablica II. Zawartość składników stopowych w drucie SpG4N Table II. Alloying elements fraction in the SpG4N wire Według Zawartość pierwiastków, % C Mn Si P S Cr Ni Cu Mo PN-77/M-69420 max. 0,10 1,60-2,00 0,08 0,03 0,03 0,20 0,60-1,00 – – analizy chemicznej 0,08 1,84 0,21 0,010 0,016 0,06 0,73 0,14 0,01 Rys. 2. Próbi przygotowane do analizy składu chemicznego na spek- trometrze LECO: a) z obręczy ze stali P60T, b) próbka drutu SpG4N Fig. 2. Sample for chemical composition analysis with the use of LECO spectrometer: a) P60T hoop wheel, b) SpG4N wire Tablica III. Skład chemiczny topnika TA.St. 6 MA Table. III. Chemical composition of the TA.St. 6 MA flux Gat. topnika Zawartość składników, % SiO2+TiO2 Al2O3+MnO+CaO CaF2 TA.St.6 40 50 3 a) b) 36 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Parametry napawania wg wskazań mierników na szafce sterującej automatu były następujące: Dla pierwszej warstwy dla kolejnych warstw Natężenie prądu spawania 370-400 A 420-450 A Napięcie prądu 30 V 30 V Energia liniowa napawania pierwszej warstwy wy- nosiła ok. 10,5 kJ/cm, natomiast drugiej warstwy i na- stępnych ok. 11,9 kJ/cm. Obręcze podgrzewano wstępnie do temperatury 260oC – bieżnia oraz 242oC – czoło. W ten sposób napoina na obręczy została ułożo- na na całej wysokości obrzeża po 8 obrotach zestawu kołowego. Pozostałe obręcze napawano z natężeniem prądu niższym o ok. 20÷50 A, uzyskując cieńsze war- stwy, a napawanie zostało przerwane po dziesięciu ob- rotach zestawu kołowego, przy czym napoina osiągała ok. 4/5 wysokości obrzeża obręczy. Również temperatura podgrzewania wstępnego była inna i wynosiła 235oC dla bieżni oraz 216oC dla powierzchni czołowej. Temperaturę kontrolowano piro- metrami optycznymi w sposób ciągły i okresowo termo- parą dotykową. Układ zestawu kołowego podczas na- pawania przedstawiono na rysunku 3. Na rysunku 4 pokazano budowę napoin na obrę- czy kół uzyskanych przy różnych parametrach napa- wania odpowiadających energiom liniowym 10,8 kJ/cm (rys. 4a) i 12,3 kJ/cm (rys. 4b). Napoiny różnią się wy- raźnie grubością poszczególnych ściegów, głęboko- ścią wtopienia oraz nieznacznie szerokością ściegów. Z różnic we wielkości wtopienia wynika różny stopień wymieszania materiału spoiwa z materiałem obręczy. Z napawanych obręczy pobrano próbki do badań metalograficznych, pomiarów twardości oraz analizy składu chemicznego Rys. 3. Układ zestawu kołowego podczas napawania Fig. 3. Wheel set during hard_facing Rys. 4. Zarysy napoin na badanych obręczach ze stali P60T napa- wanych łukiem krytym drutem SpG4N z topnikiem TASt6M: a) napo- ina z dziesięcioma ściegami, b) napoina z ośmioma ściegami Fig. 4. The contours of weld metal on P60T steel wheel hoops sub- merged arc hard facing with SpG4N wire and TASt6M flux, a) pad- ding welds with 10 beads, b) padding welds with 8 beads Badania metalograficzne Z napawanych obręczy wycięto próbki do badań metalograficznych. Na rysunku 4 pokazano przykłado- we przekroje napoin na dwóch obręczach. Napoina pokazana na rysunku 4a składa się z dzie- sięciu cienkich warstw i nie wypełnia całego zarysu obrzeża obręczy, natomiast druga napoina, pokazana na rysunku 4b, została ułożona w ośmiu grubych war- stwach i odtwarza pełny zarys obrzeża. Na rys. 5 przedstawiono wygląd mikrostruktury ma- teriału obręczy, a na rysunku 6 mikrostrukturę ostatniej warstwy napoiny ośmiowarstwowej. W materiale rodzimym obręczy występuje struktu- ra perlityczna z ferrytem (rys. 5). Widoczne są też po- jedyncze drobne pory gazowe. Typowa mikrostruktu- ra napoiny, występująca w obu obręczach, ma budowę dendrytyczną i składa się głównie z ferrytu o różnym stopniu nasilenia struktury Widmanstattena (rys. 7). W badanych próbkach nie stwierdzono obecności pęknięć. Nie zaobserwowano też innych niezgodności materiałowych z wyjątkiem pojedynczych drobnych pę- cherzy. W obu przypadkach napoin pomimo różnej licz- by warstw, kształt poszczególnych ściegów oraz kształt wtopienia w materiał rodzimy oraz wtopienie między- warstwowe są prawidłowe. Łatwo można jednak zauważyć, że przy cieńszych warstwach mniejsze są obszary o strukturze dendry- tycznej. Na rysunku 8 pokazano strukturę napoiny i SWC w materiale rodzimym w obręczy z dziesięcio- warstwową napoiną. Rys. 6. Mikrostruktura ostatniej warstwy napoiny ośmiowarstwo- wej na materiale rodzimym obręczy ze stali P60T, trawiono Nita- lem, pow. 200x Fig. 6. Microstructure of the last layer of an eight-layer deposit on base metal of wheel hoop made of P60T steel. Nital etching. Magn. 200x Rys. 5. Mikrostruktura materiału rodzimego napawanej obręczy (stal P60T). Trawiono Nitalem pow. 400x Fig. 5. Microstructure of base metal of hard surfaced hoop wheel (P60T steel). Nital etching. Magn. 400x a) b) 37Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Analiza chemiczna napoin Widoczne na rysunku 9 miejsca przyłożenia sondy podczas analizy chemicznej oznaczone cyframi 1’, 2’, 3 i 4 leżą w obszarze napoiny, pozostałą się znajduję w obszarze materiału obręczy. Wyniki analizy chemicz- nej zamieszczono w tablicy IV. Porównując zawartość składników w drucie (tabl. II) i zawartość składników w napoinie, miejsca 1’, 2’, 3 i 4 (tab. V), można zauważyć, że występuje znaczne wymieszanie składników stopowych pochodzących z materiału drutu i materiału obręczy. Przykładowo w napoinie znajduje się więcej węgla niż w drucie oraz mniej manganu i niklu. Natomiast daje się zauważyć większą zawartość krzemu w napoinie zarówno w po- równaniu z zawartością w drucie, jak i w obręczy, za- tem źródłem dodatkowego krzemu może być topnik. Zawartość pozostałych składników stopowych we wszystkich badanych materiałach odpowiada śred- niej i dolnej granicy określonej odpowiednią normą. Pomiary twardości Pomiary twardości wykonano wzdłuż linii przecho- dzących przez różne strefy obszaru napawania obej- mującego niezmieniony strukturalnie materiał rodzimy obręczy, strefy wpływu ciepła napoiny oraz materiał na- poiny w różnych warstwach. Wyniki pomiarów przed- stawiono na rysunkach 10 i 11. Najwyższa twardość występuje w SWC materiału rodzimego pod pierwszą i ostatnią warstwą. Twardość pod pierwszą warstwą napoiny ośmiowarstwowej wyno- si ok. 317 HV30 i jest zbliżona do twardości w napo- inie dziesięciowarstwowej, która wynosi do 311 HV30. Odpowiednie twardości SWC pod ostatnią warstwą na- poiny wynoszą 348 HV30 w napoinie ośmiowarstwowej oraz 350 HV30 w napoinie dziesięciowarstwowej. Mimo stosunkowo wysokiej twardości nie stwierdzono w SWC Rys. 7. Mikrostruktura ostatniej warstwy napoiny dziesięciowarstwo- wej. Trawiono Nitalem pow. 200x Fig. 7. Microstructure of the last layer of a ten-layer deposit. Nital etching. Magn. 200x Rys. 8. Mikrostruktura SWC materiału rodzimego pod drugą warstwą napoiny dziesięciowarstwowej. Trawiono Nitalem, pow. 100x Fig. 8. HAZ microstructure of the base metal under a second layer of a ten-layer deposit. Nital etching. Magn. 100x Tablica IV. Zawartość składników stopowych w napoinach i materiale obręczy Table IV. The content of alloying elements in weld metal and wheel hoop material Nr punktu pomiaru Zawartość składników stopowych, % C Mn Si P S Cr Ni Cu Mo V max 1’ 0,33 1,51 0,43 0,018 0,015 0,08 0,41 0,17 0,01 0,01 2’ 0,19 1,39 0,45 0,020 0,020 0,08 0,19 0,22 0,01 0,00 3’ 0,64 0,75 0,26 0,010 0,006 0,13 0,06 0,15 0,02 0,01 4’ 0,65 0,74 0,26 0,011 0,007 0,13 0,06 0,15 0,02 0,01 7’ 0,64 0,76 0,25 0,010 0,006 0,14 0,06 0,15 0,02 0,01 3 0,29 1,49 0,41 0,017 0,013 0,09 0,40 0,18 0,01 0,00 4 0,48 1,02 0,76 0,053 0,039 0,05 0,44 0,18 0,01 0,02 1 0,64 0,73 0,27 0,011 0,007 0,13 0,07 0,15 0,02 0,01 2 0,64 0,73 0,28 0,011 0,007 0,13 0,06 0,15 0,02 0,01 Rys. 9. Obszary napawanych obręczy, w których wykonano analizę składu chemicznego: a) napoina z dziesięcioma ściegami, b) napo- ina z ośmioma ściegami Fig. 9. Areas of hard surfaced wheel hoop in which the chemical composition analysis was performed; a)weld metal with ten layers, b) weld metal with eight layers a) b) 38 Przegląd sPawalnictwa 10/2011 martenzytu. Występuje tam przede wszystkim perlit lub perlit z niewielką ilością ferrytu. Świadczy to o dobrze dobranych warunkach cieplnych procesu napawania. Łatwo można zauważyć, że twardość warstw w na- poinie dziesięciowarstwowej wynosząca 177÷268 HV30 jest wyraźnie niższa niż w napoinie ośmiowarstwowej (230÷298 HV30). Ponadto w pierwszym przypadku twar- dość ostatniej warstwy wynosząca 193÷207 HV30 jest znacznie niższa niż odpowiednia twardość warstwy na Rys. 10. Rozkład twardości HV30 w napoinie dziesięciowarstwowej wykonanej łukiem krytym na obręczy ze stali P60T Fig. 10. Distribution of hardness HV30 in ten-layer weld metal perfor- med with submerged arc on wheel hoop made of steel P60T Rys. 11. Rozkład twardości HV30 w napoinie ośmiowarstwowej wy- konanej łukiem krytym na obręczy ze stali P60T Fig. 11. Distribution of hardness HV30 in an eight-layer weld metal performed with submerged arc on wheel hoop made of P60T steel Wnioski Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że obręcze kolejowych zestawów koło- wych wykonane ze stali P60T można regenerować metodą napawania automatycznego łukiem krytym. Widoczne różnice twardości w napoinach obu ob- ręczy wynikają z różnego wymieszania stopiwa z ma- teriałem podłoża, co zostało potwierdzono wynikami analizy chemicznej napoin i wynikami pomiarów twar- dości. Każda układana warstwa napoiny oddziałuje cieplnie na warstwę poprzednią oraz jej strefę wpły- wu ciepła na głębokości ok. 2÷3 mm pod ściegiem. Obręcze ze stali P60T przed napawaniem wy- magają podgrzewania wstępnego do temperatury 240oC. Temperatura ta musi być ściśle kontrolowa- na i przestrzegana w procesie napawania. Obniże- nie temperatury obręczy podczas napawania prowa- dzi do znacznego wzrostu twardości w SWC zwłasz- cza pod pierwszą i ostatnią warstwą. Warunki napawania podczas całego proce- su muszą być dokładnie kontrolowane. Nawet nie- wielkie różnice w natężeniu prądu i temperaturze podgrzewania wstępnego obręczy mogą prowadzić do znacznych różnic twardości w spoinie oraz SWC. Naddatek napoiny na obróbkę skrawaniem powi- nien przewidywać usunięcie materiału toczeniem na grubości przynajmniej 2 mm, co pozwoli na zebranie niewyżarzonej pierwszej warstwy i strefy wpływu cie- pła pod pierwszą warstwą. Celowe byłoby rozważenie wygrzewania palni- kiem napawanej obręczy (obrzeża) przez czas 1÷2 h po zakończeniu procesu napawania utrzymując tem- peraturę ok. 230÷240oC. Zabieg ten ma na celu umożliwienie wydzielania się wodoru z SWC oraz ze spoiny. Dla wprowadzenia jak najmniejszej ilości wo- doru należy również ściśle przestrzegać temperatury suszenia topnika. Należy rozważyć możliwość zastosowania innych drutów pozwalających otrzymać warstwy o większej twardości i odporności na ścieranie. Podwyższenie twardości warstw do takiej, jaką ma materiał obręczy, pozwoliłoby uzyskać zwiększenie odporności na zuży- cie ścierne napoiny zbliżone do odporności stali P60T. drugiej obręczy, która wynosi 251÷298 HV30. Powodem tak wyraźnych różnic w twardości napoin jest inny stopień wymieszania materiału stopiwa z materiałem obręczy, wynikający z wybranych parametrów napawania. War- stwy napoiny dziesięciowarstwowej układano z mniej- szym wtopieniem, przez co w napoinie większy udział ma miękki materiał spoiwa, co wyraźnie można stwierdzić, porównując twardość napoin z twardością materiału ro- dzimego obręczy, która wynosiła 268÷275 HV30. 39Przegląd sPawalnictwa 10/2011 Literatura [1] Białucki P., Kozerski S.: Wpływ rodzaju topnika i drutu przy spawaniu łukiem krytym stali P55 na własności napoiny. Przegląd Spawalnictwa. 2002 R. 74, nr 8-10, s. 109-111. [2] Białucki P., Kozerski S.: Możliwości napawania zestawów kołowych bez wywiązywania. Spajanie Metali i Tworzyw w Praktyce. 2005 nr 1, s. 19-23, 6 rys. [3] Romaniszyn Z.: Wpływ konstrukcji kół normalnotorowych pojazdów szynowych na ich współdziałanie z torem. TTS nr 6-7, s. 44-48, 1995. [4] Krasowski A.: Zwiększanie trwałości eksploatacyjnej obrę- czy zestawów kołowych metodą hartowania powierzchnio- wego obrzeża. TTS nr 11-12, s. 36-40, 1995. [5] Możliwości regeneracyjnego zmechanizowanego napawa- nia obręczy kolejowych zestawów kołowych. Komunikat ZDISu w Gliwicach, TTS nr 11-12, s. 35, 1995. Nowości wydawnicze Spajanie węglików spiekanych ze stalą Zbigniew Mirski Format: B5, miękka okładka Liczba stron: 369 ISBN 978-83-7493-609-5 Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2011 Na rynku wydawniczym ukazała się książka pt. „Spaja- nie węglików spiekanych ze stalą”, której Autorem jest Prof. dr hab. inż. Zbigniew Mirski Książka stanowi podsumowanie 30-letniego dorobku i doświadczeń Autora w zakresie problematyki spajania wę- glików spiekanych ze stalą w aspekcie wytwarzania narzędzi. Książka ma objętość 369 stron tekstu z 277 rysunkami i 59 tabelami, zawiera przedmowę, wykaz ważniejszych oznaczeń, wstęp, 18 rozdziałów, wykaz literatury obejmujący w sumie 404 aktualnych i klasycznych pozycji źródeł, z któ- rych w ponad 60 prof. dr hab. inż. Zbigniew Mirski jest auto- rem lub współautorem. Wykaz literatury zawiera również wy- kaz norm, katalogi i strony www. Książka dotyczy aktualnej i złożonej problematyki pro- cesów spajania stali z węglikami spiekanymi. Problematyka spajania materiałów o różnym składzie chemicznym i właści- wościach jest we współczesnych źródłach stosunkowo sła- biej opracowana i stanowi przedmiot aktualnego zaintereso- wania licznych ośrodków badawczych, między innymi w ob- szarze spajania stopów żelaza z węglikami spiekanymi. W książce Autor charakteryzuje strukturę i właściwości węglików spiekanych, problemy doboru materiałów na kor- pusy narzędzi dla węglików spiekanych oraz metody spaja- nia węglików spiekanych ze stalą: klejenia, lutowania, zgrze- wania i spawania wraz z charakterystyką spoiw, podstaw fizycznych procesów elementarnych zachodzących podczas spajania, wpływu warunków i parametrów spajania na prze- bieg procesu, oraz analizą struktury i właściwości złączy. Autor dokonał również porównania omawianych metod lutowania, scharakteryzował typowe dla lutowania twardego niezgodności, metody badań połączeń lutowanych i przykła- dy zastosowań przemysłowych zastosowań narzędzi z węgli- kami spiekanymi. Książka stanowi atrakcyjny i wartościowy monograficzny materiał naukowy oparty w znacznym stopniu na pracach ba- dawczych Autora, ma również walory dydaktyczne. Treści przedstawione w recenzowanej monografii mogą być jak najbardziej przydatne dla szerokiego kręgu konstruk- torów, technologów i specjalistów z zakresu inżynierii mate- riałowej, inżynierii spawania a również dla specjalistów w za- kresie konstruowania i wytwarzania. Książka „Spajanie węglików spiekanych ze stalą”, autor- stwa prof. dr hab. inż. Zbigniewa Mirskiego stanowi atrakcyj- ny i wartościowy monograficzny materiał naukowy dotyczący charakterystyki technik spajania stali z węglikami spiekany- mi i silnie akcentujący znaczenie i rolę praktycznych zastoso- wań tej techniki w spawalnictwie Jerzy Nowacki Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie