201410_PSpaw.pdf 40 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 10/2014 Andrzej Szczepankowski Janusz Szymczak Uszkodzenia eksploatacyjne lotniczych silników turbinowych (LSt) Operation-attributable failures to aircraft turbine engines dr inż. andrzej Szczepankowski, dr inż. Janusz Szymczak – Instytut Techniczny wojsk Lotniczych. Autor korespondencyjny/Corresponding author: assz@op.pl Streszczenie w artykule autorzy zwrócili uwagę na najczęściej spotykane w procesie eksploatacji lotniczych silników turbinowych (LST) przyczyny inicjacji uszkodzeń ele- mentów rur żarowych zasadniczej komory spalania i zespołów turbin. Zostały one zilustrowane licznymi przy- kładami stwierdzanej podczas wykonywania kontroli en- doskopowych postępującej degradacji stanu powierzchni części i podzespołów różnego typu silników lotniczych. Omówiono na przykładzie wyników systematycznej ob- serwacji proces niszczenia powierzchni łopatek wieńca wirnika turbiny. Zwrócono uwagę na dotychczasowy i nadal obowiązujący sposób oceny przydatności LST do dalszej eksploatacji z uwzględnieniem specyfiki jego użytkowania. Słowa kluczowe: turbinowy silnik lotniczy, wtrysk paliwa, zasadnicza komora spalania, zespół turbiny, dopalacz, proces niszczenia części i podzespołów abstract The paper has been intended to draw attention to some causes of the initiation of failures to components of flame tubes of the combustion chamber and turbine units, ones most often occurring throughout the process of operating aircraft turbine engines. They have been il- lustrated with multiple examples of degradation of sur- faces of structural components and/or subassemblies, usually found during visual inspections of various types of aircraft engines. with results of systematic observations applied, the process of destruction of surfaces of blades in the turbine rotor blading has been discussed. Attention has also been paid to the way of evaluating the suitability of a given engine for further operation, the method that has hith-erto been used and remains in force all the time. Keywords: aircraft turbine engine, fuel injection, combu- stion chamber (combustor), turbine unit, afterburner, de- gradation of structural components and (sub)assemblies Wstęp w wojskowych, wysoko manewrowych statkach po- wietrznych lotnicze silniki turbinowe (LST) są eksplo- atowane w warunkach częstych zmian obciążeń dyna- micznych i cieplnych. Do szczególnie groźnych dla bezpieczeństwa lotów, stwierdzanych uszkodzeń w LST należą: pęknięcia zmęczeniowe wałów i tarcz nośnych wieńców zespo- łów wirników ich sprężarek czy turbin, a zwłaszcza piór łopatek palisad kierownic czy wirników roboczych, jak i zespołów łożysk. Uszkodzenia te mają duży wpływ na poziom nieza- wodności LST, gdyż nie tylko skracają resurs między- remontowy, ale również zagrażają bezpieczeństwu wy- konywanych zadań. Badania wizualne powierzchni elementów tworzą- cych przestrzenie wewnętrzne maszyn i urządzeń przemysłowych, a zwłaszcza LST z zastosowaniem specjalistycznych sond penetrujących stały się obecnie jedną z podstawowych metod diagnostyki technicznej. 41Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 10/2014 Doprowadziły do tego trudności w rozpoznawaniu uszkodzeń w ich części przepływowej na podstawie zmian wartości mierzonych i rejestrowanych para- metrów termodynamicznych. Było to i jest związane z uzyskaniem właściwej interpretacji symptomów po- wstających defektów, gdyż te są często identyfikowane jako objawy nieuniknionych i ciągłych procesów ich zu- żywania się w okresie ich przewidywanej eksploatacji. Gdy już samo to, że mogą być one w takich stanach zbieżne i przez to trudne do jednoznacznego określe- nia stanowi istotną trudność w interpretacji uzyskiwa- nych wyników. w takich wypadkach mogą się okazać pomocne ba- dania nieniszczące, a ściślej endoskopia, ponieważ ta nie wymaga demontażu badanego obiektu na podze- społy i części składowe, a stosowane oprzyrządowa- nie nie oddziałuje na badany obiekt. Uzyskane w ten sposób wyniki umożliwiają wczesne zlokalizowanie ognisk uszkodzeń, a następnie okresową obserwację postępującej degradacji elementów. Gdyż takie uszko- dzenia, jak: pęknięcia zmęczeniowe, odkształcenia mechaniczne i cieplne, przegrzania i przepalenia czy korozja chemiczna i/lub wysokotemperaturowa oraz erozja mechaniczna i gazowa są głównymi przyczy- nami przedwczesnego wyprowadzania maszyn (LST) z eksploatacji, co przy ich nie wykryciu w odpowied- nim okresie czasu może stanowić zagrożenie dla ich użytkowników. I to zapewne zaważyło na tym, że stała się ona jedną z podstawowych metod badań nienisz- czących, jakie znalazły zastosowanie w transporcie lotniczym. wieloletni udział w badaniach metodą wizualną (en- doskopową) i związana z nimi analiza stanu technicz- nego podzespołów LST umożliwia autorom dokonanie pewnych uogólnień, w tym dotyczących inicjacji ich uszkodzeń. Przyczyny uszkodzeń Do zapłonu mieszanki paliwowo-powietrznej docho- dzi wskutek oddziaływania na nią zewnętrznego źró- dła wysokiej temperatury. Iskry świecy zapłonowej lub wytworzonej w komorze zapłonnika żagwi płomienia rozruchowego. A, więc inicjatora lokalnego płomienia rozruchowego i to już na tyle podgrzewającego mie- szankę, że zaczyna się w niej rozwijać egzotermiczna reakcja utleniania (spalania). I, jeżeli wydzielane przy tym ciepło wystarcza do podgrzania stale dopływającej mieszanki do temperatury przekraczającej wartość jej zapłonu, to proces ten zaczyna przebiegać samorzut- nie, a źródło płomienia rozruchowego jest automatycz- nie odłączane. Stanowi to jednak tylko zakończenie wstępnego etapu rozruchu LST, ponieważ później należy za- pewnić mu podtrzymanie już zainicjowanego procesu spalania. wymaga to jednak, między innymi: wstęp- nego ogrzania powietrza i paliwa, doprowadzenia do zasadniczej komory spalania niezbędnej ilości utleniacza, prawidłowego rozpylenia paliwa i to tak, aby zwiększyć jego powierzchnię parowania i kon- takt z zawartym w powietrzu tlenem, szybkiego i do- kładnego mieszania się par paliwa z utleniaczem, jak i intensywnego mieszania się czynnika w płomie- niu poprzez turbulizację i zawirowanie, utrzymania w całej strefie spalania odpowiedniego i jednakowego współczynnika nadmiaru powietrza oraz zastosowa- nia stabilizatorów zapłonu, a w tym na przykład komór wstępnych (zapłonników rozruchowych) czy zawiro- wywaczy [1÷5]. Jednakże wskutek mogących zaistnieć zaburzeń w napływie do komory spalania strumienia powietrza zza sprężarki czy pulsacji ciśnienia doprowadzanego do niej paliwa, może dochodzić w strefie mieszania do lokalnego, nadmiernego wzbogacenia mieszanki. wielkość wprowadzanych w przestrzeń rury żaro- wej komory kropel paliwa jest wprost proporcjonalna do natężenia przepływu przez dyszę, a w tym do pola jej przekroju poprzecznego i odwrotnie proporcjonal- na do pierwiastka trzeciego stopnia różnicy ciśnienia paliwa znajdującego się w przewodzie rurowym przed wtryskiwaczem i ciśnienia w rurze żarowej dla każdego typu wtryskiwacza. wynika stąd, że im większe będzie natężenie masowe przepływu, a zatem i bezwzględnie większe wymiary wypływającej strugi tym trudniej ule- ga ona deformacji pod wpływem sił bezwładności, lep- kości i wywołujących pulsacje ciśnienia oporów prze- pływu przez dyszę. Sprzyja to powstawaniu w komorze obszarów o nadmiernie wysokiej temperaturze, jak i wydzielaniu się produktów niepełnego spalania [1÷5]. Tym bardziej, że paliwo lotnicze, charakteryzujące się dużą zawar- tością procentową żywic i aromatów (do około 28%), staje się, w przypadku niepełnego spalania, źródłem wydzielania się drobnokrystalicznej odmiany grafitu (sadzy) i koksu. Podczas tworzenia się i spalania mieszanki może również dochodzić do procesu rozszczepiania się wielkich cząstek węglowodorów na te o mniejszej licz- bie atomów węgla (krakowania węglowodorów) i obec- ności towarzyszących temu procesowi nie do końca spalonych cząstek w postaci żywic, koksu i popiołu (nagaru). Sprzyja temu też podwyższona zawartość siarki w paliwie, a to, że powstający wtedy produkt cechuje się zwiększoną twardością powoduje, że odrywanie się od na przykład elementów zespołów wtryskiwaczy na- wet niezbyt dużych jego fragmentów, a następnie uno- szenie ich przez przepływające strugi spalin nie tylko staje się źródłem stopniowej erozji, a następnie korozji powierzchni elementów rury ogniowej zasadniczej ko- mory spalania, ale i zespołu turbiny LST. Kolejnym źródłem uszkodzeń mogą być zbyt inten- sywne zawirowania w strefach miesza-nia i spalania, gdyż te nie tylko przyczyniają się do powiększenia się strat przepływu, ale i do zwiększenia się masy odkła- danego na powierzchniach ścian nagaru, a ten z kolei 42 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 10/2014 do nierównomiernego rozkładu temperatury i związa- nego z tym niebezpieczeństwa lokalnych przegrzań powierzchni czy wypaleń materiału. natomiast osadze- nie się tego produktu na powierzchni czołowej wtryski- cza nie tylko powoduje zmianę warunków jego pracy w postaci zmiany kąta rozpylania i gradacji rozpyla- nych kropel paliwa, ale może również doprowadzić do jego trwałego uszkodzenia. Może również temu towarzyszyć wywołujące nie- stacjonarny rozkład pola temperatury wydłużanie się strefy spalania, jak i dopalanie się par czy wręcz kropel paliwa w przestrzeni zespołu turbiny. Dopro- wadzając przez to do między innymi wypalania się uszczelnień i przegrzewania jej podzespołów, przy braku wyraźnych symptomów przekraczania warun- ków technicznych eksploatacji, ponieważ stała cza- sowa tego zjawiska jest wielokrotnie mniejsza niż stała czasowa klasycznego układu do pomiaru tem- peratury [1÷5]. Strefowe wypalenia powierzchni, pęknięcia i ubytki materiału, jak i inne defekty stwierdza się w każdym rodzaju LST i to niezależnie od tego czy do rozpłomie- nienia się w nich mieszanki dochodzi od wytworzone- go w zapłonniku płomienia rozruchowego czy od iskry świecy zapłonowej. Podobne w skutkach uszkodzenia może również spowodować nieprawidłowa praca wtryskiwacza pa- liwa wywołana jego nieszczelnością, rozkalibrowa- niem dyszy czy innym uszkodzeniem mechanicznym, jak i jego niewspółosiowość względem zawirowywa- cza [1÷5]. Dochodzi też do uszkodzeń, których źródeł należa- łoby się doszukiwać w nieprawidłowej organizacji pro- cesu spalania. wówczas, gdy dochodzi do lokalnego, krótkotrwałego wydłużania się strefy spalania mieszan- ki i przemieszczania się jej w kierunku dalszych sek- cji rury żarowej (ogniowej) doprowadzając, zwłaszcza podczas jego rozruchu, do dopalania się par paliwa w przestrzeni palisady kierownic i wirnika turbiny. A świadectwem tego w jak istotny sposób proces ten ulegał okresowemu zakłóceniu są stwierdzane w tych miejscach zmiany stanu powierzchni. Może także do tego dochodzić wskutek opóź- nionej, w stosunku do chwili, kiedy rozpoczyna się wprowadzanie paliwa, inicjacji zapłonu po włącze- niu się źródła wysokiej temperatury, co może z kolei wskazywać, na przykładowo uszkodzenia elektrod świec zapłonowych lub zbyt płytkie osadzenie ich w gniazdach mocowania. w tym czasie dochodzi jed- nak do wprowadzenia w przestrzeń rury ogniowej nadmiernej ilości niezapalnego paliwa i jeżeli już bę- dzie tam to, które po wyłączeniu LST przedostało się w tę przestrzeń wskutek nieszczelności (niedomyka- nia się) zaworów odcinających jego dopływ lub po- zostało tam wskutek niecałkowitego otwierania się zaworów zlewowych (drenażowych) to może to dopro- wadzić po jego zapłonie do lokalnego, nadmiernego wydłużenia się strefy jego spalania aż po tylną część rury ogniowej czy wręcz w przestrzeń zespołu turbiny. I jeżeli nawet jest to krótkotrwały proces to i tak po pewnym okresie czasu pracy dochodzi tam w tych warunkach do inicjacji, a następnie postępującego procesu degradacji stanu technicznego jej części czy podzespołów. nie zapobiegnie temu pobierane z przestrzeni sprę- żarki, mające wytwarzać odpowiednio ukształtowaną na zewnątrz barierę cieplną czy przepływające w ich wnętrzu powietrze chłodzące. Ponieważ obliczenio- wa intensywność chłodzenia, a tym samym wymiana ciepła pomiędzy materiałem poszczególnego pióra łopatki a czynnikiem obniżającym jego temperaturę ma temu skutecznie przeciwdziałać, ale w przypad- ku, gdy proces ten przebiega w sposób prawidłowy. Ale nie wówczas, kiedy oddziałuje na elementy agre- sywny chemicznie czynnik o temperaturze znacznie przekraczającej wartość dopuszczalną. Przykład Podczas okresowego przeglądu stanu technicznego elementów przestrzeni wewnętrznej stwierdza się licz- ne uszkodzenia powierzchni piór w wieńcach łopatek wirników turbin jednostek napędowych wysokomanew- rowych statków powietrznych. Mogą je powodować unoszone strugą przepływających spalin i uderzające w ich powierzchnie ciała obce, jak i rozwarstwiający się, i wykruszający się czy erozyjnie wymywany w stre- fach ich krawędzi natarcia (Kn) i odparowywany z nich materiał warstwy ochronnej. Podczas okresowego przeglądu stanu techniczne- go jednego z LST stwierdzono miejscowe ubytki war- stwy wierzchniej Kn dwóch, nienastępujących po sobie w wieńcu piór łopatek wirnika turbiny (rys. 1a1 i 1b1) [6]. Z uwagi na obowiązujące dla danego typu LST wy- magania techniczne i postępującą degradację, zmniej- szono horyzont czasowy pomiędzy kolejnymi kontro- lami wizualnymi stanu technicznego diagnozowanego podzespołu z 50 do 25 ± 5 godzin czasu jego pracy. nadzór nad stanem tych elementów rozpoczęto, gdy silnik ten już przepracował około 170 godzin i konty- nuowano do chwili, kiedy wyczerpał łącznie około 90% przewidywanego resursu międzyremontowego. w wspomnianym okresie obserwowano w strefie ich Kn stopniowo postępujący proces degradacji stanu technicznego i to nie tylko w postaci zwiększania się po- wierzchni uszkodzeń - wykruszania się, odparowywa- nia i wymywania materiału warstwy izolacyjno-ochron- nej (rys. 1a1÷a2 i 1b1÷b2), ale i materiału rodzimego (rys. 1a3÷1a7 i 1b3÷1b7) [6]. natomiast w końcowym okresie pracy pod nadzorem stwierdzono również powstawanie wżerów (rys. 1a5÷a7 i 1b5÷b7) [6], co z kolei nie tylko już zaczęło zagrażać dalszym ubyt- kiem materiału rodzimego (i tworzeniem się „blizn”), ale jego perforacją i pęknięciami. 43Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 10/2014 w chwili podejmowania decyzji, co do sposobu dal- szej eksploatacji badany LST był uruchamiany 226, a w chwili jej zakończenia 382 razy. A, jak wynika z tre- ści jego dokumentacji techniczno-ruchowej to podczas każdych, kolejnych 25 ± 5 godzin pracy był on urucha- miany od 21 do 24 razy. Przystępując do okresowej analizy i oceny podze- społów diagnozowanego obiektu nie tylko bierze się pod uwagę jego zastany (bieżący) stan techniczny i odnosi się go do wcześniejszych, zarchiwizowanych zobrazowań, ale również się uwzględnia zarejestro- wany i przechowywany przez komórki tak zwanej obiektywnej kontroli lotu użytkownika zapisy z prze- biegu jego eksploatacji, a w tym rodzaj i czas wystą- pienia zaistniałych podczas poszczególnych wylotów tego statku powietrznego, którego jednostkę napę- dową on stanowi, przekroczeń parametrów jej pracy. Rodzaj i zakres przeprowadzonych czynności obsłu- gowych i stwierdzanych, ewentualnych jego usterek, a następnie sposób ich usunięcia. ważną jest też sumaryczna liczba przepracowanych przez niego godzin od chwili wprowadzenia go do użytkowania, jak i po ostatnim remoncie głównym. I jest to jeden z tych czynników, który decyduje, jak dotychczas, o dalszym użytkowaniu zużywającego się obiektu. należałoby jednak zadać sobie pytanie czy tylko go- dziny pracy? Przynajmniej w świetle stwierdzanych i zobrazowanych powyżej uszkodzeń. Tym bardziej, że również jest eksploatowany przez polskie lotnictwo wojskowe taki typ LST, w którym zapłon paliwa wpro- wadzanego w strefę jego komory dopalacza jest doko- nywany przez rozpłomienianą w zasadniczej komorze spalania i przemieszcza-jącą się wraz ze strumieniem gazów na i za jego zespoły turbin żagiew płonącego paliwa rozruchowego. Czy ten sposób zapłonu nie sprzyja inicjacji zobra- zowanych powyżej uszkodzeń i nie skraca żywotności części i podzespołów turbin? Tym bardziej, że pod- czas każdych, kolejnych 25 ± 5 godzin pracy układ ten był uruchamiany średnio od 50 do 60 razy (306 razy w okresie 143 godzin pracy pod nadzorem). Dlatego decydując o dalszym użytkowaniu LST należałoby, naszym zdaniem, nie tylko brać pod uwagę suma- ryczną liczbę przepracowanych przez niego godzin, ale i powinna też o tym decydować liczba jego urucho- mień (cykli pracy liczonych od chwili jego uruchomie- nia do wyłączenia), jak i liczba uruchomień jego układu dopalania. Rys. 1. Łopatki a i b stopnia wirnika turbiny LST. Postępująca degradacja stanu technicznego (a1÷a7 i b1÷b7) w strefie Kn piór wieńca [6] Fig. 1. The blades A and B of the turbine rotor LST. The progressive degradation of the technical condition (a1÷a7 and b1÷b7) are Kn feather ring 44 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 10/2014 Literatura [1] Szczepankowski A., Szymczak J., Spychała J.: Operating De- gradations Of Air Turbine Scoops Of Turbo - Engines. Solid State Phenomena, Vols. 147-147, doi: 10.4028/3-908454- 04-2.524, Trans Tech Publications, Switzerland, Zurich 2009/ Jan/06. (B-10 p.). [2] Szczepankowski A., Szymczak J., Bagiński A., Kułaszka A: The diagnosing of turbines of turbomachinery with non-de- structive method, IX Międzynarodowa Konferencja Diagno- styka Samolotów i Śmigłowców AIRDIAG’2011, 5-7.10., warszawa 2011, materiały w: Safety and reliability systems - Journal of KOnBin nr 1(17) 2011. [3] Szczepankowski A., Szymczak J.: Identification of Operatio- nal Damages of Air-Turbine Engines Using Visual Diagno- stics. VIII International Conference Mechatronic Systems And Materials - SM 2012, Białystok 2012. [4] Szczepankowski A., Szymczak J.: Identyfikacja uszkodzeń eksploatacyjnych lotniczych silników turbinowych z wykorzy- staniem diagnostyki wizualnej (w:) Problemy badań i eksplo- atacji techniki lotniczej, T. VIII, warszawa 2012. [5] Szczepankowski A., Szymczak J.: Identification of Operational Damages of Air-Turbine Engines Using Visual Diagnostics. Solid State Phenomena, Vols. 199, p. 33-42. doi:10.4028/3- 908454-04-2.524, Trans Tech Publications, Switzerland, Zu- rich 2013. [6] Baza danych Zakładu Silników Lotniczych ITwL (niepubl.). Wnioski w procesie eksploatacji wojskowych statków po- wietrznych zespoły turbin omawianego powyżej typu LST są co najmniej dwukrotnie narażone (w każdym cyklu lotnym) na bezpo-średnie oddziaływanie eks- tremalnych temperatur spalin czy wręcz płomienia nie spalonej mieszanki paliwowo-powietrznej. Po raz pierwszy podczas ich rozruchu i kolejny podczas włączania układu dopalania. A przecież podczas niektórych wylotów układ ten może być (i jest) kilkakrotnie uruchamiany, co bez wątpienia ma bezpośredni wpływ na trwałość nadzorowanych elementów turbin (i długość resursu użytkowanego LST). Dlatego kontrolę stanu technicznego podzespołów LST jest w stanie umożliwić systema-tyczna, endo- skopowa penetracja przestrzeni wewnętrznej. A po- równanie zastanego, bieżącego obrazu z poprzed- nim, zarchiwizowanym, ułatwia podjęcie diagnozy. Imię i nazwisko Kontakt do osoby zamawiającej: Adres nIP Zamawiam książkę Plany spawania – teoria i praktyka w Redakcji Przegląd Spawalnictwa w liczbie .... egz. Cena 1 egzemplarz książki Jacka Słani: Plany spawania – teoria i praktyka wynosi: 80 zł (w tym 5% VAT) W celu zamówienia książki w Redakcji należy wypełnić formularz zamieszczony obok i przesłać go w formie faksu, skanu lub listu na adres: REDaKCJa – Przegląd Spawalnictwa aW SIMP ul. Świętokrzyska 14a, 00-050 warszawa tel.: 22 827 25 42, faks: 22 336 14 79 e-mail: redakcja@pspaw.pl Wpłaty należy dokonać na rachunek bankowy: Bank BPH S.A. Oddział w warszawie 45 1060 0076 0000 3200 0043 1836 Podpis ______________________________________________________ Firma PlaNy SPaWaNIa - teoRIa I PRaKtyKa – JaCeK SłaNIa Oświadczam, że jestem podatnikiem VAT i upoważniam firmę do wystawienia faktury bez podpisu