PS 10 2015 WWW.pdf 27Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Ocena przydatności komercyjnych elektrod otulonych do spawania mokrego pod wodą z wykorzystaniem analizy skupień Evaluation of usefulness of commercial covered electrodes for wet underwater welding with the use of cluster analysis Dr inż. Dariusz Fydrych, dr inż. Grzegorz Rogalski, mgr inż. Aleksandra Świerczyńska, dr hab. inż. Jerzy Łabanowski, prof. nadzw. PG – Politechnika Gdańska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: darfydry@pg.gda.pl Streszczenie Najbardziej uniwersalną i ekonomiczną metodą re- montów konstrukcji eksploatowanych pod wodą jest spawanie mokre elektrodami otulonymi. Ze względu na bardzo dobrą operatywność i stabilność jarzenia się łuku w środowisku wodnym stosuje się elektrody o otu- linie rutylowej. Na rynku dostępnych jest kilka gatunków elektrod dedykowanych do prac podwodnych, których cena jest znacznie wyższa niż elektrod komercyjnych. Celem pracy było statystyczne zbadanie możliwości zastąpienia droższych elektrod specjalistycznych popu- larnymi zamiennikami. Na podstawie danych zgroma- dzonych z katalogów producentów materiałów dodatko- wych do spawania i przy zastosowaniu technik analizy skupień (metody Warda i k-średnich) określono względne podobieństwo 37 gatunków elektrod rutylowych. Zasto- sowana metodologia pozwoliła na wytypowanie spośród analizowanych elektrod gatunków najbardziej zbliżonych pod względem składu chemicznego i własności stopiwa do elektrod przeznaczonych do prac podwodnych. Słowa kluczowe: spawanie pod wodą, spawanie mokre, elektrody otulone, analiza skupień Abstract The most versatile and economical method of re- pair of underwater constructions is wet welding with coated electrodes. Due to the very good operability and stability of arc in a water environment electrodes with rutile coating are used. On the market there are several types of electrodes dedicated for underwater welding, whose price is much higher than commercial electrodes. The aim of this study was to statistically investigate the possibility of replacing expensive specialized elec- trodes with conventional alternatives. On the basis of data collected from manufacturers’ catalogues of con- sumables and by applying cluster analysis techniques (Ward and k-means methods), the relative similarity of 37 types of rutile electrodes was determined. The applied methodology allowed to nominate elec- trodes among the analysed types, which are most simi- lar in chemical composition and properties of the weld metal to the electrodes designed for underwater works. Keywords: underwater welding, wet welding, covered electrodes, cluster analysis Wstęp Spawanie pod wodą jest tańszą alternatywą dla na- praw jednostek pływających i konstrukcji hydro- i oceano- technicznych, ponieważ nie wymaga ich wynurzania nad powierzchnię wody. Jednak spawanie podwodne prowadzo- ne jest w warunkach dużych prędkości stygnięcia złączy, sil- nego nasycenia jeziorka gazami, ograniczonej widzialności, podwyższonego ciśnienia i mniejszej stabilności jarzenia się łuku, co negatywnie wpływa na spawalność stali. Poważ- ne utrudnienie stanowi również utrudniona operatywność oraz ograniczona możliwość przeprowadzania zabiegów technologicznych: podgrzewania wstępnego, szlifowania, przekuwania i obróbki cieplnej po spawaniu. Niekorzystny wpływ wody na własności złączy najsilniej ujawnia się pod- czas spawania mokrego, podczas którego obszar spawania Dariusz Fydrych, Grzegorz Rogalski, Aleksandra Świerczyńska, Jerzy Łabanowski znajduje się w bezpośrednim kontakcie z wodą [1÷6]. Spa- wanie w warunkach mokrych realizowane jest w praktyce tylko metodami 111 i 114, stąd większość doniesień litera- turowych związanych z rozwojem materiałów dodatkowych do spawania dotyczy elektrod otulonych i drutów proszko- wych samoosłonowych [6÷9]. Do spawania mokrego pod wodą stali wykorzystuje się elektrody ferrytyczne oraz austenityczne o otulinie rutylo- wej albo (znacznie rzadziej) utleniającej [2,4,6,10]. Wynika to z lepszej stabilności jarzenia się łuku niż przy zastosowa- niu elektrod zasadowych [11]. Przeznaczone do spawania pod wodą elektrody otulone są fabrycznie pokryte dodat- kową powłoką wodoodporną. Jej zadaniem jest ogranicze- nie nasiąkliwości otuliny przy jednoczesnym umożliwieniu 28 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 łatwego zajarzenia łuku i zachowaniu stabilności procesu. Na rysunku 1 pokazano rutylowe elektrody o średnicy 4 mm do spawania pod wodą i na powietrzu. Rys. 1. Widok elektrod otulonych: a) elektroda do spawania pod wodą z powłoką wodoodporną; b) standardowa elektroda rutylowa Fig. 1. View of coated electrodes: a) waterproofed electrode for un- derwater welding; b) standard rutile electrode Główne kierunki rozwoju elektrod otulonych dotyczą mo- dyfikacji składu chemicznego otuliny, rdzenia oraz powło- ki wodoodpornej [6,12÷16]. Zmiany składu chemicznego otulin mają za zadanie poprawę własności jonizacyjnych otuliny w celu zmniejszenia wpływu głębokości (ciśnienia wody) na stabilność łuku oraz minimalizację ilości wodoru dyfundującego w złączu [6,12]. Wprowadzanie do rdzenia elektrody dodatków stopowych (Ni, Mo) służy ograniczeniu skłonności do pękania krystalizacyjnego i kruchego spoin [13,14]. Przedmiotem badań była również możliwość wyko- rzystania różnych substancji do wykonywania powłok wo- doodpornych [15,16]. Osobne prace prowadzone były nad modyfikacją budowy elektrod (elektrody wielowarstwowe i z osiowym otworem na gaz) [17]. Obecnie na rynku materia- łów spawalniczych dostępnych jest kilka gatunków elektrod dedykowanych do prac podwodnych różniących się skła- dem chemicznym rdzenia, otuliny i powłoki wodoodpornej, jednak ich cena jest znacznie (kilkanaście razy) wyższa niż elektrod komercyjnych. Analiza skupień stanowi zbiór metod statystycznych wy- korzystywanych do klasyfikacji i porównywania obiektów wielowymiarowych, tzn. charakteryzowanych przez wiele cech diagnostycznych [18÷21]. Celem stosowania anali- zy skupień jest podział obiektów na możliwie jednorodne skupienia, przy czym obiekty należące do tego samego skupienia powinny być do siebie maksymalnie podobne, natomiast elementy z różnych skupień powinny różnić się w jak największym stopniu. W zależności od metody podziału elementów na grupy, techniki analizy skupień można podzielić na hierarchiczne i niehierarchiczne. Algorytmy postępowania zostały szczegółowo opisane w pozycjach [19÷21]. Obszary zastosowania analizy skupień obejmują wszystkie dziedzi- ny nauk humanistycznych, ścisłych, społecznych, przyrodni- czych, medycznych, ekonomicznych, itd. [18-28]. Wiele metod zostało zaimplementowanych w popularnych pakietach sta- tystycznych, np.: Statistica, Statgraphic, R [20,21]. Badania własne Celem pracy było statystyczne zbadanie możliwości za- stąpienia droższych elektrod specjalistycznych popularny- mi zamiennikami. Zakres pracy przewidywał realizację następujących działań: 1) Zgromadzenie danych do analiz statystycznych i wybór cech diagnostycznych, 2) Przygotowanie (weryfikacja korelacyjna, analiza zmien- ności, normalizacja i stymulacja) danych, 3) Analiza metodą hierarchiczną (Warda z odległością eukli- desową), 4) Analiza metodą niehierarchiczną (k-średnich z wstęp- nymi centrami skupień wg opcji: sortuj odległości i weź obserwacje przy stałym interwale), 5) Interpretacja i weryfikacja merytoryczna wyników analiz. Dane do analiz pozyskano z katalogów 7 producentów materiałów dodatkowych do spawania. Zbiór 7 potencjal- nych cech diagnostycznych wytypowano na podstawie analizy charakterystyk 37 rutylowych elektrod otulonych podawanych przez producentów. Zaliczono do niego skład chemiczny: zawartość C, Mn, Si oraz własności wytrzyma- łościowe: Re, Rm, A i KV stopiwa elektrod. W wyniku weryfi- kacji korelacyjnej usunięto ze zbioru cech diagnostycznych Rm. Na tym etapie analiz nie stwierdzono istnienia istotnych korelacji miedzy cechami diagnostycznymi. Specyfika zagadnienia wpłynęła na konieczność przyjęcia podczas doboru cech diagnostycznych i przygotowywania danych kilku istotnych założeń. Z powodu braku kompletnych danych analizy przeprowadzono z pominięciem wydłużenia A i zawartości Ni w stopiwie elektrod. Analiza skupień jest wrażliwa na istnienie punktów odstających, więc w rozwa- żaniach nie uwzględniono ceny jako cechy dyskryminującej, ponieważ jest ona znacznie wyższa w przypadku elektrod do spawania pod wodą. Pominięto również udarność stopi- wa, ponieważ wartości podane w materiałach producentów zostały uzyskane w różnych temperaturach. Ostatecznie analizy przeprowadzono dla cech: zawartość C, Mn, Si oraz granica plastyczności Re. Wszystkie cechy diagnostyczne charakteryzowała odpowiednia zmienność (ω>0,1). Ponie- waż przyjęto, że wszystkie cechy są stymulantami zostały one znormalizowane wg zależności [18]: 1) Elektrody tradycyjne oznaczono literą oznaczającą producen- ta oraz numerem kolejnym, natomiast elektrody do spawania pod wodą oznaczono symbolem UW i numerem kolejnym. Cechy z wartościami znormalizowanymi oznaczono indeksem n. Rys. 2. Dendrogram klasyfikacji rutylowych elektrod otulonych me- todą Warda z odległością euklidesową Fig. 2. Euclidean distance dendrogram (Ward method) of rutile co- ated electrodes Analizy statystyczne zbioru danych, którego fragment pokazano w tablicy I, zrealizowano w programie Statistica [20] w dwóch etapach. W pierwszym przeprowadzono ana- lizy metodą Warda z odległością euklidesową, natomiast w drugim zastosowano metodę k-średnich z opcją: sortuj odległości i weź obserwacje przy stałym interwale. Na ry- sunku 1 pokazano dendrogram opracowany metodą Warda, natomiast na rysunku 2 wykres liniowy k-średnich. Korzysta- jąc z metody wykresu odległości wiązania względem wiąza- nia, elektrody podzielono na trzy skupienia. x’ij = xij - min {xij} max {xij} - min {xij} 29Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Rys. 3. Wykres liniowy k-średnich dla skupień rutylowych elektrod otulonych Fig. 3. K-means plot for clusters of rutile coated electrodes Numer skupienia Elementy skupienia Opis skupienia 1 A1, A2, A3, B1, B2, B3, B4, B5, B7, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, D3, D4, E6, UW1 Niska zawartość pier- wiastków stopowych i wartość granicy pla- styczności 2 A4, A5, B9, E5, E9, E11, UW2, UW3 Niska zawartość C, wysoka zawartość Mn i Si, przeciętna wartość granicy plastyczności 3 B6, B8, E1, E2, E3, E4, E7, E8, E10 Przeciętna zawartość Mn, wysoka zawartość C, Si i wartość granicy plastyczności Tablica II. Wyniki grupowania rutylowych elektrod otulonych meto- dą k-średnich Table II. Results of grouping of rutile coated electrodes obtained using k-means method Podsumowanie Woda jako środowisko spawania jest przyczyną wielu istotnych zagrożeń obniżających spawalność metali: zwiększonej prędkości stygnięcia, nawodorowania stopiwa oraz (zależnie od głębokości realizowania prac) wpływu ciśnienia, jednak duży popyt na realizacje prac spawalniczych pod wodą wymusza wielokierunkowy rozwój związanych z nimi technologii. Przeprowadzono grupowanie metodami analizy skupień (Warda i k-średnich) 37 rutylowych elektrod otulonych do spawania po powietrzu i pod wodą oferowanych przez 7 producentów. Zgodnie z kryteriami taksonomicznymi zbiór analizowanych materiałów dodatkowych został podzielony na trzy skupienia obiektów o rożnej charakterystyce (tablica II). Zastosowana metodologia pozwoliła na wytypowanie spośród analizowanych elektrod gatunków najbar- dziej zbliżonych pod względem składu chemicznego i własności stopiwa (granicy plastyczności) do elektrod prze- znaczonych do prac podwodnych. W przypadku analizowanego zestawu gatunków elektrod najbardziej zbliżona do elektrody UW3 pod względem przyjętych kryteriów klasyfikacji jest elektroda E5, a w dalszej kolejności UW2, C1 i C4 (rys. 2). Natomiast dla elektrody UW3 rolę zamiennika mogą pełnić elektrody od producenta C oraz gatunki UW1, UW2 i E5. Należy podkreślić, że wyniki analiz dotyczą tylko rozpatrywanego zestawu gatunków elektrod, obarczone są błę- dami wynikającymi z przyjętych założeń i nie uwzględniają czynników, które mogą stanowić istotne kryteria doboru spoiw, np.: łatwości zajarzania i stabilności łuku, dostępności elektrod, czy subiektywnych preferencji i własnych doświadczeń. Dodatkowym czynnikiem ograniczającym zastosowanie zaproponowanej metody wyszukiwania zamienników jest koniecz- ność pozyskania obiektywnych, jednorodnych i kompletnych danych opisujących materiały dodatkowe do spawania. Kod Cn Mnn Sin Ren Rmn A5n KVn A1 0,714 0,308 0,322 0,118 0,231 0 0,386 A2 0,429 0,545 0,322 0,118 0,231 0 0,386 B1 0,429 0,364 0,322 0 0 0,250 0,429 B2 0,429 0,364 0,322 0,118 0,308 0,250 0,571 D1 0,429 0 0,322 0,118 0,231 0 0,386 D2 0,571 0,364 0,661 0,353 0,462 0,750 0,571 D3 0,286 0,182 0,492 0,118 0,231 0,250 0,500 E1 1 0,364 1 0,647 0,846 0,375 0,514 E11 0,286 1,091 1 0,529 1 0,750 0,714 UW1 0 0 0 1 0,769 bd bd UW2 0,143 0,436 0,576 0,647 0,615 bd bd UW3 0 0,364 0,746 0,588 0,769 0,750 0,600 bd - brak danych Tablica I. Fragment zbioru ze znormalizowanymi danymi wejściowymi do analiz statystycznych Table I. Part of the collection of the normalized input data for statistical analysis 30 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Literatura [1] Zhang H.T., Dai X.Y., Feng J.C., Hu L.L.: Preliminary investigation on real-time induction heating-assisted underwater wet welding. Welding Journal 1/2015. [2] Fydrych D., Rogalski G, Łabanowski J.: Problems of underwater weld- ing of higher-strength low alloy steels. Institute of Welding Bulletin 5/2014. [3] Fydrych D., Łabanowski J., Rogalski G.: Weldability of high strength steels in wet welding conditions. Polish Maritime Research 2/2013. [4] Guo N., Yang Z., Wang M., Yuan X., Feng J.: Microstructure and me- chanical properties of an underwater wet welded dissimilar ferritic/ austenitic steel joint. Strength of Materials 1/2015. [5] Gao W., Wang D., Cheng F., Deng C., Liu Y., Xu W.: Enhancement of the fatigue strength of underwater wet welds by grinding and ultra- sonic impact treatment. Journal of Materials Processing Technology 223/2015. [6] Santos V.R., Monteiro M.J., Rizzo F.C., Bracarense A.Q., Pessoa E.C.P., Marinho R.R. Vieira L.A.: Development of an oxyrutile electrode for wet welding. Welding Journal 12/2012. [7] Jia C., Zhang T., Maksimov S.Y., Yuan X.: Spectroscopic analysis of the arc plasma of underwater wet flux-cored arc welding. Journal of Materials Processing Technology 213/2013. [8] Guo N., Xu C., Guo W., Du Y., Feng J.: Characterization of spatter in underwater wet welding by X-ray transmission method. Materials & Design 85/2015. [9] Guo N., Wang M., Du Y., Guo W., Feng J.: Metal transfer in underwater flux- cored wire wet welding at shallow water depth. Materials Letters 144/2015. [10] Bracarense A.Q., Pessoa E.C., Santos V.R.D., et al.: Comparative study of commercial electrodes for underwater wet welding. Soldagem & Inspeção 4/2010. [11] Pessoa E.C., Ribeiro L.F., Bracarense A.Q., et al.: Arc stability indexes evaluation on underwater wet welding. In ASME 29th International Conference on Ocean, Offshore and Arctic Engineering. American So- ciety of Mechanical Engineers 2010. [12] Chen W.J., Gui C.B., Sun J.: Preparation of water-resistant electrode coating with palmitic acid by microwave reaction. Advanced Materi- als Research 228-229/2011. [13] Silva L.F., Santos V.R.D., Paciornik S., et al.: Influence of molybdenum in metal weld properties in welding wet with oxy-rutillic electrodes. Soldagem & Inspeção 2/2013. [14] Guo N., Liu D., Gu W., Li H., Feng J.: Effect of Ni on microstructure and mechanical properties of underwater wet welding joint. Materials & Design 77/2015. [15] Perdomo-González L., Bracarense A., Quintana-Puchol R., Caires Pereira E., Rodríguez Pérez M., Duffus Scott, A.: Perspective of use of expanded polystyrene as an alternative waterproof coating for electrodes used in underwater wet welding. Revista Facultad de Ing- eniería Universidad de Antioquia 62/2012. [16] Rodríguez-Pérez M., Bracarense A., Perdomo-González L., Quintana- Puchol R. Duffus-Scott A.: Evaluación de diferentes tipos de barnices en la protección de electrodos para la soldadura subacuática. Ingeni- ería Mecánica 2/2012. [17] Bracarense A.Q., González L.P., Pessoa E.C.P., Puchol R.Q.: Develop- ment of tubular coated electrodes for underwater wet welding. Re- vista Técnica de la Facultad de Ingeniería 2/2010. [18] Młodak A.: Analiza taksonomiczna w statystyce regionalnej. Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa 2006. [19] Krzyśko M., Wołyński W., Górecki T., Skorzybut M.: Systemy uczące się. Rozpoznawanie wzorców, analiza skupień i redukcja wymiarowo- ści. WNT, Warszawa 2008. [20] Stanisz A.: Przystępny kurs statystyki z zastosowaniem STATISTICA PL na przykładach z medycyny. Tom 3. Analizy wielowymiarowe. Wy- dawnictwo Statsoft Polska, Kraków 2007. [21] Gatnar E., Walesiak M.: Statystyczna analiza danych z wykorzysta- niem programu R. PWN, Warszawa 2009. [22] Fydrych D., Sommer S., Rogalski G.: Wspomaganie decyzji zakupu urządzeń do spawania metodą MIG/MAG z wykorzystaniem analizy skupień. Przegląd Spawalnictwa 12/2014. [23] Fydrych D., Sommer S., Rogalski G.: Analiza skupień jako metoda wspomagania decyzji zakupu urządzeń prądu stałego do spawania metodą TIG. Logistyka 6/2014. [24] Szromek A.R., Krajewska-Siuda E.: Koncepcja klasyfikacji diagno- stycznej dzieci z niskorosłością i jej ekonomiczne implikacje: ilościo- we modele klasyfikacyjne w diagnostyce medycznej. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2008. [25] Białek M., Rutkowska J., Wieczorek P., Białek A.: Ocena jakości żywie- niowej frakcji tłuszczowej wyrobów cukierniczych typu baton prze- znaczonych dla dzieci. Problemy Higieny i Epidemiologii 2/2015. [26] Chudy-Laskowska K., Wierzbińska M.: Analiza infrastruktury trans- portowej w Polsce-wyniki badań. Logistyka 3/2011. [27] Młynarczuk M., Ładniak M.: Wykorzystanie metod sztucznej inteli- gencji do wyszukiwania obrazem wybranych struktur skał. Przegląd Górniczy 3/2014. [28] Kołodziejczak M.: Typologia krajów Unii Europejskiej ze względu na znaczenie i poziom korzystania z usług weterynaryjnych w rolnic- twie. Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Problemy Rolnictwa Światowego 1/2015.