PS 10 2015 WWW.pdf 45Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Wyznaczanie dopuszczalnej wielkości szczeliny w złączu spawanym ze względu na możliwość jego pękania Calculating the permissible size of the fissure in welded joint because of the possibility of his cracking Dr hab. inż. Krzysztof Werner, prof. PCz; dr inż. Kwiryn Wojsyk, adiunkt PCz – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: krzysztofwerner@tlen.pl Streszczenie Praca przedstawia podstawowe zależności i wzory stosowane do wyznaczania dopuszczalnej wielkości szczeliny w złączu spawanym ze względu na możliwość jego pęknięcia. Wyznaczono dopuszczalne wielkości szczeliny dla dwóch typów stalowych złączy spawanych z uwzględnieniem założonego modelu rozkładu naprężeń własnych. Obliczenia wykonano na podstawie krytycz- nych właściwości materiałowych złącza, stosowanych w mechanice pękania, tj: odporności na pękanie i kry- tycznej wartości rozwarcia czoła pęknięcia. Właściwości te wyznaczono na podstawie wyników badań udarności złączy spawanych. Słowa kluczowe: złącza spawane, kruche pękanie, niezgodności złączy spawanych Abstract The work presents basic dependences and formu- las applied to calculating the permissible size of the fissure in welded joint because of the possibility of his cracking. The permissible sizes of the fissure were evalu- ated for two types of steel welded joints with the regard put model of the residual stress distribution. The cal- culations were made on the basis of the critical mate- rial proprieties of welded joint, applied in the mechanics of cracking, i.e.: fracture toughness and the critical value of crack tip opening displacement. These proprieties were assigned on basis of the test results of impact re- sistance of welded joints. Keywords: welded joints, fragile cracking, welded joints incompatibilities Wstęp Wyznaczanie krytycznej lub dopuszczalnej wielkości szczelin w złączach spawanych ze względu na możliwość ich nagłego – kruchego pękania oparte jest, zgodnie z za- sadami liniowo-sprężystej mechaniki pękania (LSMP), na wartości współczynnika intensywności naprężenia KI na czole szczeliny. Kruche – nagłe pęknięcie elementu (zła- cza) wystąpi gdy współczynnik KI osiągnie wartość krytycz- ną KIc (KI = KIc) [1,2]. Ten rodzaj pęknięcia, charakterystycz- ny dla materiałów kruchych, występuje również w stalach w płaskim stanie odkształcenia – tj. zwykle przy niskim poziomie naprężenia nominalnego względem granicy pla- styczności: Sr = σ/Re (Sr ≤ 0,5) w elementach grubych, gdzie strefa plastyczna na czole karbu w postaci szczeliny istniejącej w elemencie jest bardzo mała i z tego względu można ją pominąć [2÷4]. Kryterium LSMP można też stoso- wać przy wyższym poziomie naprężenia, tzn. (05 < Sr ≤ 0,8). Wtedy operuje się efektywnym wymiarem szczeliny - aef, tj. sumą jej wymiaru rzeczywistego a i zasięgu strefy pla- stycznej na czole szczeliny – rp (aef =a+rp) [2,3]. Karby czyli niezgodności spawalnicze występujące w złą- czach spawanych, widoczne na przełomach próbek łamanych Krzysztof Werner, Kwiryn Wojsyk udarowo [5], można wykrywać i określać ich wymiary za po- mocą badań nieniszczących, np. badań ultradźwiękowych lub radiograficznych. Wartość współczynnika intensywności naprężenia w złą- czu spawanym wynika zarówno z naprężeń: nominalnych pochodzących od obciążeń zewnętrznych jak i z naprę- żeń własnych. Wartość i rozkład naprężeń własnych okre- śla się za pomocą różnych modeli obliczeniowych [2] albo za pomocą analiz numerycznych, przeprowadzanych zwykle metodą elementów skończonych, jak opisano to np. dla złą- cza krzyżowego w pracy [6]. W przypadku elementów o małej grubości przy wyższym poziomie naprężenia (Sr > 0,5) na czole szczeliny pojawia się większa strefa odkształcenia plastycznego, co powoduje wystąpienie quasi-kruchego stanu materiału. O możliwości pękania w takim stanie materiału decyduje wielkość rozwar- cia czoła szczeliny δa = 2va [2÷4]. Wielkość ta po osiągnięciu krytycznej wartości δc (δa = δc) powoduje quasi-kruche pę- kanie materiału, zgodnie z założeniami sprężysto-plastycz- nej mechaniki pękania (SPMP) [1÷4]. W niskich temperatu- rach pracy, zwykle w temperaturach rzędu -20 ºC i niższych, znacznie wzrasta kruchość stali, co pozwala na stosowanie przy (0,5 < Sr ≤ 0,8) LSMP zamiast SPMP. 46 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Istnienie szczelin w elementach konstrukcyjnych nawet o małych wymiarach (znacznie mniejszych niż wymiary kry- tyczne) może powodowć wzrost pęknięć pod działaniem obciążeń zmiennych, tj. rozwój pęknięć zmęczeniowych. Złącza spawane są bardzo wrażliwe na działanie obciążeń zmiennych. Dlatego istotne znaczenie mają badania rozwo- ju pęknięć zmęczeniowych w złączach [7,8] bo umożliwiają określenie trwałości zmęczeniowej złączy. W literaturze można spotkać prace omawiające metody- kę obliczeń wytrzymałościowych złączy spawanych dla ob- ciążeń statycznych i zmęczeniowych wg Eurokodu 3 [9,10]. Jednak znajomość tej tematyki jest wśród kadry inżynier- skiej spawalników słaba. Dlatego w tej pracy przedstawio- no metodykę i wyniki obliczeń dopuszczalnej długości pęk- nięć wskrośnych wzdłużnych (równoległych do osi spoiny) w różnych strefach złącza spawanego z uwzględnieniem naprężeń własnych spawalniczych. Temat pracy jest kon- tynuacją i uogólnieniem zagadnienia związanego z oceną zagrożenia pękaniem złączy spawanych przedstawionego przez autorów tej publikacji w pracy [11]. Wyznaczanie dopuszczalnej wielkości szczeliny w złączu spawanym Dopuszczalną wielkość wzdłużnej szczeliny wskro- śnej wyznaczono dla doczołowych złączy spawanych w pozycji PF metodą 135 MAG. Złącza z blachy o grubości g = 12 mm wykonano ze stali o podwyższonej wytrzymało- ści S355J2+N w stanie po normalizacji ze spoiną typu „V” i „½ V” [12]. Granica plastyczności blachy stalowej wynosi- ła Re = 384 MPa, a wytrzymałość na rozciąganie Rm = 574 MPa. Odpowiednie właściwości drutu spawalniczego G3Si1 o średnicy d=1,2 mm wynosiły: Re = 450 MPa i Rm = 545 MPa. Wartości i rozkład naprężeń własnych w spoinie i w stre- fie wpływu ciepła (SWC) złącza spawanego oszacowano na podstawie modelu podanego w pracy [2] zgodnie z eu- ropejską procedurą FITNET. Według tego modelu własne naprężenia poprzeczne na powierzchni złącza σrt w spoinie są równe granicy plastyczności Re materiału rodzimego, a w SWC i materiale rodzimym maleją liniowo do zera na odcinku równym podwójnej grubości blachy. Na rysunku 1 przedstawiono schemat rozkładu własnych naprężeń a) b) d)c) Rys. 1. Schemat złącza spawanego – a) i model rozkładu naprężeń własnych na powierzchniach złącza (w=w1 – lico; w=w2 – grań) – b) oraz schematy ściegów w spoinie typu: V i ½ V – c) i złącza z usytuowaniem szczeliny wskrośnej – d) Fig. 1. The scheme of welding joint – a) and model of residual stress distribution on surface of joint (w=w1 – face; w=w2 – edge) – b) as well as schemes welding sequences in the joint of the type: V and ½ V – c) and welded joint with location of throughout fissure – d) poprzecznych na powierzchni złącza oraz badane typy złączy i schemat złącza ze szczeliną wskrośną o łącznej długości 2a. Zgodnie z analizą wyników badań zawartych w pracy [12] wartości krytyczne: odporności na pękanie KIc, i rozwarcia pęknięcia δc, wyznaczono na podstawie pracy KV udarowego łamania próbek dla każdej strefy złącza w niskich tempera- turach wg. zależności [2,4,11]: δc = 0,0024 • (KV) 1) KIc = Re • δc • E 2)√ Przykładowe wyniki badań KV [J] oraz obliczeń wartości krytycznych δc i KIc dla każdej strefy złącza podano w tabeli I w pracy [11]. Najprostszym sposobem oceny długości graniczneij ag szczeliny wskrośnej ze względu na jej stabilność, czyli nie rozwijanie się pęknięcia pod wpływem naprężenia rozcią- gającego – prostopadłego do niej, może być zastosowanie kryterium wynikającego z LSMP [4] przy bardzo wysokim poziomie naprężenia równym granicy plastyczności (σ = Re): 3)ag ≤ 1 π KIc Re ( ) 2 Zależność tą można stosować tylko dla elementów o dużej szerokości B, tj. ich wymiarze w kierunku wzrostu długości szczeliny. Zastosowanie tej zależności dla złączy spawanych może jednak dać długości ag zawyżone w sto- sunku do innych kryteriów (zwłaszcza w spoinie) ponieważ nie uwzględnia się w niej własnych naprężeń spawalniczych. Podobnie zależność wyznaczona doświadczalnie, zamiesz- czona w pracy [4], stosowana do określania dopuszczal- nej długości ad szczeliny wskrośnej w złączu o szerokości B [mm] przy współcz. bezpieczeństwa b=2 na podstawie za- sadniczych danych materiałowych i wartości KCV [J/cm2], nie odzwierciedla wpływu poziomu naprężenia na obliczaną wartość ad: 4)ad = 0,5 • p - p2 - 5B • (KCV) • (1 - Re/Rm) , mm√( ) gdzie: p = B + 1,25 • (KCV) Wyniki obliczeń długości szczeliny ag i ad dla złączy spa- wanych uzyskane według tych zależności mają charakter orientacyjny [11]. Dopuszczalną długość a=ad centralnej szczeliny wskro- śnej o łącznej długości 2ad w złączu o szerokości B wyzna- czono dla założonych wartości stosunku B/a (we współ- czynniku korekcyjnym Y) i współczynnika bezpieczeństwa b=2. Obliczenia wykonano w oparciu o prostą wersję kryte- rium LSMP wg pierwszego poziomu oceny obowiązującego dla Srf = σ/σf ≤ 0,8, w którym naprężenie końcowe σf jest okre- ślone jako: σf = 0,5 (Re + Rm) ≤ 1,2 Re [4]. 5) gdzie: 6) stąd: 47Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Ponadto zgodnie z innym kryterum LSMP [8] wyznaczono też równoważną długość centralnej szczeliny wskrośnej am, na postawie której można także określić wymiary szczeliny powierzchniowej odkrytej lub wewnętrznej ukrytej [4,11]: 7) gdzie: dla Obliczenia wg wzorów (6) i (7) przeprowadzono dla obcią- żenia rzeczywistego w każdej strefie złącza, uwzględniając oprócz naprężenia nominalnego rozciągającego na pozio- mie Sr = 0,5 oraz Sr = 0,8 także naprężenia własne w spoinie, a poza nią – średnie naprężenie własne z obu powierzchni złącza. W obliczeniach uwzględniono różne wartości grani- cy plastyczności Re materiału rodzimego i spoiny, a w SWC zastosowano do obliczeń liniową zmianę Re. Wyznaczone dopuszczalne długości szczelin wskrośnych w rozpatrywanych złączach Wyniki obliczonych dopuszczalnych i równoważnych dłu- gości rozpatrywanych typów szczelin dla dwóch temperatur w zależności od ich położenia w złączu spawanym przedsta- wiono na rysunkach 2÷6. Wyznaczone w różnej odległości od osi spoiny, tj. w róż- nych strefach złącza typu V, długości graniczne ag szczeli- ny wg wzoru (3) przy niskim poziomie naprężenia nominal- nego Sr=0,5 (rys. 2) były bardzo wysokie. Podobnie duże były długości dopuszczalne ad tego pęknięcia wyznaczone ze wzoru (4) przy dużej szerokości B złącza typu V. Wraz ze zmniejszaniem szerokości B wartości ad malały. Otrzy- mane wyniki wg wzorów (3 i 4) korespondują z rezultatami opublikowanymi w pracy [11] (rys. 4). Rys. 2. Długość szczeliny: graniczna ag (wzór 3) oraz dopuszczalna ad (wzór 4). Złącze spawane typu V; t = -25 ºC; Sr = 0,5 Fig. 2. The length of fissure: limitary ag (formula 3) and permissible ad (formula 4). Welded joint of type V; t = -25 ºC; Sr = 0,5 Na uwagę zasługuje zbieżność wyników dopuszczalnej długości szczeliny ad otrzymanych ze wzoru (4) dla złącza o dużej szrokości (B=1000 mm) z wynikami ag wyznaczony- mi ze wzoru (3), zwłaszcza dla szczeliny położonej w odle- głości l > 4 mm od osi spoiny. Wyniki obliczeń dopuszczalnej długości ad szczeliny wskrośnej wg wzoru (6) dla złącza typu V w temperaturze t= -25ºC przy niskim poziomie naprężenia nominalnego (Sr=0,5) z uwzględnieniem naprężeń własnych, zgodnie z przyjętym rozkładem modelowym, były niższe niż odpo- wiednie długości równoważne am wyznaczone wg wzoru (7) dla tej szczeliny w tych samych warunkach (rys. 3). Za- pewne wynika to z przyjętej wartości współczynnika bezpie- czeństwa b=2 we wzorze (6). Ze wzrostem odległości l, okre- ślającej położenie szczeliny od osi spoiny, wzrasta zarówno długość ad, jak i am. Natomiast w obszarze spoiny (l = 0-3,5 mm) wartości te są prawie stałe. Rys. 3. Długość szczeliny: dopuszczalna ad (wzór 6) oraz równoważ- na am (wzór 7). Złącze spawane typu V; t = -25ºC; Sr = 0,5 Fig. 3. The length of fissure: permissible ad (formula 6) and equiva- lent am (formula 7). Welded joint of type V; t = -25ºC; Sr = 0,5 Rys. 4. Długość szczeliny: dopuszczalna ad (wzór 6) oraz równoważ- na am (wzór 7). Złącze spawane typu V; t = -25ºC; Sr = 0,8 Fig. 4. The length of fissure: permissible ad (formula 6) and equiva- lent am (formula 7). Welded joint of type V; t = -25ºC; Sr = 0,8 Podobny charakter zmiany wartości wyznaczanych dłu- gości szczeliny wskrośnej w złączu typu V jak dla poziomu Sr=0,5 stwierdza się także przy wyższym poziomie obciąże- nia Sr=0,8 (rys. 4). Jednak w związku z wyższym poziomem naprężenia od obciążenia zewnętrznego przy Sr=0,8 wyzna- czone długości szczeliny są mniejsze. Rys. 5. Długość szczeliny: dopuszczalna ad (wzór 6) oraz równoważ- na am (wzór 7). Złącze spawane typu ½ V; t = -75º C; Sr = 0,5 Fig. 5. The length of fissure: permissible ad (formula 6) and equiva- lent am (formula 7). Welded joint of type ½ V; t = -75º C; Sr = 0,5 48 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Wyznaczone długości szczeliny wskrośnej: ad i am w złą- czu typu ½ V dla znacznie niższej temperatury (t =-75 ºC) zilustrowane na rysunku 5 dla Sr=0,5 wskazują, że w stre- fie spoiny (l =0-2 mm) pęknięcie złącza może wystąpić przy bardzo małej długości szczeliny am równej około 1,5 mm. Odpowiadająca tej strefie dopuszczalna długość szczeliny ad wynosiła około 1 mm. Świadczy to o dużej wrażliwości danego gatunku stali w zakresie niskich temperatur pra- cy. Długości ad i am szczeliny położonej poza strefą spoiny są znacznie większe i w materiale rodzimym na granicy oddziaływania naprężeń własnych (l > 25,5 mm) przy dużej wartości parametru B/a (B/a=100) mają wartości zbliżone do siebie – równe około 115 mm. Na uwagę zasługuje fakt, że w odległości l = 2-5 mm od osi spoiny wyznaczone długości szczeliny: dopuszczalna ad i krytyczna am wzrastają liniowo bardzo szybko. Może to wynikać z szybkiego „wchodzenia” szczeliny w obszar SWC w złączu typu ½ V po przekroczeniu odległości l = 2 mm. Ma to związek z typem złącza spawanego. Dla złącza typu ½ V granica między spoiną a SWC jest prostopadła do po- wierzchni złącza (jedna z łączonych blach złącza nie jest sfazowana). W przypadku złącza typu V granica ta, z uwagi na kształt brzegu łączonej blachy, przebiega ukośnie dzię- ki czemu zmiany rozpatrywanych długości szczeliny mają charakter łagodniejszy (rys. 3 i 4). Podobnie w zależności Rys. 6. Długość szczeliny: dopuszczalna ad (wzór 6) oraz równoważ- na am (wzór 7). Złącze spawane typu ½ V; t = -75ºC; Sr = 0,8 Fig. 6. The length of fissure: permissible ad (formula 6) and equiva- lent am (formula 7). Welded joint of type ½ V; t = -75ºC; Sr = 0,8 od typu złącza zaznacza się wpływ granicy pomiędzy SWC a materiałem rodzimym złącza. Wpływ ten jest wyraźny dla złącza typu ½ V. Po przekroczeniu tej granicy (l = 5,5 mm) dopuszczalna długość szczeliny ad jest prawie stała, a am ulega niewielkiemu zmniejszaniu dla l = 5,5-11,5 mm (rys. 5). Natomiast w złączu typu V wpływ ten jest bardzo nieznacz- ny, co widać na rysunku 3 i 4 dla l >7,5 mm. Podsumowanie Na podstawie przeprowadzonej analizy możliwości wyznaczania dopuszczalnych wielkości wzdłużnej szczeliny wskrośnej w doczołowym złączu spawanym sformułowano następujące spostrzeżenia i wnioski: Wyznaczone w różnych strefach złącza długości szczeliny, tj długość: graniczna ag wg wzoru (3) i dopuszczalna ad wg wzoru (4) dla złącza o dużej szerokości, były prawie identyczne poza strefą spoiny ale znacząco większe niż wyzna- czone z innych zależności zastosowanych w tej pracy. Dlatego wyniki obliczeń długości szczeliny ag i ad uzyskiwane z tych wzorów należy traktować jako wartości orientacyjne. Zastosowanie zależności (6) do wyznaczania dopuszczalnej długości szczeliny wskrośnej, przy naprężeniu rzeczywistym – uwzględniającym naprężenia własne, pozwala na uzyskanie dobrej korelacji z wynikami tzw. długości równoważnej am wyznaczanej z zależności (7) przy tym naprężeniu. Zależność (7) określa wymiar krytyczny szczeli- ny w złączu o dużej szerokości B w stosunku do wyznaczonej wartości am. Wyraźne zmiany wyznczanych wielkości wg obu formuł występują na granicach stref złącza typu ½ V po stronie niesfazowanego brzegu łączonej blachy. Zależność (6), podobnie jak i zależność (7), może być stosowana do różnych typów złącza doczołoswego w szero- kim zakresie temperatury. Wyniki obliczeń dopuszczalnej długości ze wzoru (6) są niższe niż ze wzoru (7), co jest spo- wodowane zastosowaniem współczynnika bezpieczeństwa b=2 we wzorze (6). Należy podkreślić też to, że formuła (6) pozwala na uwzględnienie wpływu szerokości złącza na wyznaczaną wartość dopuszczalnej długości szczeliny. Wyznaczone niewielkie długości ad i am szczeliny wskrośnej w spoinie dla badanych temperatur (zwłaszcza t = -75 ºC) wskazują na dużą wrażliwość stali S355J2+N na niską temperaturę pracy rzędu od -25 do -75 ºC ze względu na możli- wość pękanie jej połączeń spawanych, a zwłaszcza spoin. Literatura [1] Kocańda S.: Zmęczeniowe pękanie metali, WNT Warszawa 198. [2] Neimitz A.: Mechanika pękania, PWN Warszawa 1998. [3] Brózda J.: Wprowadzenie do mechaniki pękania, Instytut Spawalnic- twa Gliwice 2008. [4] Rykaluk K.: Pęknięcia w konstrukcjach stalowych, Dolnośląskie Wy- dawnictwo Edukacyjne Wrocław 2000. [5] Słania J., Staniszewski K., Hyc K.: Ocena przełomów złączy spawa- nych po próbie łamania. Przegląd Spawalnictwa 12/2013 s. 142-151. [6] Stasiuk P., Karolczuk A., Kuczko W.: Rozkład naprężeń w krzyżowym złączu spawanym z uwzględnieniem rzeczywistego kształtu spoiny. Przegląd Spawalnictwa 1/2014 s. 29-33. [7] Prażmowski M., Rozumek D.: Rozwój pęknięć przy cyklicznym zgina- niu w złączu cyrkon-stal powstałych w wyniku zgrzewania wybucho- wego. Przegląd Spawalnictwa 4/2014 s. 45-50. [8] Bański R., Rozumek D.: Rozwój pęknięć zmęczeniowych w bimeta- lach stal-tytan wykonanych metodą zgrzewania wybuchowego (pla- terowania). Przegląd Spawalnictwa 4/2012 s. 9. [9] Wichtowski B.: Obliczenia złączy spawanych poddanych obciąże- niom statycznym i zmęczeniowym według Eurokodu 3. Przegląd Spa- walnictwa 1/2011 s. 15. [10] Wichtowski B., Wichtowski M.: Wytrzymałość zmęczeniowa spoin czołowych z nakładkami wg Eurokodu 3. Przegląd Spawalnictwa 3/2011 s. 36. [11] Werner K., Wojsyk K.: Analiza możliwości kruchego pękania spa- wanych elementów konstrukcji stalowych. Przegląd Spawalnictwa 5/2015 s. 91-93. [12] Miśta J. Ocena dopuszczalności niezgodności spawalniczych dokonywana na postawie mechaniki pękania w złączach ze stali typu S355 w różnych temperaturach. Praca magisterska pod kier. K. Woj- syka, Częstochowa 2013.