PS 10 2015 WWW.pdf 72 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Spawanie blach ze stopu magnezu AZ31 metodą MIG w odmianie CMT Welding of AZ31magnesium alloy by the CMT variant of MIG method dr inż. Paweł Kołodziejczak, dr inż. Paweł Cegielski, prof. dr hab. inż. Andrzej Kolasa – Zakład Inżynierii Spajania Politechniki Warszawskiej. Autor korespondencyjny/Corresponding author: p.kolodziejczak@wip.pw.edu.pl Streszczenie W artykule omówiono technologiczne aspekty spa- wania blach ze stopu magnezu niskoenergetyczną metodą CMT. Badano złącza doczołowe blach o grubo- ści 2 mm wykonanych ze stopu magnezu AZ31 z wy- korzystaniem drutu elektrodowego o średnicy 1,2 mm, wytworzonego z tego samego materiału (stopu AZ31). Próby prowadzono na stanowisku zrobotyzowanym z zapewnieniem wysokiej powtarzalności procesu, przy różnych parametrach, w tym z wykorzystaniem specjal- nych funkcji wspomagających zajarzenie i wstępną fazę spawania. Jakość złączy oceniano na podstawie badań wizualnych i mikroskopowych. Słowa kluczowe: CMT, stop AZ31, spawanie zrobotyzowane Abstract The technological aspects of welding of magnesium alloy by low energy CMT method is discussed. Butt jo- ints of thickness 2 mm made of magnesium alloy AZ31 were tested using the wire electrode of 1.2 mm diameter, made from the same material (alloy AZ31). Tests were carried out with the use of a robotic installation that as- sured a high repeatability of the process and the various parameters, including the use of special features enabling ignition and initial phase of welding. The quality of joints was evaluated on the basis of visual and microscopic inspection. Keywords: CMT, AZ 31 alloy, robot welding Wstęp Jako najlżejszy metaliczny materiały konstrukcyjny stopy na bazie magnezu, miały do niedawna ograniczone zastosowanie w przemyśle transportowym. Ograniczenia te wynikały głównie z uwagi na niskie, niezadowalające wskaźniki wytrzymałościowe i stosunkowo niską odporność korozyjną. Wprowadzenie pierwiastków stopowych takich jak Al, Cu, Zn, Mn i pierwiastki ziem rzadkich znacznie po- prawiło zarówno właściwości mechaniczne jak i chemiczne uzyskanych stopów w porównaniu z czystym magnezem. Ciągłe modyfikacje składu chemicznego pozwoliło także na uzyskanie stopów magnezu do przeróbki plastycznej co w konsekwencji zaowocowało pojawieniem się na rynku blach wykonanych ze stopów magnezu (głównie stop AZ31). Odrębnym zagadnieniem dotyczącym elementów ze sto- pów magnezu jest ich przetwarzanie, w tym kształtowanie i łączenie. Stosowanie tradycyjnych metod spawania nie po- zwalały uzyskać zadowalającej jakości złączy [6] W począt- kowej fazie rozwoju technik łączenia magnezu próbowano wykorzystywać tradycyjne metody spajania, jednak ze wzglę- du na wysokie wymagania jakościowe i wydajnościowe, za- częto wdrażać metody nowoczesne, np. spawanie laserowe i zgrzewanie tarciowe FSW [7÷9]. Główną wadą tych procesów jest ograniczona możliwość łączenia z zastosowaniem ma- teriału dodatkowego, co w zastosowaniach przemysłowych Paweł Kołodziejczak, Paweł Cegielski, Andrzej Kolasa znacznie wydłuża czas procesu (precyzyjne pozycjonowa- nie) i podwyższa koszty (bardzo dokładna obróbka łączo- nych krawędzi). Dlatego obecnie prowadzone są badania nad wysokowydajnymi technikami łączenia stopów ma- gnezu, umożliwiającymi zmniejszanie kosztów produkcji, przy jednoczesnym skróceniu czasu procesu [4]. Program i zakres badań Spoiny o długości ok. 70 mm układano na metalicznie czy- stych próbkach ze stopu magnezu AZ31 o składzie chemicz- nym zamieszczonym w tablicy I, o wymiarach 100x50 mm i gru- bości 2 mm. Spawano blachy nieukosowane w pozycji podolnej (spoiny czołowe bez oraz z odstępem w zakresie 0,5÷1,0 mm). Od strony grani zastosowano podkładkę miedzianą z rowkiem formującym (bez nadmuchu gazu osłonowego). W oparciu o wcześniejsze doświadczenia (próby napawa- nia) do badań wytypowano metodę MIG w odmianie nisko- energetycznej CMT (ang. Cold Metal Transfer). Zastosowano sterowane komputerowo synergiczne źródło zasilające TPS 2700 CMT firmy Fronius. W celu dobrania optymalnych wa- runków napawania skorzystano, we wstępnej fazie badań, z funkcji automatycznego doboru parametrów dostępnych 73Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Oznaczenie stopu Dodatki stopowe (% wag.) - Al Mn Zn AZ31 3 0,17 1 Tablica I. Skład chemiczny stopu AZ31 Table I. Chemical composition of AZ31 alloy w urządzeniach cyfrowych serii TPS. Jest to uzasadnione z uwagi na wysoką skuteczność i powtarzalność nastaw tego typu źródeł, a także brak w dostępnych źródłach lite- raturowych parametrów dla takich metod jak CMT. Dla wy- branej odmiany spawania (MIG CMT), gazu osłonowego (argon z wydatkiem 11-12 l/min), rodzaju materiału łączo- nego (wobec braku programu synergicznego dla badanego stopu magnezu, z powodzeniem zastosowano tryb przezna- czony do spawania stopu aluminium AlMg5) oraz średnicy drutu elektrodowego (wykorzystano drut elektrodowy wyko- nany ze stopu magnezu AZ31 o średnicy 1,2 mm), pozostałe parametry, takie jak natężenie prądu, napięcie łuku czy pręd- kość podawania drutu sterownik synergiczny urządzenia dobiera automatycznie na podstawie zmian jednego z nich (w tym także grubości łączonych blach). W celu zachowania możliwie największej obiektywności i powtarzalności wyników, wykorzystano spawalnicze stanowisko zrobotyzowane z cyfrową komunikacją robot – spawalnicze źródło zasilające. W skład systemu weszły następujące, główne elementy (rys. 1): – robot przemysłowy IRp-6 ze zmodernizowanym układem sterowania, w tym z wewnętrznym protokołem spawalni- czym [1], – pozycjoner spawalniczy (zewnętrzna oś robota) z labora- toryjnym oprzyrządowaniem montażowym, Rys. 1. Widok ogólny stanowiska laboratoryjnego z robotem IRp-6, pozycjonerem i źródłem Fig. 1. The overall view of welding set-up used in experiment – interfejs cyfrowy ROB 3000 (Fronius) do sterowania spa- walniczym źródłem energii, – źródło zasilające TPS 2700 CMT (Fronius). Ujawnione podczas wstępnych badań trudności z uzy- skaniem poprawnego wtopienia i kształtu złącza we wstęp- nej i końcowej fazie spawania skłoniły do zastosowania funkcji specjalnych źródła TPS, dostępnych przy komuni- kacji z robotem za pośrednictwem interfejsu cyfrowego, a wspomagających synchronizację łuku spawalniczego z ru- chem roboczym maszyny [2,3]. Schemat możliwych mody- fikacji cyklu spawania i omówienie poszczególnych funkcji przedstawiono na rysunku 2, gdzie: – START i STOP – moment włączenia wyłączenia łuku poprzez WY [6] = 1/0, – sektor 1 – gaz osłonowy przed spawaniem, – sektor 2 – prąd w początkowej fazie spawania (I-S [%], t-S [s]), – sektor 3 – dynamika przejścia pomiędzy poziomami prą- du (slope [s]), – sektor 4 – zadany, podstawowy prąd spawania (Is [A]), – sektor 5 – prąd w końcowej fazie spawania (I-E [%], t-E [s]), – sektor 6 – gaz po spawaniu. Synchronizacja ruchu robo- czego ze zmodyfikowaną pracą źródła zaprogramowana została w robocie IRp-6. Rys. 2. Programowany w źródle spawalniczym cykl spawania MIG CMT z zaznaczonymi kierunkami regulacji Fig. 2. The programmable MIG CMT welding current cycle. Arrows show the possibility of regulation Ostatecznie, w układzie sterującym robot zaprogramowa- no następujący, nadrzędy cykl roboczy spawania, wykorzy- stujący cykl zaprogramowany w samym źródle (przedsta- wionym na rys. 2): – WY [6] = 1 – START spawania (strzałka START na rys. 2) – „Czekaj na WE [2] = 1” – czekanie na sygnał z czujnika źródła, potwierdzający zajarzenie łuku, – Alternatywnie do punktu 2 „Czekaj na WE [11] = 1” – cze- kanie na sygnał z czujnika kontaktronowego potwierdza- jącego pojawienie się prądu w obwodzie spawania, – „CZEKAJ CZAS 0,2 ÷ 0,5 s” – opcjonalnie, spawanie w bezruchu poprzedzające ruch roboczy; w takim wypad- ku sektory 2 i 3 cyklu programowanego w źródle (rys. 2) mogły być realizowane (w całości lub częściowo) przed rozpoczęciem ruchu roboczego, – „Poz LIN…” – ruch roboczy robota wzdłuż złącza (pręd- kość spawania programowano jako % prędkości odnie- sienia – tu 500 mm/s) – WY [6] = 0 – STOP spawania (strzałka STOP na rys. 2) Program badań zakładał wykonanie szeregu spoin przy różnych parametrach procesu, obejmujących zmiany para- metrów podstawowych (prądu spawania Is, napięcia łuku Uł, prędkości podawania drutu elektrodowego Vdr, prędkości spawania Vsp) oraz specjalnych, związanych z cyklem przed- stawionym na rys. 2. W tablicy II zestawiono szczegółowe parametry spawania odmianą MIG CMT, obrazujące przyję- te kierunki zmian. Spawano w pozycji podolnej. Kąty pracy i posuwu elektrody 90°. Wolny wysuw drutu lw 15,6 mm (pró- by 1÷4) i 11,2 mm (pozostałe). W tablicy wyróżniono próby szerzej omówione w dalszej części artykułu. 74 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Próba Nastawa grubości ≠ Szczelina Parametry źródła Robot Funkcje początkowe i końcowe cyklu (rys. 2) Is Uł Vdr Vsp spaw. w miejscu I-S t-S I-E t-E slope [mm] [mm] [A] [V] [m/min] [mm/s] [s] [%] [s] [%] [s] [s] 1 1,6 - 85,0 12,9 5,6 20,0 0 - 2 1,0 3 0 140 0,1 0 0,1 4 5 15,0 6 1,0 71 2,0 80,0 15,0 3,8 8 1,6 1,02 85,0 12,9 5,6 9 0,7 10 16,5 0,3 11 12 0,52 13 15,0 14 0 0 0 153 160 1,0 0,7 163 0,5 17 0 18 2,0 0,52 93,0 13,3 6,0 0 60 50 0,5 napoina 19 napoiny przy obniżonych parametrach (nieklasyfikowane) 20 2,0 napina 93,0 13,3 6,0 15,0 0 0 21 1,0 65,0 12,5 4,0 22 1,6 85,0 12,9 5,6 234 0,52 245 0,82 10,0 - 15,0255 1,0 - 0,52 265 Uwagi: 1 parametry synergiczne dla CMT PULS i materiału AlSi5, 2 uszczelnienie rowka od strony grani, 3 przesunięcie osi elektrody, 4 zmienny lw od 7,7 mm do 13,3 mm przez pierwsze 17 mm złącza, 5 jak w 4 w połączeniu ze zmianą prędkości spawania od 10,0 do 15,0 mm/s Tablica I. Parametry prób dobrane na podstawie programu synergicznego źródła TPS 2700 CMT (Fronius) Table I. Welding parameters selected from the synergic TPS 2700 CMT power source programme Wstępne wyniki spawania Złącza uzyskiwane podczas pierwszych prób odznaczały się szeregiem wad i niezgodności, zarówno w fazie począt- kowej (braki wtopienia) jak i końcowej (przepalenia, kratery w miejscu końcowego jeziorka). Podczas próby nr 8 (rys. 3) włączono funkcję hot start (prąd I-S / t-S w początkowej fa- zie spawania 140 % w stosunku do prądu zadanego przez 1 s), dynamika przejścia pomiędzy poziomami prądu slope ustawiona na poziomie 0,1 s, a funkcja zamykania krateru (prąd w końcowej fazie spawania I-E / t-E) została wyłączo- na. Start ruchu roboczego następował od razu po potwier- dzeniu zajarzenia łuku. Złącze wykonano ze szczeliną 1 mm. W początkowej fazie spoina ma nadmierny nadlew i brak jest wtopienia. W dalszej części pojawia się przewężenie spoiny oraz jej nieciągłość. Dodatkowo, podczas spawania zaobserwowano w tym miejscu niestabilne zachowanie łuku spawalniczego. Okazało się, że jest to miejsce przejścia prądu od wartości początkowej (I-S 140% przez 1 s z pręd- kością 15 mm/s) do wartości prądu bazowego. Podejrzenie padło na zbyt krótki czas przejścia pomiędzy poziomami prądu slope. Zmiana prądu ze 140 % do poziomu podstawo- wego w czasie 0,1 s skutkowało niemal chwilowym zatrzy- maniem podawania drutu. To z kolei zaburzało jarzenie się łuku i uniemożliwiało wykonanie poprawnej spoiny. Wobec nie ustawienia obniżonej wartości prądu końcowego (I-E, t-E), na końcu spoiny powstało przepalenie. Zmiana czasu przejścia pomiędzy poziomami (slope) z 0,1 na 0,7 s spowodowała płynne przejście od wartości początko- wej (podwyższonej) do podstawowej i znacznie lepszy obraz lica spoiny (próba nr 9, rys. 4). Niestety, nadal w początkowej fazie brak jest przetopu (rys. 5). Bez zmian pozostało również końcowe przepalenie. 75Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Rys. 3. Próba nr 8. Lico spoiny w fazie początkowej i końcowej Fig. 3. Sample No. 8. Weld bead 1- beginning of a weld, 2- end of a weld Rys. 4. Próba nr 9. Lico spoiny Fig. 4. Sample No. 9. Weld bead Rys. 5. Próba nr 9. Grań spoiny Fig. 5. Sample No. 9. Weld root W celu uzyskania poprawnego wtopienia w początkowej fazie spawania dodatkowo zaprogramowano opóźnienie startu ruchu roboczego po sygnale potwierdzającym za- jarzenie łuku (poprzez wejście nr 11) na 0,2 s (próba nr 10 na rys. 6). Krótkotrwałe, wstępne jarzenie się łuku w bez- ruchu podgrzewa materiał i zapewnia poprawne wtopienie spoiny. Przejście pomiędzy prądem początkowym a warto- ścią podstawową nadal jest płynne i estetyczne. Przepale- nie pojawiło się nieco wcześniej, najprawdopodobniej wsku- tek zwiększonej ilości ciepła dostarczonego w początkowej fazie spawania. Rys. 6. Próba nr 10. Lico spoiny Fig. 6. Sample No. 10. Weld bead W ramach kolejnych prób zmniejszono szczelinę do 0,5 mm (próba nr 12 na rys. 7 i 8). Wyeliminowało to problem przepa- leń, a zakończenie spoiny odznaczało się dobrym wyglądem, zarówno od strony lica (jednak z wydłużonym, końcowym kraterem), jak i grani. Ponownie pojawił jednak się problem z wtopieniem w początkowej fazie spoiny. Rys. 7. Próba nr 12. Lico spoiny Fig. 7. Sample No. 12. Weld bead Rys. 8. Próba nr 12. Grań spoiny Fig. 8. Sample No. 12. Weld root W ramach kolejnych prób m.in. dodatkowo włączono funkcję „zamykania krateru”, polegającą na zadaniu obni- żonego poziomu prądu końcowego I-E (ustawiono 50%) w zadanym czasie (ustawiono t-E na 0,5 s). Uzyskana na- poina (próba nr 18) ujawniła kolejny problem – po sygnale STOP spawania (rys. 2), a więc po zatrzymaniu ruchu robota, następowała trwająca 0,7 s faza przejścia pomiędzy pozio- mami (slope) oraz faza prądu końcowego (50% przez 0,5 s). Spowodowało to przepalenie napoiny. Na podstawie badań wizualnych do dalszych badań me- talograficznych wytypowano próby nr 10 (rys. 6) i 12 (rys. 7). W celu przygotowania próbek do badań mikroskopowych otrzymane złącza przecięto mechanicznie prostopadle do osi spoiny w dwóch miejscach: około 5 mm od początku spoiny (w obszarze zajarzania łuku) i w połowie złącza (w obszarze stabilnego procesu). Tak pobrane próbki wyszlifowano i wy- polerowano, następnie trawino nitalem przez około 30 s. Uzy- skane zgłady metalograficzne obserwowano na mikroskopie optycznym z cyfrową rejestracją obrazu (rys. 9 i 10). Przeprowadzona analiza makroskopowa otrzymanych połączeń pozwala stwierdzić, że otrzymane złącza wolne są od pęknięć, zaś strefa wpływu ciepła ma podobną wiel- kość dla wszystkich dla poszczególnych próbek, co wynika z wysokiego współczynnika przewodzenia ciepła magnezu. Otrzymane różnice między kształtem spoiny w na począt- ku procesu spawania i w trakcie jego trwania potwierdziły występowanie pewnych niestabilności w fazie zajarzania Rys. 9. Próbka nr 10 - makrostruktura spoiny x25, a) początek spo- iny, b) środek spoiny Fig. 9. Sample No. 10 - macrostructure of the weld x25 a) beginning of a weld, b) a weld a) b) Rys. 10. Próbka nr 12 - makrostruktura spoiny x25, a) początek spo- iny, b) środek spoiny Fig. 10. Sample No. 12 - macrostructure of the weld x25 a) beginning of a weld, b) a weld a) b) 76 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 łuku. Mogą one być spowodowane brakiem wstępnego pod- grzewania próbek, bądź niewydolnością układu regulacyjne- go urządzenia spawającego. Niestabilności te objawiają się zaburzeniami kształtu w obszarze grani. Podsumowanie Wykonane badania potwierdziły dane literaturowe, że magnez jest materiałem trudno spawalnym, wrażliwym na- wet na minimalną zmianę parametrów procesu spawania. Nawet zastosowanie zaawansowanych funkcji urządzenia nie pozwoliło w trakcie tych badań na wyeliminowanie niekorzystnego kształtu spoiny w początkowej fazie spawania. Ważna rolę na jakość uzyskanych złączy odgrywa także położenie względem siebie krawędzi łączonych materiałów, zmiana szczeliny o 0,5 mm powodowała przepalenie, bądź brak przetopu. Przedstawione w pracy badania mają charakter wstępny i wymagają dalszego ich prowadzenia w celu wyelimino- wania niekorzystnych efektów zmiany geometrii spoiny w różnych fazach procesu spawania. Literatura [1] Kolasa A., Cegielski P., Sarnowski T. „Krajowe stanowisko zroboty- zowanego spawania metodą MIG/MAG.” Przegląd Spawalnictwa 12/1998, str. 3-6 [2] Cegielski P. „Synchronizacja spawania MIG/MAG z ruchem robo- czym” Przegląd Spawalnictwa 2/2015, str. 55-57 [3] Trans Synergic, Trans Puls Synergic 2700/4000/5000. Instrukcja ob- sługi. Fronius [4] Kołodziejczak P., Kolasa A., Skrzyniecki K., Cegielski P. „Spawanie stopu magnezu z grupy AM metodą MIG”, Przegląd Spawalnictwa 11/2013, str. 36-40 [5] Mordike B.L., Ebert T.: Magnesium. Properties - applications - poten- tial. Material Science and Engineering, A302, 2001, pp. 37-45. [6] L. Tuz, P. Kołodziejczak, A. Kolasa, Struktura złączy stopów AZ91 i AM-Lite wykonanych metodą TIG, Przegląd Spawalnictwa 12/2010, s. 37-41 [7] P. Kołodziejczak, W Kalita: Properties of CO2 laser-welded butt joints of dissimilar magnesium alloys, Jurnal of Materials Pocessing Tech- nology, 01/ 2009, 1122-1128 [8] L. Kwiatkowski, M. Grobelny, W. Kalita, P. Kołodziejczak, Corrosion properties of the butt-welded joints of laser welded Mg alloys, Inży- nieria Powierzchni 2A-2005, s. 191-197. [9] L. Tuz, P. Kołodziejczak, A. Kolasa, Zgrzewanie tarciowe metodą FSW stopów magnezu AZ91 i AM-Lite, Przegląd Spawalnictwa 11/2009, s. 41-44