PS 10 2015 WWW.pdf 84 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Spawanie złączy doczołowych rur ze staliwa G17CrMo5-5 do pracy w podwyższonej temperaturze Tube butt welding of cast steel G17CrMo5-5 to work at elevated temperature Dr inż. Marek Gucwa, dr inż Robert Bęczkowski – Politechnika Częstochowska; inż Marcin Sobala. Autor korespondencyjny/Corresponding author: mgucwa@spaw.pcz.pl Streszczenie W artykule przedstawiono podstawowe zagadnie- nia związane ze spawalnością i spawaniem staliwa G17CrMo5-5 przeznaczonego do pracy w podwyższonej temperaturze. Staliwo to może być wykorzystane do wy- konania komory zaworowej turbiny parowej. W pracy opisano sposoby przygotowania materiału do spawania oraz proces spawania metodami TIG/MMA i obróbkę cieplną po spawaniu. Próby spawania przepro- wadzono w pozycjach PH i PC. Próbne złącza poddano badaniom niszczącym w zakresie: badanie pracy łamania, badanie rozkładu twardości oraz wykonano badania ma- kroskopowe. W otrzymanych wynikach badań zauważalne są różnice w właściwościach złączy wykonywanych w róż- nych pozycjach co związane jest z ilością ciepła wprowa- dzonego do złącza podczas procesu spawania. Słowa kluczowe: staliwo, spawanie, energia liniowa Abstract The article presents basic issues related to weldability and welding of cast steel G17CrMo5-5 designed for use at elevated temperatures. This cast steel can be used to perform the valve chamber of the steam turbine . This paper describes how to prepare material for weld- ing and TIG welding process / MMA and post-weld heat treatment. Welding tests carried out in positions PH and PC. The trial joints were tested destructive in terms of: breaking work testing , hardness distribution testing and macroscop- ic tests were performed. There are noticeable differences in the obtained tests results in the properties of joints made at different positions which is related to the amount of heat introduced into the connector during the welding process. Keywords: cast steel, welding, heat input Wstęp W przemyśle energetycznym oprócz elementów stalo- wych stosowane są również element konstrukcyjne wyko- nane ze staliwa. Wykonuje się z nich między innymi kadłuby turbin, komory zaworowe, trójniki itp. Elementy odlewane w znaczący sposób mogą ułatwić proces wytwórczy, sta- nowią jednak podobnie jak stale przeznaczone do pracy w podwyższonej temperaturze pewne wyzwanie dla inżynie- ra spawalnika [1÷2]. Staliwo G17CrMo5-5 to niskostopowy materiał do pra- cy w podwyższonych temperaturach, głównie stosowany w energetyce, np. do wykonywania korpusów turbin pa- rowych [3]. Staliwo G17CrMo5-5 wymaga podgrzewa- nia wstępnego przed spawaniem oraz określonej energii liniowej spawania, a także obróbki cieplnej po spawaniu. Pozwala to wykonanie złączy spawanych spełniających wymagania odpowiednich przepisów EN ISO 15614-1. Zawartość węgla na poziomie 0,16 % można uznać za niską natomiast w połączeniu z zawartością chromu ma istotny wpływ na spawalność (Tabica I). Węgiel i chrom będą wpły- wać na utwardzenie SWC i mogą doprowadzić do powstania Marek Gucwa, Robert Bęczkowski, Marcin Sobala stref zahartowanych w złączu. Dodatek manganu w wyso- kości 0,63% nie pogarsza spawalności. Jego zadaniem jest nadanie odpowiedniej wytrzymałości staliwa. Trzeba jednak nadmienić, że nawet niewielkie zawartości siarki ifosforu znacznie pogarszają spawalność, która w przypadku staliw jest w wielu przypadkach ograniczona [4÷6]. C Mn Cr Mo Si P S 0,15 0,63 1,22 0,45 0,49 0,012 0,007 Tablica I. Skład chemiczny staliwa G17CrMo5-5 według analizy wytopowej [wag. %]. Table I. Chemical composition of cast steel G17CrMo5-5 according to analysis of the heat Grubość łączonych elementów jest jednym z istotnych czynników wpływających na dobór parametrów technolo- gicznych. Wraz ze wzrostem grubości materiału i wzrostem równoważnika węgla należy stosować odpowiednie pod- grzewanie wstępne. 85Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Z technologiczne punktu widzenia kształt fazy spawalniczej ma istotny wpływ na jakość powstałego złącza. Im mniejszy kąt spawania tym mniejsze zużycie stopiwa i mniejsze naprężenia, ale zbyt małe pochylenie może przyczynić się do powstawa- nia przyklejeń i utrudnić poprawne manipulowanie elektrodą. Kąt pochylenia fazy spawalniczej ma również wpływ na kieru- nek odprowadzania ciepła i współczynnik kształtu spoiny. W przypadku stosowania metod spawania TIG/MMA pozycja spawania odgrywa dużą rolę. Jednym z czynników utrudniającym spawanie w pozycjach przymusowych jest siła grawitacji. Aby zmniejszyć skutki tej siły zaleca się spa- wanie z odpowiednią prędkością i techniką spawania. W za- leżności od pozycji spawania należy stosować odpowiednie zakresy natężeń prądu. Zwykle najwięcej ciepła wprowadza się w pozycji spawania PF dla blachy, a PH dla rury, natomiast najmniejsza ilość ciepła wprowadzona jest w pozycji PC. Rys. 1. Widok warstwy graniowej od strony lica. Pozycja spawania PH Fig. 1. View layer of back weld. PH welding position Ścieg Proces spawania Wymiar spoiwa [mm] Natężenie prądu spawania [A] Napięcie łuku [V] Energia liniowa [kJ/mm] 1 141 2,4 100-110 11-13 0,88-1,02 2 111 2,5 80-100 22-24 0,61-0,65 3-5 111 3,2 110-130 21-23 0,92-1,04 6-23 111 4 130-150 22-25 0,73-1,26 24-49 111 5 160-190 22-26 0,65-1,16 50-59 111 4 130-150 23-25 0,54-0,61 Tablica II. Parametry procesu spawania w pozycji PC Table II. Parameters of welding processes in position PC Ścieg Proces spawania Wymiar spoiwa [mm] Natężenie prądu spawania [A] Napięcie łuku [V] Energia liniowa [kJ/mm] 1 141 2,4 95-110 11-13 0,67-0,73 2 111 2,5 80-100 20-24 1,87-2,03 3 111 3,2 110-130 21-23 2,86-3,68 4-7 111 4 130-150 22-25 2,84-3,93 8-15 111 5 160-190 22-26 2,82-3,96 16-18 111 4 130-150 22-25 1,61-3,00 19-23 111 3,2 100-120 23-25 1,25-1,95 Tablica III. Parametry procesu spawania w pozycji PH Table III. Parameters of welding processes in position PH Próby spawania Materiał podstawowy do spawania o grubości 45 mm i ukosowaniu na U z progiem do 2 mm, przygotowano po- przez obróbkę mechaniczną. Fazy spawalnicze przed spa- waniem sprawdzono badaniami penetracyjnymi w celu upewnienia się, że na powierzchni nie ma pęknięć. Próbne złącza wykonano w pozycjach PC i PH (rys. 1). Materiałami dodatkowymi, wykorzystanymi do spawania próbnych złą- czy były materiały firmy Lincoln Electric. Do spawania użyto pręt LNT 19 oraz elektrody SL 19 G o średnicach 2,5; 3,2; 4; 5 mm. Temperaturę podgrzewania wstępnego ustalono na 150 °C, a temperaturę międzyściegową na 350 °C. W pierwszej kolejności rury podgrzewano wstępnie do wy- konania spoin sczepnych. Spoiny sczepne metodą TIG wy- konano co 90 stopni. Warstwę graniową wykonano meto- dą TIG. Kolejne warstwy wykonano elektrodami otulonymi o składzie zbliżonym do składu materiału podstawowego. Po spawaniu złącza próbne poddano obróbce cieplnej przez 5 godzin w temperaturze 700 °C. Podstawowe parametry proce- su spawania przedstawiono w tablicach II i III. Wyniki badań złączy próbnych Głównym celem pracy było określenie właściwości złączy doczołowych rurowych ze staliwa G17CrMo5-5 wykonywa- nych w dwóch różnych pozycja. Przed przystąpieniem do ba- dań niszczących wszystkie złącza próbne poddano badaniom nieniszczącym VT, PT i UT. Wszystkie badane złącza uzyska- ły poziom jakości B według normy EN ISO 5817. W dalszej 86 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 kolejności przeprowadzono badania niszczące skupiając się na badaniach makroskopowych, badaniu twardości oraz badaniu pracy łamania. Z przygotowanych złączy spawanych w pozycjach PC oraz PH wycięto próbki do badań makrosko- powych, na których przeprowadzono również badania rozkła- du twardości na przekroju poprzecznym złącza (rys. 2, 3). Rys. 2. Widok złącza spawanego w pozycji PC Fig. 2. View of joint welded in PC position Rys. 3. Widok złącza spawanego w pozycji PH Fig. 3. View of joint welded in PH position Badania makroskopowe potwierdziły prawidłowy układ ściegów oraz kształt złącza, które są charakterystyczne dla pozycji spawania PH oraz PC. Badania rozkładu twar- dości w badanych złączach pokazano na rysunkach 4 i 5. W każdym z analizowanych złączy twardość nie przekracza- ła dopuszczalnej wartości 350HV10. Rozkład twardości jest podobny dla spawania w pozycji PC i PH, gdzie maksymalne zmierzone twardości są na poziomie 220HV10 w warstwie licowej złącza. Dla złącza spawanego w pozycji PC zauwa- żalne są większe twardości w spoinie od strony grani jak również bardziej nieregularny rozkład twardości w porów- naniu do złącza spawanego w pozycji PH. Nie są to jednak różnice, które wpływałby w znaczący sposób na właściwo- ści porównywanych złączy. Rys. 4. Rozkład twardości złącza spawanego w pozycji PC Fig. 4. Hardness distribution in joint welded in PC position Punkty pomiarowe Tw ar do ść V ic ke rs a H V 10 MR MR SWC S SWC Punkty pomiarowe Tw ar do ść V ic ke rs a H V 10 MR MR SWC S SWC Rys. 5. Rozkład twardości złącza spawanego w pozycji PH Fig. 5. Hardness distribution in joint welded in PH position Większe różnice we właściwościach badanych złączy zo- stały ujawnione podczas badań nad pracą łamania (rysunek 6-7). Przygotowane próbki Charpy V zostały poddane bada- niom w temperaturze otoczenia i przyjęto 27J jako minimal- ną wartość w czasie tej próby. Zauważalnie wyższe wyniki pracy łamania zostały zanotowane dla spoiny w złączu spa- wanym w pozycji PC. Różnie w pracy łamania spoin sięgają w tym wypadku prawie 40J. Rys. 6. Praca łamania złącza spawanego w pozycji PC Fig. 6. Impact strength of joint welded in PC position Rys. 7. Praca łamania złącza spawanego w pozycji PH Fig. 7. Impact strength of joint welded in PH position 87Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Podsumowanie Spawanie rur ze staliwa G17CrMo5-5 wymaga od spawaczy jak i nadzoru spawalniczego dobrego przygotowania merytorycznego jak również doświadczenia produkcyjnego. Odpowiedni sposób ukosowania złącza na U oraz odpo- wiedni wybór pozycji spawania może w znaczący sposób przyczynić się do wykonania złącza wysokiej jakości. W ana- lizowanych przypadkach złącza spawane w pozycji PC oraz PH spełniły minimalne i maksymalne wymagania odnośnie twardości i pracy łamania. Z tego punktu widzenia pozycja spawania nie wpływa na końcową ocenę jakość złącza spa- wanego. Należy jednak podkreślić duże różnice jakie zanotowano w pracy łamania pomiędzy złączami wykonanymi w pozycji PC i pozycji PH. Ograniczona ilość ciepła jaką wprowadzono w pozycji PC, pomimo ułożenia większej liczby ściegów, wpłynęła w sposób korzystny na pracę łamania w stosunku do wartości uzyskanych dla złącza wykonanego w pozycji PH. Końcowa obróbka cieplna w temperaturze 700 °C nie zniwelowała różnic w strukturze materiału jaka została wywołana procesem spawania w analizowanych pozycjach. Z punktu widzenia właściwości wytrzymałościo- wych lepszym wyborem jest spawanie w pozycji PC, pomimo większych kosztów spawania. Literatura [1] Dobrzański L.A; Podstawy Nauki o materiałach i metaloznawstwo, WNT, Warszawa 2002. [2] Perzyk M., S Waszkiewicz S., Kaczorowski M., Jopkiewicz A.; Odlew- nictwo, WNT, Warszawa 2000. [3] PN-EN 10213:2010 Odlewy staliwne do pracy pod ciśnieniem. [4] Wodecki D.; Technologie naprawy odlewów korpusów oraz uzbrajania komór zaworowych turbin wielkogabarytowych wykonanych ze stali energetycznych, Politechnika Częstochowska, Częstochowa 2010. [5] R. Bęczkowski, M. Gucwa: Wybrane aspekty napraw odlewów korpu- sów urządzeń energetycznych, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 87, Nr 5, s. 10-109, 2015. [6] M. Żuk: Naprawa odlewów staliwnych typu duplex GX2CrNiMo- Cu25-6-3-3 metodą MAG drutem proszkowym, Przegląd Spawalnic- twa, Vol. 87, Nr 5, s. 9-14, 2015. Jeszcze większe różnice są widoczne dla próbek, w któ- rych karb nacięto w strefie wpływu ciepła. Dużo wyższe war- tości pracy łamania są osiągane przez próbki pochodzące ze złącza spawanego w pozycji PC i dla nich też można zaobserwować dużo mniejszy rozrzut otrzymywanych wyni- ków. Spawanie w pozycji PC wąskimi ściegami wprowadziło do złącza dużo mniej ciepła co w sposób korzystny przełożyło się na wyniki pracy łamania. Spawanie w pozycji PH spowo- dowało dużo większe zmiany w strukturze i właściwościach spoiny jak również strefy wpływu ciepła. Należy podkreślić, że pomimo zauważalnych różnic złącza spawane w analizo- wanych pozycjach spełniają minimalne wymagania 27J.