PS 10 2015 WWW.pdf 108Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Odporność połączeń klejowych na oddziaływanie wysokiej temperatury Resistance of adhesive joints to impact high temperature Prof. dr hab. inż. Zbigniew Mirski, dr inż. Roman Wróblewski, mgr inż. Adam Gołembiewski – Wydział Mechaniczny Politechniki Wrocławskiej. Autor korespondencyjny/Corresponding author: zbigniew.mirski@pwr.edu.pl Streszczenie Wytrzymałość cieplna i odporność na podwyższone i wysokie temperatury stanowią jedne z największych niedostatków klejów i połączeń klejowych. Połączenia klejowe wykonane konstrukcyjnymi klejami organicz- nymi są zwykle nieodporne na oddziaływanie wysokiej temperatury. W takich warunkach pracy klej mięknie i ulega degradacji a wytrzymałość mechaniczna połą- czeń klejowych wyraźnie spada. W artykule przedstawiono wpływ nagrzewania na twardość Shore’a (HSD) klejów handlowych oraz zmo- dyfikowanych poprzez udział napełniaczy metalowych. Przeprowadzono badania wpływu napełniaczy stano- wiących proszki miedzi i aluminium na wytrzymałość mechaniczną połączeń klejowych w temperaturze 100 i 200 ºC w porównaniu z temperaturą pokojową. Słowa kluczowe: klejenie, kleje o budowie kompozy- towej, wysoka temperatura, twardość Shore’a (HSD), wytrzymałość na ścinanie połączeń klejowych Abstract Heat resistance, and resistance at elevated and high temperatures are one of the biggest shortcomings of glue and adhesive joints. Structural adhesive joints made with organic adhesives are generally not resistant to the effects of high temperatures. In such work condi- tions, the adhesive softens and is degraded and the me- chanical strength of the bond drops significantly. Article presents the influence of heating on the Shore hardness (HSD) commercial adhesives and modified by participating metal fillers. Conducted study the effect of fillers provide powders of copper and aluminum on the mechanical strength of the adhesive joints at 100 and 200 ºC in comparison to room temperature. Keywords: bonding, adhesives of composite construc- tion, high temperature, Shore hardness (HSD), shear strength adhesive bonds Wstęp Klejenie jest najstarszą technologią spajania, która dzi- siaj rozwija się dynamicznie i ma największą przyszłość przed sobą. Obecnie na rynku można mieć dostęp do kil- kudziesięciu różnych odmian klejów do zróżnicowanych zastosowań, pochodzących zarówno od producentów rodzi- mych jak i zagranicznych. Pojawiły się również i są dostępne na rynku kleje ceramiczne, których odporność na oddziały- wanie temperatury sięga nawet do 1200 ºC [20]. Kleje znala- zły zastosowanie w bardzo różnych dziedzinach życia i tech- niki [1÷7]. Połączenia klejowe spotyka w różnych gałęziach przemysłu, budownictwie, rzemiośle i w medycynie. Jednym ze szczytowych osiągnięć klejenia w kosmonautyce było zastosowanie klejów polimerowych do klejenia krzemo- wych płytek żaroodpornych do kadłuba promu kosmicznego „Columbia 7” [23,24]. Przewiduje się, że już niedługo połącze- nia klejowe będą stanowić ponad 30 % wszystkich rodzajów połączeń stosowanych w budowie maszyn. Fakt ten wynika w znaczącej mierze z gwałtownego postępu w dziedzinie Zbigniew Mirski, Roman Wróblewski, Adam Gołembiewski materiałów, a w szczególności kompozytów, w których to kleje na osnowie syntetycznych tworzyw znalazły szerokie zastoso- wanie. Wciąż rosnący udział klejenia wynika także z odmien- nych właściwości połączeń w porównaniu z połączeniami wykonanymi klasycznymi metodami spajania. Do najbardziej znaczących zalet techniki klejenia można zaliczyć [3÷14]: – możliwość łączenia materiałów o odmiennych właściwo- ściach fizykochemicznych, – równomierne rozłożenie obciążeń na całej klejonej powierzchni w porównaniu z innymi metodami spajania (rys. 1), – możliwość łączenia elementów na dużej powierzchni i poprzez to zmniejszanie naprężeń działających na połą- czenie klejowe, – zmniejszenie masy końcowego wyrobu, poprzez możli- wość łączenia pocienionych elementów, – brak strefy wpływu ciepła w połączeniach powstających w temperaturze otoczenia, 109Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Lp. Oznaczenie Baza chemiczna Wytrzymałość na ścinanie [MPa] Zakres temperatury pracy [ºC] Zastosowanie Uwagi 1 Loctite F246 [14] żywica akrylowa 35 do 120 produkt ogólnego zastosowania klej jednoskładnikowy 2 Maxweld M2 MC-2661 [15] żywica metakrylowa <30 -55 – +180 (45 min w 220 ºC ) do metali, niektórych tworzyw sztucznych łączy ze sobą poli- węglany i metale, wiele wersji kolorystycznych 3 Loctite Hysol 9514 [14] epoksyd 46 - stal śrutowana, 32 - stal nierdzew- na, 20 - stal ocynkowana -55 – +200 metale, ceramika, większość tworzyw sztucznych klej jednoskładni- kowy, utwardzanie ciepłem, wysoka odporność na działanie czynników mecha- nicznych 4 Araldite 2011 [16] epoksyd 26-aluminium, 25 - stal, 23 - stal nierdzewna, 22- miedź, 5- ABS, 3- PVC -60 – +100 metal, kamień, ceramika, tworzywo sztuczne sprawdzona odpor- ność starzeniowa w rzeczywistych warunkach pracy przez 5 lat Tablica I. Właściwości klejów na osnowie żywic akrylowych i epoksydowych [14÷16] Table I. The properties of adhesives based on acrylic resins and epoxies [14÷16] – zwykle brak dodatkowej obróbki po wykonaniu połączeń klejowych, – zmniejszenie niebezpieczeństwa wystąpienia korozji elektrochemicznej. Rys. 1. Rozkład naprężeń w złączach spawanych, nitowanych i kle- jowych [13] Fig. 1. Stress distribution in welding, riveted and adhesive joints [13] Właściwości klejów przeznaczonych do pracy w podwyższonej temperaturze Największą barierą dla zwiększonego zastosowania kle- jów jest wyraźne zmniejszenie parametrów wytrzymałości mechanicznej pod wpływem oddziaływania wysokiej tem- peratury, tj. temperatury powyżej 120 ºC. Większość dostęp- nych klejów na rynku jest odporna na oddziaływanie tempe- ratury do około 100 ºC, tylko niewielka grupa może pracować w wyższej temperaturze. Wytrzymałość na ścinanie połączeń klejowych, podana w tablicach I÷IV, odnosi się tylko do tem- peratury pokojowej. Dla połączeń wykonanych klejami cera- micznymi brakuje też danych dotyczących wytrzymałości mechanicznej w wysokiej temperaturze (tabl. VI). Ze względu na budowę chemiczną i sposób utwardzania klejów odpornych na oddziaływanie wysokiej temperatury wyróżnić można kleje [1]: – na osnowie żywicy metakrylowej (tabl. I), – na osnowie żywicy epoksydowej (tabl. I), – silikonowe (tabl. II), – anaerobowe (tabl. III), – utwardzane światłem UV (tabl. IV), – termotopliwe (tabl. V), – ceramiczne (tabl. VI). Lp. Oznaczenie Baza chemiczna Wytrzymałość na rozciąganie (23 +/-2 °C) [MPa] Zakres temperatury pracy [ºC] Zastosowanie Uwagi 1 Loctite 5399 [14] silikon acetoksy 3,3 +300 do klejenia i uszczelniania szkła, metali i ceramiki klej jednoskładni- kowy, wydłużenie przy rozciąganiu 500% 2 Kisling AG Ergo 3020 [17] silikon oksymowy modyfikowany 2 -60 – +315 (krótkotrwale do +370 ºC) nasadki i kołnierze w silnikach spali- nowych, kołnierze wentylatorów, pokrywy skrzyni biegów, miski olejowe klej przeznaczony głównie do prze- mysłu motoryza- cyjnego Tablica II. Właściwości klejów na osnowie silikonów [14,17] Table II. The properties of adhesives based on silicones [14,17] 110Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 Dodatkową grupą klejów, które mogą pracować w wysokiej temperaturze stanowią kleje o budowie kompozytowej, jednak- że ich właściwości w dużej mierze zależą zarówno od osnowy jak i rodzaju i właściwości fazy wzmacniającej (zbrojenia) [8]. Lp. Oznaczenie Baza chemiczna Wytrzymałość na ścinanie przy rozciąganiu [MPa] Zakres temperatury pracy [ºC] Zastosowanie Uwagi 1 Loctite 620 [14] metakrylan >24,1 -55 – +230 do klejenia i uszczelniania szkła, metali i ceramiki klej jednoskładni- kowy, wydłużenie przy rozciąganiu 500% 2 Loxeal 24÷18 [18] metakrylan 2÷4 -55 – +150 zabezpieczanie gwintów przed luzowaniem się i odkręcaniem, przeciekami i korozją maksymalna średnica gwintu M24 Tablica III. Właściwości klejów anaerobowych [14,18] Table III. Properties of anaerobic adhesives [14,18] Lp. Oznaczenie Baza chemiczna Wytrzymałość na ścinanie [MPa] Zakres temperatury pracy [ºC] Zastosowanie Uwagi 1 Loctite 3926 [14] klej akrylowy 7 -40 – +150 do klejenia i uszczelniania szkła, metali i ceramiki klej jednoskładni- kowy, wydłużenie przy rozciąganiu 500% 2 Loxeal 83÷61 [18] ester metakrylowy - -55 – +175 przeznaczony do klejenia szkła z in- nymi materiałami maksymalna szczelina 0,01-0,12 mm, mała lepkość 400-600 mPa·s Tablica IV. Właściwości klejów utwardzanych światłem UV [14,19] Table IV. Properties of UV light curable adhesives [14,19] Lp. Oznaczenie Baza chemiczna Temperatura mięknienia [°C] Zakres temperatury pracy [ºC] Zastosowanie Uwagi 1 Macromelt 6238 [14] poliamid +133 – +145 +180 – +220 dobra adhezja do metali i tworzyw sztucznych odporny na olej, nie zawiera rozpuszczalnika 2 Technomelt PS-M8783 [14] kauczuk termo-plastyczny +132 – +142 +160 – +180 dobra adhezja do metali i two- rzyw sztucznych kontaktowy („wiecznie żywy”) Tablica V. Właściwości klejów termotopliwych [14] Table V. Properties of hot melt adhesives [14] Lp. Oznaczenie Baza chemiczna Wytrzymałość na ścinanie [MPa] Zakres temperatury pracy [ºC] Zastosowanie Uwagi 1 Technicoll Silicate 1200 [20] krzemiany - -40 – +1200 montaż, naprawa oraz uszczelnianie układów wydecho- wych, wykładzin szamotowych oraz metalowych odprowadzających spaliny i ciecze - 2 Resbond 919 [21] tlenek magnezu - +1500 - podwyższone para- metry dielektrycz- ne, stałe w czasie zarówno na zimno, jak i w podwyższo- nej temperaturze, dobre parametry wytrzymałościowe Tablica VI. Właściwości klejów ceramicznych [20,21] Table VI. Ceramic adhesive properties [20,21] 111Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Kleje stosowane w badaniach Do badań własnych wybrano dwa rodzaje klejów. Pierw- szym był klej ceramiczny Silicate 1200 z napełniaczem sta- nowiącym krzemiany [20] drugim natomiast Agomet F330 na bazie żywicy metakrylowej [22]. Dodatkowo do kleju Ago- met F330 dodano napełniacze, w postaci proszku miedzia- nego oraz proszku glinu. Klej Silicate 1200 jest ogniotrwałym klejem ceramicznym, nadającym się do klejenia materiałów pracujących w tempe- raturze powyżej 1000 ºC. Jest on odporny na oddziaływa- nie spalin, rozcieńczonych kwasów, wody, chemikaliów oraz ujemnej temperatury [20]. Właściwości kleju Silicate 1200 zamieszczono w tablicy VII. Gęstość, g/ml Konsystencja Czas uzyskania końcowej wytrzymałości, h Odporność na temperaturę, ºC Wytrzymałość na ścinanie połączeń klejowych, MPa 1,01 gęsty płyn 24 od -40 do 130 (krótkotrwale 200) 33 – Al, stal 29 – Cu, mosiądz Tablica VIII. Właściwości kleju Agomet F330 [22] Table VIII. Adhesive properties Agomet F330 [22] Wygrzewanie połączenia w temperaturze 200 ºC przez 4 godziny, a następne ochłodzenie do temperatury poko- jowej nie zmniejsza wytrzymałości połączenia klejowego. W tablicy IX przedstawiono wpływ długotrwałego 7 dniowego wygrzewania a następnie ochłodzenia próbki do temperatury pokojowej na wytrzymałość stalowego połączenia klejowego. Sposób przygotowania powierzchni Temperatura wygrzewania, ºC 20 120 175 Odtłuszczenie 31 31,6 31,7 Schropowacenie i odtłuszczenie 35,8 35,8 35,3 Tablica IX. Wpływ wygrzewania na wytrzymałość na ścinanie połą- czeń wykonanych klejem Agomet F330 w MPa [22] Table IX. Effect of soaking on the shear strength of the adhesive joints made with Agomet F330 in MPa [22] Badania własne Kleje o budowie kompozytowej, przygotowano na bazie kleju Agomet F330, dodając po 60% wag. napełniaczy. Stanowiły je: a) b) Rys. 2. Proszek aluminium (a), proszek miedzi (b) [1] Fig. 2. Aluminium powder (a), copper powder (b) [1] nieregularny proszek glinu o granulacji od 0 do 100 µm (rys. 2 a) oraz kulisty proszek miedziany o granulacji od 0 do 106 µm (rys. 2 b). Zastosowane napełniacze wykazują dużą przewod- ność cieplną, zaliczaną do największych wśród metali, których ceny są stosunkowo niskie. Przewodność cieplna miedzi wy- nosi około 390-400 W/(m·K), natomiast glinu 237 W/(m·K). Rys. 3. Próbki klejów do wygrzewania w wysokiej temperaturze oraz pomiarów twardości: Agomet F330 (a), Agomet F330 + Cu (b), Ago- met F330 + Al (c), Silicate 1200 (d) [1] Fig. 3. Samples for soaking at high temperature and hardness rese- arch: Agomet F330 (a), Agomet F330 + Cu (b), Agomet F330 + Al (c), Silicate 1200 (d) [1] a) b) c) d) Próby wytrzymania klejów w wysokiej temperaturze W próbie tej sprawdzono oddziaływanie wysokiej tempe- ratury na poszczególne kleje oraz określono wpływ wygrze- wania na ich twardość zmierzoną durometrem Shore’a typu D (ºSh D). Na odtłuszczone alkoholem izopropylowym blaszki ze stali S235JR naniesiono badane próbki klejów, na jed- nej próbce umieszczono po cztery porcje klejów o grubości warstwy ok. 3,0 mm. Wymiary podłoża stalowego wynosiły 26,5x122,5x2 mm (rys. 3) [1]. Gęstość, g/ml Konsystencja Czas utwardzania, h Odporność na temperaturę, ºC 1,01 pasta 24 -40 - +1200 Tablica VII. Właściwości kleju Silicate 1200 [20] Table VII. Adhesive properties Silicate 1200 [20] Klej Agomet F330 jest klejem dwuskładnikowym, do żywi- cy metakrylowej dodawano utwardzacz w postaci proszku. Agomet F330 charakteryzuje się dużą szybkością utwardza- nia – około kilku do kilkunastu min (prędkość utwardzania zależy od ilości dodanego utwardzacza, zwykle dodaje się 3÷5 % wag.), dobrą wytrzymałością na ścinanie oraz oddzie- ranie. Nadaje się do spajania stali, metali nieżelaznych oraz tworzyw sztucznych, takich jak: twardy PVC, ABS, polistyren, poliwęglan, szkoło akrylowe, poliestry utwardzalne. Inne wła- ściwości kleju Agomet F330 zamieszczono w tablicy VIII. Próby te polegały na wygrzewaniu klejów w suszarce la- boratoryjnej Wamed typu SUP-65M w stałej temperaturze 200 oraz 250 ºC. Czasy wygrzewania wynosiły: 5, 10, 15, 22 oraz 40 min. Po wygrzewaniu próbki poddano ocenie wizual- nej oraz pomiarom twardości durometrem Shore’a - skala D. Ocena wizualna polegała na określeniu zmiany barwy na powierzchni i pod powierzchnią kleju, co pozwoliło stwier- dzić czy klej dobrze zniósł próbę cieplną czy już rozpoczęły się w nim procesy destrukcji. Wygrzewanie w temperaturze 200 ºC Ceramiczny klej Silicate 1200 nie zmienił zasadniczo swojej barwy. Warstwa kleju Silicate 1200 odpadła jednak od każdej próbki. Może to wynikać z niedostatecznych właściwości adhezyjnych samego kleju. Klej Agomet F330 już po 5 min przebywania w temperaturze 200 ºC lekko zmienił barwę, po 40 min przebywania w suszarce przy- brał kolor ciemno brązowy, co może wnioskować o znaczą- cej powierzchniowej zmianie struktury. Klej Agomet F330, do którego dodano proszek aluminiowy zaczął zmieniać 112Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 swoją barwę dopiero po 40 min przebywania w tempe- raturze 200 ºC. Barwa kleju z miedzianym napełniaczem już po 10 min przebywania w temperaturze 200 ºC uległa zmianie, natomiast po 40 min klej był już koloru ciemnocze- koladowego brązu. Po usunięciu cienkiej utlenionej warstwy klejów ich barwa pod powierzchnią nie uległa większym zmianom w porównaniu ze stanem wyjściowym [1]. Wygrzewanie w temperaturze 250 ºC Klejem, który najszybciej zmienił barwę na kolor ciem- no brunatny był klej z dodatkiem proszku miedzianego, co może świadczyć o jego utlenieniu powierzchniowym. Klej Silicate 1200 podobnie jak w poprzedniej próbie odpadł od każdej próbki. Można wnioskować, że klej mimo dobrej odporności na temperaturę sięgającą nawet do 1200 ºC, nie nadaje się do ogólnego klejenia połączeń pracujących pod obciążeniem mechanicznym wymaga też wyraźnego zwiększenia sił adhezji do łączonych powierzchni [1]. Jego zastosowanie dotyczy przede wszystkim połączeń o charak- terze uszczelniającym, ze szczeliną i gniazdem półotwartym. Pomiar twardości durometrem Shore’a - skala D w temperaturze pokojowej Pomiary twardości klejów przeprowadzono durometrem Shore’a - skala D, firmy Sauter, z penetratorem w kształcie ostrej iglicy (rys. 4). Wartości twardości, stanowiących śred- nie z 5 pomiarów, zamieszczono w tablicy X. Na podstawie wyników pomiarów twardości można stwierdzić, że wygrzewanie w temperaturze 250 ºC nie- zależnie od czasu wygrzewania nie wpływa znacząco na twardość kleju. W warstwie kleju Silicate 1200 pojawiły się pęknięcia i rozwarstwienia, co istotnie wpłynęło na wartości pomiarów próbek wygrzewanych zwłaszcza w ciągu 15 oraz 40 min [1]. Rys. 4. Durometr Shore’a typu D umieszczony na statywie [1] Fig. 4. Shore durometer type D mounted on a tripod [1] Klej Czas wygrzewania [min] 0 5 10 15 22 40 Agomet F330 85 83 82 85 82 87 Agomet F330 + Cu 87 81 86 86 84 86 Agomet F330 + Al 92 90 85 86 82 89 Silicate 1200 88 92 86 77 90 75 Tablica X. Zestawienie twardości klejów Shore’a – D (ºSh), przed i po wygrzewaniu w temperaturze 250 ºC [1] Table X. Selection of the hardness Shore – D (ºSh) of the adhesive before and after annealing at 250 ºC [1] Rys. 5. Połączenie klejowe ze stali C45 przeznaczone do statycznej próby ścinania [1] Fig. 5. Adhesive joint of steel C45 for static test of shear [1] Statyczna próba ścinania połączeń klejowych Statyczną próbę ścinania połączeń klejowych prze- prowadzono zarówno w temperaturze pokojowej (23 ºC), jak i w temperaturze 100 i 200 ºC. Powierzchnie próbek ze stali C45 obrobiono poprzez frezowanie i następnie odtłusz- czono. Połączenie klejowe miało powierzchnię 217,5 mm2 (15x14,5 mm). Szczelina klejowa wynosiła 0,2 mm, ustalono ją za pomocą dwóch drucików stalowych o średnicy 0,2 mm. Przykładowe połączenie klejowe pokazano na rysunku 5 [1]. Rys. 6. Maszyna wytrzymałościowa H25KT firmy Tinius Olsen z komorą grzewczą do temperatury 300 ºC [1] Fig. 6. The testing machine Tinius Olsen ‚s H25KT with heating chamber to a temperature 300 ºC [1] Próbki klejowe ścinano w przyrządzie na maszynie wytrzy- małościowej o zakresie obciążeń do 1 T, z komorą nagrze- waną do temperatury 300 ºC (rys. 6). Stosowano prędkość przesuwu belki poprzecznej maszyny równą 0,1 cm/min. Do badań pobierano po 5 próbek z każdej grupy połączeń klejowych. 113Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  10/2015 Wnioski Przeprowadzone badania pozwalają na sformułowanie następujących wniosków: Klej ceramiczny Silicate 1200 był trudny do dozowania z uwagi na swoją konsystencję. Jego właściwości adhezyjne w podwyższonej temperaturze pracy są niezadowalające. Nadaje się do klejenia materiałów z półzamkniętym gniaz- dem (szczeliną) przy niewielkich obciążeniach mechanicznych. Połączenia wykonane klejem ceramicznym okazały się kruche. Klej nie ulega zmiękczeniu oraz zauważalnemu powierzchniowemu utlenieniu pod wpływem długotrwałego (40 min) wygrzewania w temperaturze 250 ºC. Wygrzewanie badanych klejów w temperaturze sięgającej do 250 ºC nie wpływa znacząco na wartość twardości Shore’a typu D, mierzoną w temperaturze pokojowej. Wpływ napełniaczy dodanych do osnowy kleju Agomet F330, stanowiącej żywicę metakrylową, jest istotny w tem- peraturze pokojowej i w temperaturze 100 ºC. Sferyczny proszek miedzi podniósł wytrzymałość na ścinanie połącze- nia klejowego w temperaturze 23 i 100 ºC odpowiednio o 47 i 28% w porównaniu z połączeniami bez napełniacza. Proszek aluminium wykazał mniejszy wpływ na wzrost wytrzymałości na ścinanie połączenia klejowego. Wzrost ten wyniósł 40% w przypadku temperatury pokojowej i 21% w temperaturze 100 ºC. Połączenia wykonane klejem syntetycznym Agomet F330 na bazie organicznej tracą swoje właściwości wytrzyma- łościowe w temperaturze 200 ºC w wyniku zmiękczenia ich osnowy. Napełniacze metalowe nie mają wtedy wpływu na wytrzymałość mechaniczną kompozytu klejowego. Wytrzymałość na ścinanie połączeń klejowych o budowie kom- pozytowej w temperaturze 200 ºC jest niewielka i wynosi w granicach 0,3-0,6 MPa. To jednak może być wystarczające w warunkach małej obciążalności mechanicznej. Literatura [1] GOŁEMBIEWSKI A. Badania połączeń wykonanych klejami konstruk- cyjnymi w podwyższonej temperaturze, Praca magisterska pod kier. prof. Z. Mirskiego, Wydział Mechaniczny Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2015. [2] PIWOWARCZYK T.: Zwiększanie oddziaływań adhezyjnych i kohe- zyjnych w połączeniach klejowych węglików spiekanych ze sta- lą C45, Rozprawa doktorska, Politechnika Wrocławska, Wrocław 2008. Wyniki statycznej próby ścinania połączeń klejowych zamieszczono w tablicy XI i przedstawiono na rysunku 7. Największe różnice w wytrzymałości na ścinanie połączeń klejowych są zauważalne w temperaturze pokojowej (23 ºC). Wpływ napełniaczy jest tu najbardziej znaczący. W przypad- ku dodatku proszku glinu wzrost wytrzymałości na ścinanie wyniósł 10 MPa (41 %), natomiast dla dodatku sferyczne- go proszku miedzianego - 11,6 MPa (47 %) w porównaniu z klejem Agomet F330 bez napełniaczy. Przełomy po próbie ścinania miały najczęściej charakter adhezyjno–kohezyj- ny. Rozrzut wartości w poszczególnych próbkach jest sto- sunkowo duży. Odchylenie standardowe jest najmniejsze w przypadku wytrzymałości na ścinanie próbek klejonych przy użyciu czystego kleju Agomet F330 [1]. W temperaturze 100 ºC dodane proszki aluminium oraz miedzi do kleju Agomet F330 podniosły również wytrzymałość mechaniczną połączeń klejowych. W przypadku kleju z dodat- kiem proszku aluminiowego wzrost ten wyniósł prawie 20% w porównaniu z klejem bez napełniacza. Natomiast w przy- padku dodatku proszku miedzi wzrost ten był jeszcze więk- szy i wyniósł 28%. We wszystkich przeprowadzonych próbach w temperaturze 100 ºC przełomy połączeń klejowych miały zróżnicowany charakter w zależności od rodzaju kleju. W przy- padku kleju kompozytowego z napełniaczem Cu dominujący był przełom adhezyjny, dla kleju z proszkiem aluminiowym wy- stępował przełom o charakterze kohezyjnym a dla kleju Agomet F330 przełom miał charakter mieszany adhezyjno - kohezyjny. Właściwości wytrzymałościowe połączeń klejowych w temperaturze 200 ºC są już niewielkie, wynoszą poniżej 1 MPa. Charakter przełomu połączeń klejowych był najczę- ściej adhezyjno - kohezyjny. Klej Agomet F330 jest oparty na żywicy metakrylowej stanowiącej związek organiczny, któ- ry w temperaturze 200 ºC ulega zmiękczeniu, mimo ograni- czenia jego udziału przez dodatek napełniaczy metalowych [1]. Wpływ napełniaczy na wytrzymałość na ścinanie połączeń klejowych jest już w tej temperaturze niezauważalny [1]. Przy niewielkich obciążeniach mechanicznych i przy za- chowaniu ewentualnie wymaganej szczelności połączenia, Lp. Klej Wytrzymałość na ścinanie, MPa 23 ºC 100 ºC 200 ºC 1 Agomet F330 24,5 (5,8) 7,2 (1,8) 0,5 (0,1) 2 Agomet F330 + Cu 36,1 (10,2) 9,2 (1,7) 0,3 (0,1) 3 Agomet F330 + Al 34,5 (8,5) 8,6 (1,4) 0,6 (0,1) Tablica XI. Zestawienie średnich wartości wytrzymałości na ści- nanie połączeń klejowych w temperaturze pokojowej, 100 i 200 ºC (w nawiasach podano odchylenie standardowe) [1] Table XI. A comparison of average values from shear strength of samples carried out at room temperature, 100 and 200 ºC (in pa- rentheses are the standard deviation of the sample) [1] Rys. 7. Wytrzymałość na ścinanie połączeń klejowych w funkcji temperatury [1] Fig. 7. Shear strength of the bond as a function of temperature [1] nawet tak niewielka wytrzymałość na ścinanie, poniżej 1 MPa może okazać się wystarczająca. Świadczą o tym dane z karty technicznej środka uszczelniającego Terostat - 930 z rodziny MS-polimerów, o właściwościach klejących, które- go wytrzymałość na ścinanie wynosi 0,85 MPa [25]. 114Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 10/2015 [3] PILARCZYK J. (red.): Poradnik inżyniera – Spawalnictwo, tom 2, WNT Warszawa 2014. [4] CHESTER R.J., WALKER K.F., CHALKLEY P.D.: Adhesively bonded repairs to primary aircraft structure, International Journal of Adhe- sion and Adhesives, nr 19/1999. [5] GODZIMIRSKI J.: Analiza wytrzymałości połączeń klejowych elemen- tów metalowych obciążonych statycznie, Rozprawa habilitacyjna, Wojskowa Akademia Techniczna, Warszawa 1988. [6] GODZIMIRSKI J.: Wytrzymałość doraźna konstrukcyjnych połączeń klejowych, WNT, Warszawa 2002. [7] PETRIE E., M.: Handbook of adhesives and sealants, McGraw-Hill, New York, 2000. [8] Mirski Z., Granat K., Piwowarczyk T.: Zastosowanie ciepłoprzewodza- cych mas klejowych w odlewnictwie, Archives of Foundry Engine- ering, vol. 8, nr 1/2008, s. 215-218. [9] Mirski Z., Piwowarczyk T., Zych B.: Przewodność cieplna połączeń klejowych o budowie kompozytowej, Energetyka, zeszyt tematyczny nr 14/2007, s. 72-75. [10] Mirski Z., Piwowarczyk T.: Composite adhesive joints of hardmetals with steel, Adhesives of Civil and Mechanical Engineering, vol. IX. No. 2/2009, s. 93-104. [11] MIRSKI Z., PIWOWARCZYK T.: Klejenie węglików spiekanych i stali w aspekcie zastosowań w przemyśle narzędziowym. VIII Konferencja Naukowo - Techniczna, Problemy i innowacje w remontach energe- tycznych PIRE 2005, Szklarska Poręba, 16-18 listopada 2005, Wyd. OBR Gospodarki Remontowej Energetyki, Wrocław 2005, s. 199-210. [12] MIRSKI Z., PIWOWARCZYK T.: Podstawy klejenia, kleje i ich właściwo- ści – Przegląd Spawalnictwa, nr 8/2008, s.12-21. [13] LOCTITE WORLDWIDE DESIGN HANDBOOK, katalog danych technicznych, HENKEL, 2005. [14] Henkel, Loctite, Bonderite, Teroson, Tabela doboru produktów, Kleje przemysłowe, uszczelniacze i produkty do przygotowa- nia powierzchni, wydanie 3. [15] http://www.dlautrzymaniaruchu.pl/?id=208&idk=49&id_lan- g=1&pro=pro [16] http://edostawca.pl/pl/c/Kleje-epoksydowe-Araldite/79 [17] http://www.kisling.ch/datenblaetter/en/3000/tis_3020_e.pdf [18] http://www.klejeszu.pl/producenci/LOXEAL/ KLEJE_ANAEROBOWE_DO_ZABEZPIECZANIA/adt-24-18.pdf [19] http://www.kleje- szu.pl/producenci/LOXEAL/KLEJE_AKRY- LOWE/LOXEAL_DANE_TECHNICZNE.pdf [20] http://www.technicqll.pl/images/TDS/specjalne/TDS_R457_ KLEJ_TERMICZNY.pdf [21] http://sklep.artom.com.pl/Klej-ceramiczny-RESBOND-919- do-1500-st-C-opakowa(3,2260,2523).aspx [22] http://www.kleje.milar.pl/pdf/Agomet_F_330.pdf [23] http://riad.usk.pk.edu.pl/~naszapol/np55/str30_32.shtml (Wnuk M. P.). [24] h ttp : //d ozo wan ie.o rg /e10 7_p lu g in s/co n ten t/co n ten t. php?content.44 (Bernaciak M.). [25] TEROSON – Produkte für Industrie und Handwerk, Henkel Teroson GmbH, Heidelberg.