201109_PSpaw.pdf 38 Przegląd sPawalnictwa 9/2011 Jerzy Jakubowski Piotr Wysocki Jacek Senkara selektywne regeneracyjne napawanie plazmowe warstw ni-wc na tytanowe łopatki sprężarki silnika lotniczego selective regeneration of ni-wc layers over titanium-made  compressor blades of aircraft engines by plasma surfacing Dr inż. Jerzy Jakubowski, prof. dr hab. Inż. Jacek Senkara – Politechnika Warszawska, mgr inż. Piotr Wysocki – Wojskowe Zakłady Lotnicze Nr 4 w Warszawie. Streszczenie W artykule przedstawiono opracowaną metodę wraz z wynikami badań napawania mikroplazmowego kompo- zytowych warstw Ni-WC na półki łopatek sprężarki ze stopu tytanu. Analizowano strukturę napoin, ze szcze- gólnym uwzględnieniem rozkładu pierwiastków dla okoli- cy linii wtopienia warstwy kompozytowej w podłoże oraz granicy międzyfazowej osnowa warstwy – węglik wolfra- mu. Wyniki wskazują na intensywne oddziaływanie cie- czy z fazą stałą: podłożem i cząstkami węglika podczas procesu napawania. Abstract The developed method along with results of micro- plasma surfacing of Ni-WC composite layers onto tita- nium alloy compressor blades are presented in the ar- ticle. Structure of overlays were analysed with particular interest in elements distribution close to the fusion line of composite layer - substrate as well as in the matrix – tungsten carbide interface. The results point out an in- tensive interaction between the melt and the solid pha- se (substrate and carbide particles) in the course of sur- facing process. Wstęp Stopy tytanu ze względu na swoje unikalne właści- wości znajdują zastosowanie w wybranych konstruk- cjach, w tym w silnikach samolotów odrzutowych. Wy- twarzane są z nich m. in. łopatki sprężarek. Przy za- chowaniu wysokich właściwości mechanicznych słab- szą stroną części wykonanych ze stopów tytanu tech- nologiami odlewania lub przeróbki plastycznej jest nie- wystarczająca odporność na zużycie ścierne i zmien- ne naciski. Jednoprzepływowa sprężarka osiowa jest najwięk- szym z zespołów silnika odrzutowego, gdzie jest osa- dzonych 14 stopni łopatek na jednym wale. Łopatki stopnia zerowego są największe (rys. 1). Aby usunąć lub zmniejszyć naprężenia powstające w czasie pracy w wyniku wibracji, na części roboczej pióra usytuowane są miejsca podparcia nazywane półkami. Półki poszcze- gólnych łopatek są spasowane wciskowo z sąsiednimi, tworząc tzw. bandaż, Takie rozwiązanie konstrukcyjne pozwala na istotną redukcję drgań łopatek oraz zmianę charakterystyki wibracyjnej całego zespołu. Powierzchnia styku półek bandaża jest newralgicz- nym miejscem konstrukcji, ze względu na charakter pracy elementu. Pod wpływem dużego momentu ob- rotowego następuje odkształcanie łopatek, któremu Rys. 1. Tytanowa łopatka turbiny sprężarki stopnia zerowego: 1 – stopa do mocowania łopatki w zamku tarczy; 2 – pióro; 3 – pół- ka bandaża Fig. 1. Turbine compressor titanium blade of zero stage: 1 – foot of disc blade locking; 2 – blade leaf; 3 – shroud plate 39Przegląd sPawalnictwa 9/2011 próbuje przeciwstawić się powierzchnia stykowa półki bandaża. W efekcie występują bardzo duże siły tarcia. Dodatkowo, na skutek zmiennych sił gazodynamicz- nych oraz z powodu zmiennych prędkości obrotowych (gwałtownych przyśpieszeń), wspomniane miejsce na- rażone jest na wysokocyklowe uderzenia (młotkowa- nie). Łopatki sprężarki wykonane są ze stopu tytanu WT3-1 (Ti-Al-Mo-Cr) o strukturze dwufazowej α+β, na- tomiast powierzchnia stykowa półek jest modyfikowa- na przez naniesienie warstw kompozytowych na osno- wie niklu o grubości kilku mm, umacnianych węglikami wolframu WC i W2C, które spełniają wymagania sta- wiane przez warunki pracy. Pomimo to, po pewnym okresie eksploatacji, zachodzi konieczność regenera- cji tych warstw (rys. 2). Po analizie uszkodzeń warstwy wierzchniej i w wy- niku przeprowadzonych badań, opracowano w Zakła- dzie Inżynierii Spajania Politechniki Warszawskiej me- todę selektywnego napawania warstw Ni-WC w miej- scach wymagających regeneracji. Stop tytanu WT3-1 – właściwości i zastosowanie Ze względu na swoje właściwości: wysoką wytrzy- małość, odporność na korozję, zdolność nośną w tem- peraturze podwyższonej i kriogenicznej, odporność na pełzanie i niską gęstość, tytan i jego stopy znajdu- ją szerokie zastosowanie w lotnictwie. Żarowytrzymały stop WT3-1 do przeróbki plastycznej opracowany zo- stał jako stop wieloskładnikowy w układzie Ti-Al-Mo- Cr-Fe-Si. Należy do grupy martenzytycznych stopów α+β stosowanych w stanie wyżarzonym jak również po obróbce cieplnej. Skład chemiczny stopu jest podany w tablicy I. Aluminium w stopie stabilizuje i umacnia fazę α, a także podwyższa temperaturę przemiany fazowej α→β. Molibden, stabilizując fazę β, ułatwia przerób- kę plastyczną na gorąco oraz zwiększa żarowytrzyma- łość, szczególnie w obecności krzemu. Pierwiastki eu- tektoidalne stabilizujące fazę β (Cr i Fe) umacniają za- równo fazę β, jak też fazę α w niskiej i średniej tempe- raturze. Stop WT3-1 jest stopem tytanu najczęściej stoso- wanym w przemyśle szczególnie na części sprężarek pracujących 6000 h i dłużej w temperaturze do 400°C, a także w postaci odkuwek na części maszyn pracują- ce przy dużych obciążeniach. W zależności od prze- znaczenia stop ten poddaje się obróbce cieplnej. Do najczęściej stosowanych należą: – wyżarzanie izotermiczne: 870÷920°C w ciągu 1÷4 h, dalej 650°C w ciągu 2 h, chłodzenie w powie- trzu – podstawowa obróbka części pracujących dłu- gotrwale w podwyższonej temperaturze; – wyżarzanie dwustopniowe: 870÷920°C w ciągu 1÷4 h, chłodzenie w powietrzu, nagrzewanie, 550°C w ciągu 2÷5 h, chłodzenie w powietrzu – zwiększa stabilność cieplną i właściwości wytrzy- małościowe, przy nieznacznym zmniejszeniu pla- styczności; – hartowanie i starzenie: 850÷870°C przez 1 h, har- towanie w wodzie, dalej 400÷600°C w ciągu l÷10 h, chłodzenie w powietrzu – wzrost wytrzymałości i twardości; – obróbka cieplno-mechaniczna: obróbka plastyczna w 550÷650°C i chłodzenie w powietrzu - dla kucia łopatek sprężarki uzyskano wzrost właściwości wy- trzymałościowych o 20÷30%. Opracowanie metody nakładania warstw Ni-WC Przeprowadzona analiza właściwości stopu WT3-1 wskazuje na możliwość krótkotrwałego, lo- kalnego nagrzewania półki bez znaczącej utraty Rys. 2. Powierzchnia półki łopatki sprężarki stopnia 0 po eksploata- cji. Widoczne uszkodzenia warstwy wierzchniej Fig. 2. Surface of compressor turbine blade of 0 stage after opera- tion. Degradation of surface layer is visible Tablica I. Skład chemiczny stopu tytanu WT3-1 w % wag. Table I. Chemical composition of WT-3-1 titanium alloy in wt. % Ti Al C Si Fe N O H Cr Mo Reszta 5,5÷6,5 0,10< 0,2÷0,4 0,2÷0,7 0,05< 0,15< 0,012< 0,8÷2,3 2,0÷3,0 40 Przegląd sPawalnictwa 9/2011 właściwości materiału samej łopatki, a więc na nakła- danie warstwy powierzchniowej poprzez zastosowa- nie jednej z metod spawalniczych, wykluczając zabie- gi lutowania piecowego warstw do podłoża. Możliwości sterowania energią liniową źródeł spawalniczych oraz podawania materiału dodatkowego ograniczały wybór metody. Podczas prowadzonych prób zwracano uwa- gę na: – wielkość i kształt modyfikowanej powierzchni, – dodatkową ochronę w czasie nakładania warstwy i jej chłodzenia, – sposób podawania materiału dodatkowego, – stopień wymieszania warstwy z podłożem, – zmiany w SWC. Badano procesy klasycznego napawania plazmo- wego (PPTAW), napawania elektrodą otuloną i napa- wania gazowego. Jednak niewielka powierzchnia pó- łek (ok. 70 mm2, średnia objętość napoin 210 mm3) jej specyficzny, elipsoidalny kształt i zbyt szeroka SWC spowodowały eliminację wymienionych metod. Skon- centrowano się więc na metodzie napawania przy po- mocy palnika mikroplazmowego (plazma-TIG). Podczas prowadzenia prób napawania mikropla- zmowego napotkano na wiele trudności technicznych i technologicznych. Dużym problemem okazał się spo- sób podawania materiału dodatkowego na nadtapia- ne podłoże, ochrona jeziorka spawalniczego i stabil- ność procesu z natury o niskiej energii liniowej, zakłó- cana dostarczaniem znacznych ilości materiału war- stwy. Badano wprowadzanie go w postaci mieszaniny proszków stopu Ni i węglika WC z podajnika, nakła- dania na podłoże specjalnej pasty z następującym jej przetapianiem, natapiania kompozytowego pręta Ni-WC uprzednio wykonanego w piecu próżniowym. Badano możliwości procesu w szerokim zakresie para- metrów technologicznych, w tym ciągłego i impulsowe- go prądu napawania. Udało się osiągnąć zadowalające i powtarzalne wy- niki. Wykonano specjalne oprzyrządowanie w postaci komory argonowej i uchwytu–przyrządu mocującego, chłodzonego wodą, z dodatkowym nadmuchem. Me- toda umożliwia uzyskiwanie odpowiedniego rozkładu ciepła, właściwe formowanie kształtu napoiny, zacho- wanie struktury kompozytowej z równomiernym roz- kładem fazy umacniającej, ochronę materiału łopatki przed nadmiernym nagrzewaniem, a także możliwość sterowania parametrami procesu w wygodnym „oknie technologicznym”, w tym dla prądu napawania w za- kresie 35÷50 A. Napoiny mają zadowalające wielkości naddatków na krawędziach przewidzianych na obrób- kę mechaniczną. Przykładowe elementy pokazano na rysunku 3. Badania warstw napawanych Na rysunku 4 przedstawiono strukturę warstw Ni-WC. Rysunki przedstawiają kompozytowy charak- ter napoin. Widoczne są duże, nieregularne cząstki Rys. 3. „Surowe” napoiny Ni-WC na półkach łopatek turbiny przed operacją szlifowania Fig. 3. Raw Ni-WC layers over turbine blade plates prior to grinding Rys. 4. Struktura kompozytowa warstw napawanych, dobre połącze- nie z podłożem Fig. 4. Composite structure of overlays. Correct joint with the substrate 41Przegląd sPawalnictwa 9/2011 węglika na tle osnowy niklowej. Granica pomiędzy warstwą i podłożem jest ciągła, bez niezgodności spawalniczych. Kluczowym zagadnieniem w przypadku materia- łów kompozytowych jest adhezja pomiędzy cząstkami umacniającymi i osnową warstwy. Na rysunku 5 przed- stawiono okolice granicy pomiędzy tymi fazami przy Rys. 5. Granica międzyfazowa węglik WC (z prawej)–osnowa Ni Fig. 5. WC carbide (right)–Ni matrix interface Rys. 6. Granica napoina – podłoże: struktura i rozkład podstawo- wych pierwiastków wzdłuż zaznaczonej, prostopadłej do niej linii analizy Fig. 6. Overlay – substrate boundary: structure and distribution of main elements along the perpendicular to it marked line of analysis Rys. 7. Okolice granicy międzyfazowej węglik wolframu–osnowa warstwy i rozkłady liniowe wybranych pierwiastków wzdłuż zazna- czonej linii analizy Fig. 7. Area close to the tungsten carbide–matrix of layer boundary and linear distributions of selected elements along the marked line of analysis dużym powiększeniu. Granica jest ciągła, widoczna jest wąska strefa przejściowa. Osnowa warstwy ma bu- dowę dwufazową. Po drugiej stronie granicy, po stro- nie węglika, widoczne są drobne wydzielenia. Rysu- nek dokumentuje skomplikowaną budowę złącza, jed- nak charakter granicy węglik–osnowa nie budzi wąt- pliwości z punktu widzenia jej ciągłości i zdolności do przekazywania obciążeń. Podjęto próbę dokładniejszej charakterystyki granic warstwa–podłoże i węglik wolframu–osnowa warstwy, dla określenia charakteru oddziaływania faz stałych (podłoża i cząstek węglika) z cieczą–osnową niklo- wą rozcieńczaną nadtapianym podłożem tytanowym w trakcie procesu napawania. W tym celu wykona- no analizę struktury z wykorzystaniem polowego emi- syjnego mikroskopu skaningowego wyposażonego w spektrometr z dyspersją długości fali (WDS). Wykona- no analizę ilościową punktową, liniową oraz jakościo- wą powierzchniową stężeń powierzchniowych, wzdłuż linii analizy pierwiastków: Ni, W, Ti, Al, O, Cu, C. Ba- dania przeprowadzono dla obszaru podłoże-linia wto- pienia-nałożona warstwa kompozytowa, oraz z obsza- ru osnowa–pojedyncza cząstka węglika wolframu. Wy- brane wyniki analizy pokazano na rysunku 6 i 7. Al Ni Ti W Ni W Ti C 42 Przegląd sPawalnictwa 9/2011 Na rysunku 6 widoczne jest liniowy rozkład stęże- nia podstawowych pierwiastków wzdłuż zaznaczonej li- nii analizy, prostopadle do granicy warstwa – podłoże. Na samej granicy wyróżnić można wąską strefę pośrednią. Jest ona zbudowana z tytanu, niklu i wolframu. Wszystkie te pierwiastki mają silne powinowactwo metalurgiczne do siebie, o czym świadczy fakt, iż ich diagramy równowagi fazowej zawierają roztwory stałe i fazy międzymetalicz- ne, a także wysokie wartości ich ciepła tworzenia. Podło- że ze stopu WT3-1 ulega modyfikacji w strefie przyległej do granicy z nałożoną warstwą, gdzie widoczny jest wy- raźny rozrost ziarna na grubości do ok. 200 µm. Pojawia- ją się tam także fazy Ti-Al. Al w stopie wyjściowym znaj- duje się w roztworze, ale pod wpływem ciepła procesu, w pobliżu linii wtopienia zachodzi wykrystalizowanie wspo- mnianych wyżej faz. Jest to termodynamicznie uzasad- nione, gdyż energie swobodne ich tworzenia są wysokie. Osnowa napoiny przyległa do linii wtopienia ma złożo- ny skład chemiczny i strukturalny. Jest wyraźnie wzbo- gacona w Ti oraz Al (składniki podłoża), w roztworze sta- łym zawiera także wolfram. Świadczy to niewątpliwie, iż w trakcie napawania podłoże jest nadtapiane i jego skład- niki ulegają wymieszaniu z ciekłą osnową na bazie niklu. Dochodzi również do destrukcji cząstek węglika drogą in- tensywnego rozpuszczania się w cieczy, przy czym za- równo wolfram jak i węgiel przechodzą do roztworu. Drugim interesującym obszarem są okolice gra- nicy międzyfazowej węglik wolframu – osnowa war- stwy. Przedstawiona wcześniej granica warstwa – podłoże miała charakter makroskopowy i tworzyła się wskutek nadtapiania tego ostatniego i mieszania się ciekłego stopu tytanu ze stopem niklu, natomiast granice pomiędzy węglikiem i osnową są płaszczy- znami oddziaływania zakrzywionych cząstek fazy umacniającej kompozytu o wymiarach dziesiąt- ków mikrometrów z otaczającą te cząstki cieczą na osnowie niklu. Na rysunku 7 pokazano strukturę ta- kiej granicy i rozkłady liniowe najważniejszych pier- wiastków. Profil stężenia wolframu wskazuje na de- strukcję i rozpuszczanie się węglika w cieczy. W war- stwie przejściowej sytuuje się ponadto tytan z pod- łoża, który jest powierzchniowo aktywny na tej gra- nicy. Drobne wydzielenia blisko granicy, wewnątrz cząstek WC, są kryształkami węglika chromu, któ- ry w warunkach procesu dyfunduje przez granicę z ciekłego roztworu, wypierając wolfram ze związ- ku z węglem. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwa- gę jego znacznie wyższe powinowacwo chemicz- ne do tego pierwiastka. Charakter granicy wska- zuje na skomplikowane, intensywne oddziaływanie międzyfazowe w wieloskładnikowym układzie. Wnioski Opracowano metodę regeneracji kompozytowej warstwy wierzchniej Ni - WC tytanowych półek łopa- tek turbiny silnika odrzutowego przy zastosowaniu napawania mikroplazmowego. Wyniki badań strukturalnych i rozkładu pierwiast- ków okolicy linii wtopienia warstwy kompozytowej w podłoże oraz granicy międzyfazowej osnowa warstwy –węglik wolframu wskazują na intensywne oddziaływa- nie cieczy z fazą stałą podczas procesu napawania. Wtorek, 20.09.2011 Godzina Autorzy Tytuł Sesja Posterowa Przewodniczący: prof. dr hab. inż. dr hab. inż. Zbigniew Mirski, prof. PWr prof. D.Sc. (Tech) Valerii Kuznetsov 1230 Dr inż. Tomasz Szulc, Politechnika Wrocławska Początki napawania. Pierwsze metody i zastosowania Prof. Dr.-Ing. habil. Johannes Wilden Hochschule Niederheim, Niemcy Auftragschweißen von nanokristallin erstarrenden Eisenbasiswerkstoffen auf Aluminiumsubstraten (Napawanie nanostrukturalnie krystalizujących materiałów na osnowie żelaza na podłoże aluminium) Dr inż. Piotr Białucki, Dr inż. Wiesław Derlukiewicz Politechnika Wrocławska Napawanie w regeneracji kokili do odlewania ciśnieniowego aluminium Dr inż. Marek Gucwa, Dr Inż. Robert Bęczkowski Politechnika Częstochowska Odporność na zużywanie erozyjne napoin przy kącie padania ścierniwa wynoszącym 60o ZWIEDZANIE WYSTAWY oraz LABORATORIUM WYTWARZANIA PROSZKÓW (bud. B9, pok. 115) 1300 PRZERWA NA OBIAD Program sesji III w numerze 10/2011 na stronie 3 Sesja Posterowa I Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna NAPAWANIE – POSTĘP i ZASTOSOWANIA Wrocław, 19-21 wrzesień 2011