201408_Pspaw.pdf 3Przegląd sPawalnictwa 8/2014 Pomiary ilości wodoru dyfundującego w stopiwie elektrod celulozowych i zasadowych determination of diffusible hydrogen content   in deposited metal of cellulosic   and basic electrodes Dariusz Fydrych Piotr Malinowski Aleksandra Świerczyńska Grzegorz Rogalski Dr inż. Dariusz Fydrych, mgr inż. Piotr Malinowski, mgr inż. Aleksandra Świerczyńska, dr inż. Grzegorz Rogalski – Politechnika Gdańska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: darfydry@pg.gda.pl Wstęp Zapewnienie ciągłych dostaw paliw jest bardzo waż- nym zagadnieniem bezpieczeństwa energetycznego każdego kraju. Znaczna część energii wykorzystywanej przez przemysł i gospodarstwa domowe pochodzi ze spalania gazu ziemnego, który jest transportowany do odbiorców rurociągami. Rurociągi przesyłowe są budo- wane z elementów ze stali o podwyższonej i wysokiej wytrzymałości, długości 12 lub 18 m, więc liczba złączy poprzecznych zazwyczaj wynosi 50÷85 na km [1÷6]. Rurociągi mają długość setek i tysięcy kilometrów, dlatego wykonywanie tak dużej liczby złączy, realizo- wane często w trudnych warunkach terenowych i at- mosferycznych, wymaga właściwej organizacji pracy oraz zastosowania procesów spawania o dużej wydaj- ności [3÷9]. Złącza poprzeczne rurociągów można wykonywać różnymi technologiami. najczęściej korzysta się z pro- cesów 111 (elektrodami celulozowymi lub zasadowy- mi), 114, 121, 135 (w tym również prądem pulsującym) i 136, przy czym powszechne jest zastosowanie do wy- konania jednego złącza dwóch albo więcej procesów [1÷11]. Jedną z typowych technologii jest spawanie Streszczenie w artykule scharakteryzowano technologię wytwa- rzania złączy poprzecznych rurociągów energetycznych w aspekcie kontroli ilości wodoru dyfundującego. Ozna- czono zawartość wodoru dyfundującego w stopiwie dla złączy wielościegowych wykonanych elektrodami w otu- linie celulozowej i zasadowej. Ustalono, że po wykona- niu 4 ściegów ilość wodoru dyfundującego spada z ok. 40 ml/100 g do 12 ml/100 g i podjęto próbę wyjaśnienia mechanizmów odpowiedzialnych za to zjawisko. Słowa kluczowe: rurociągi przesyłowe, wodór dyfundu- jący, spawanie elektrodami otulonymi, elektrody celulo- zowe, elektrody zasadowe Abstract The article describes manufacturing technology of circumferential joints of transportation pipelines in terms of control the diffusible hydrogen content. Dif- fusible hydrogen content in deposited metal for multilayer joints made of coated cellulosic and basic electrodes was determined. It was found that after four beads the diffus- ible hydrogen content decreases from about 40 ml/100 g to 12 ml/100 g. The explanation of the mechanisms re- sponsible for this phenomenon was proposed. Keywords: transportation pipelines, diffusible hydrogen, manual metal arc welding, cellulosic electrodes, basic electrodes 4 Przegląd sPawalnictwa 8/2014 elektrodami otulonymi w następujący sposób: pierw- szy (graniowy) albo pierwsze dwa (graniowy i „gorący”) ściegi wykonywane są elektrodami w otulinie celulozo- wej (EC), a kolejne (wypełniające i licowe) elektrodami zasadowymi (EB). Zastosowanie elektrod o otulinie celulozowej do wykonywania ściegów graniowych w pozycji PG podyktowane jest wysoką wydajnością spawania oraz mniejszymi wymaganiami odnośnie dokładno- ści przygotowania brzegów elementów do spawania [3, 12÷16]. Duża ilość gazów osłonowych powstałych z organicznych składników otuliny umożliwia skutecz- ną ochronę obszaru spawania. Jednak zastosowanie elektrod celulozowych powoduje silne nawodorowanie jeziorka spawalniczego. Ilość wodoru dyfundującego w stopiwie w tym przypadku wynosi ok. 30÷60 ml/100 g [3, 13, 17, 18]. Elektrody zasadowe są wykorzystywane do spa- wania konstrukcji odpowiedzialnych ze względu na wysokie właściwości złączy. Spawanie elektrodami za- sadowymi jest procesem niskowodorowym: elektrody w stanie dostawy i suszone według zaleceń producen- ta zawierają poniżej 5 ml/100 g wodoru dyfundującego w stopiwie [18÷20]. Obecność krytycznej ilości wodoru w złączach spa- wanych ze stali może zadecydować o jej spawalności. Zależność taką dostrzeżono już dawno i od wielu lat jest ona badana [18÷27]. Za główne źródło wodoru w przypadku spawania elektrodami otulonymi uważa się wilgoć pochodzącą z otuliny oraz produkty rozpadu jej składników organicznych. Ilość wodoru dyfundującego w złączach spawanych zmienia się w stopniu zależnym od przyjętej technolo- gii, a więc zastosowanych procesów, materiałów do- datkowych oraz parametrów spawania. w odniesieniu do spawania wielościegowego, na podstawie analizy teoretycznej zjawiska oraz informacji literaturowych, można oczekiwać, że wzrost liczby ściegów będzie po- wodował zmniejszenie zawartości wodoru dyfundują- cego w stopiwie. Pomimo tego, że zagadnienie ma duże znaczenie praktyczne, jest jedynie wzmiankowane w nielicznych publikacjach [3, 13]. Stan wiedzy w rozpatrywanym ob- szarze wymaga w szczególności uzupełnienia o infor- macje o charakterze ilościowym. Badania własne Celem pracy była ilościowa ocena stopnia nawo- dorowania stopiwa podczas wykonywania złączy wy- konanych jedną z typowych dla złączy poprzecznych rurociągów przesyłowych technologii spawania. Zakres prac badawczych obejmował pomiary ilości wodoru dyfundującego w stopiwie: – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą celulozową – EC (czas do rozpoczęcia ekstrakcji 3 minuty), – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą ce- lulozową i jednym ściegiem wykonanym elektrodą zasadową – EC+EB, – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą ce- lulozową i dwoma ściegami wykonanymi elektroda- mi zasadowymi – EC+EB+EB, – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą ce- lulozową i trzema ściegami wykonanymi elektrodami zasadowymi – EC+EB+EB+EB. Dodatkowo wykonanano badania, których celem było zweryfikowanie wpływu na wyniki oznaczeń czasu opóźnienia rozpoczęcia ekstrakcji wodoru spowodo- wanego spawaniem wielościegowym: – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą celulozową – EC (czas do rozpoczęcia ekstrakcji 6 min), – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą celulozową – EC (czas do rozpoczęcia ekstrakcji 9 min), – próbek z jednym ściegiem wykonanym elektrodą celulozową – EC (czas do rozpoczęcia ekstrakcji 12 min). Ilość wodoru dyfundującego w stopiwie oznaczono metodą glicerynową [20, 25, 27]. Stanowisko badaw- cze pokazano na rysunku 1. Procedura pomiarowa ilo- ści wodoru dyfundującego obejmuje: zważenie próbki przed napawaniem, wykonanie napoiny próbnej, zwa- żenie próbki z napoiną, umieszczenie jej w stanowisku pomiarowym, ekstrakcję wodoru w czasie 72 h, odczyt ilości wodoru zgromadzonego w części pomiarowej stanowiska oraz przeliczenie wyniku na warunki nor- malne i odniesienie uzyskanej wartości do 100 g sto- piwa. Rys. 1. Stanowisko do oznaczania ilości wodoru dyfundującego metodą glicerynową Fig. 1. Test stand for determination of diffusible hydrogen content by glycerin method 5Przegląd sPawalnictwa 8/2014 Do oznaczania ilości wodoru dyfundującego przy spawaniu wielościegowym stosuje się próbki o zmo- dyfikowanym kształcie [20]. Próbki zostały wykonane z prętów o przekroju kwadratowym ze stali węglowej S235, w których wyfrezowano rowki zgodnie z rysun- kiem 2. Tablica I. wyniki oznaczania ilości wodoru dyfundującego w stopiwie Table I. Results of determination of diffusible hydrogen content in deposited metal a) Rys. 2. Próbka do pomiarów wodoru w złączach wielościegowych: a = 12 mm, b = 12 mm, r = 4 mm, L = 120 mm Fig. 2. Specimen for determination of diffusible hydrogen content in multilayer joints napoiny próbne wykonano urządzeniem spawalni- czym ARISTO 4000i i elektrodami o średnicy 4 mm: elektroda o otulinie celulozowej ShieldArcHyp+ (E 42 2 Mo C 25) firmy Lincoln Electric oraz zasadowej OK 48.08 (E 42 4 B 32 H5) firmy Esab. Elektrody zasadowe suszono przed spawaniem według zaleceń producen- ta. Każda z napoin wykonywana była osobną elektro- dą prądem stałym o biegunowości dodatniej. napoiny wykonano z natężeniem prądu spawania z zakresu 118÷123 A, napięcie łuku wynosiło 23÷29 V, a ilość wprowadzonego ciepła 0,9÷1,3 kJ/mm. Po wykonaniu każdego ściegu próbki były natychmiast chłodzone w wodzie z lodem w celu zatrzymania dyfuzji wodoru. na rysunku 3 pokazano fotografie przykładowych pró- bek, a w tablicy I zamieszczono wyniki pomiaru ilości wodoru dyfundującego w stopiwie. Rys. 3. Próbki z napoinami: a) próbka z jednym ściegiem; b) próbka z czterema ściegami Fig. 3. Specimens with weld deposits: a) specimen with one weld bead; b) specimen with four weld beads b) Podsumowanie Potencjalne awarie rurociągów przesyłowych niosą za sobą koszty związane z przerwami w dostawach pa- liw oraz zagrożenie dla bezpieczeństwa energetyczne- go. Stąd bardzo ważne jest zapewnienie jakości pod- czas wytwarzania elementów rurociągów oraz podczas ich łączenia. Opracowanie technologii spawania ruro- ciągów wykonywanych ze stali o podwyższonej i wyso- kiej wytrzymałości wymaga ograniczenia skłonności do tworzenia pęknięć zimnych, a to można uzyskać dzię- ki stosowaniu niskowodorowych procesów spawania. Z analizy rezultatów badań przedstawionych na rysun- ku 4 zgodnie z przewidywaniami wynika, że spawanie wielościegowe zmniejsza ilość wodoru dyfundującego L. p. Rodzaj próbki Ilość wodoru dyfundującego w stopiwie HD ml/100 g Średnia ilość wodoru dyfundującego w stopiwie HD ml/100 g 1 EC (3 min) 39,71 40,2640,85 40,23 2 EC+EB 23,21 21,6119,06 22,57 3 EC+EB+EB 17,84 16,7016,56 15,72 4 EC+EB+EB+EB 13,77 11,7510,07 11,42 5 EC (6 min) 38,33 38,2337,98 38,38 6 EC (9 min) 38,11 39,8142,19 39,14 7 EC (12min) 40,15 37,4636,30 35,93 6 Przegląd sPawalnictwa 8/2014 Rys. 4. wpływ liczby ściegów na zawartość wodoru dyfundującego w stopiwie Fig. 4. Effect of number of weld beads on diffusible hydrogen content in deposited metal w stopiwie. O intensywności tego zjawiska decydu- ją dwa mechanizmy. Pierwszy polega na wzmożonej dyfuzji wodoru z próbki do otoczenia spowodowanej oddziaływaniem ciepła pochodzącego z wykonywania kolejnych ściegów. Drugim mechanizmem jest wymie- szanie stopiwa (z elektrody celulozowej i zasadowej) o znacznej różnicy (ok. 36 ml/100 g) zawartości wodo- ru. Tym drugim mechanizmem można tłumaczyć fakt, że różnica zawartości wodoru dyfundującego między próbkami z jednym ściegiem wykonanym elektrodami celulozowymi (EC) i próbkami z pierwszym ściegiem wykonanym elektrodami celulozowymi i drugim elek- trodami zasadowymi (EC+EB) jest znacznie wyższa (ok. 19 ml/100 g) niż różnica (ok. 5 ml/100 g) zawarto- ści wodoru dyfundującego między kolejnymi próbkami wykonanymi elektrodami celulozowymi i zasadowymi (EC+EB oraz EC+EB+EB). Zaobserwować można pra- wie identyczny spadek zawartości wodoru dyfundują- cego na poziomie ok. 5 ml/100 g przy wykonaniu ko- lejnego ściegu elektrodą zasadową (EC+EB+EB+EB). w zakresie przeprowadzonych badań nie osiągnięto poziomu procesów niskowodorowych (H5). Implikuje to kierunek kontynuacji badań, które należy wykonywać metodą rtęciową zalecaną do badania procesów nisko- wodorowych przez normę [28]. Z drugiej części badań (rys. 5) wynika, że wydłużenie czasu pomiędzy wykonaniem napoiny a umieszcze- niem próbki w stanowisku pomiarowym nie wpłynęło na wskazania ilości wodoru dyfundującego w stopiwie. Świadczy to o tym, że wyniki z pierwszej części badań nie są obarczone błędem proceduralnym. Z punktu widzenia mechanizmu formowania się pęk- nięć zimnych bardziej adekwatną miarą ilości wodoru dyfundującego w złączu jest odnoszenie jego zawarto- ści do masy przetopionego metalu (spoiny) [20]. Spa- wanie wielościegowe jednocześnie obniża ilość wodo- ru dyfundującego i zwiększa objętość spoiny, a więc wpływa dwutorowo na zmniejszenie jej nawodorowa- nia. Zweryfikowanie tej hipotezy wymaga dodatkowych badań. Rys. 5. Zależność między czasem opóźnienia ekstrakcji wodoru a wskazaniami metody glicerynowej Fig. 5. The relationship between the time delay of hydrogen extrac- tion and results of measurement by glycerin method Wnioski – w przypadku analizowanej typowej technologii spawania rurociągów wzrost liczby ściegów spo- wodował zmniejszenie zawartości wodoru dyfun- dującego w stopiwie z 40,26 do 11,75 ml/100 g, a więc w przyjętym zakresie badań nie osiągnięto poziomu procesów niskowodorowych. – wydłużenie czasu opóźnienia umieszczenia pró- bek w stanowiskach pomiarowych do 12 minut nie wpłynęło na wyniki oznaczania wodoru dyfun- dującego w stopiwie. – Badania można kontynuować w kierunku zwery- fikowania możliwości osiągnięcia poziomu pro- cesów niskowodorowych, jednak wymagałoby to zastosowania metody rtęciowej i próbek o innym kształcie umożliwiających wykonanie większej liczby ściegów. 7Przegląd sPawalnictwa 8/2014 Literatura [1] Bielawski J., Scsaurszki T.: współczesna krajowa i zagra- niczna praktyka w spawaniu rurociągów wysokociśnienio- wych. Materiały VI Krajowej naukowo-Technicznej Konfe- rencji Spawalniczej „Jakość w spawalnictwie”, Międzyzdroje 8-10.05.2001. [2] Adamiec P., Josz K., Kucia J.: Prace spawalnicze przy bu- dowie rurociągu przepływowego gazu w Austrii. Przegląd Spawalnictwa 11/1994. [3] widgery D.: Spawanie rurociągów gazowych w nowym stule- ciu. Biuletyn Instytutu Spawalnictwa 3/2000. [4] Felber S.: Mechanical-technological and fracture mechanical properties of the high grade pipeline-steel X80 with results of different pipeline-projects. welding in the world 5-6/2008. [5] Felber S.: welding of the high grade pipeline-steel X80 and description of different pipeline-projects. welding in the world 5-6/2008. [6] Adamiec P., Dziubiński J., Tasak E.: Materiały i technologie wytwarzania rur. Odysseum, warszawa 1998. [7] Keszthelyi F.: Spawanie rurociągów. wydawnictwa nauko- wo-Techniczne, warszawa 1977. [8] widgery D.: Double jointing of high strength pipelines. welding in the world 11-12/2010. [9] Gianetto J. A., Bowker J. T., Dorling D. V.: Assessment of properties and microstructure of X100 pipeline girth welds. welding in the world 11-12/2005. [10] Yapp D., Blackman S. A.: Recent developments in high pro- ductivity pipeline welding. Journal of the Brazilian Society of Mechanical Sciences and Engineering 1/2004. [11] Anon. new low-hydrogen stick electrode helps pipeline con- tractor. Pipeline&Gas Journal 10/2009. [12] Liu H., Li H., Li Z., Shi Y.: Experimental study on metal trans- fer and welding spatter characteristics of cellulose electrode. Chinese Journal of Mechanical Engineering 7/2010. [13] Ramirez J. E., Johnson M.: Effect of welding parameters and electrode condition on alloying enrichment of weld metal deposited with coated cellulosic electrodes. welding Journal 11/2010. [14] Pakos R.: właściwości złączy spawanych wykonanych elek- trodami zasadowymi i celulozowymi. Przegląd Spawalnictwa 4/2011. [15] Pakos R.: Ocena technologii spawania stali o podwyższonej wytrzymałości elektrodą celulozową. Przegląd Spawalnictwa 5/2011. [16] Posch G., Fiedler M., Berger w., Königshofer H., Fischer J.: Investigation of HAC-susceptibility of multi-layer welds with the “Bead Bend Test”. Procedure and Examples. welding in the world 9/2006. [17] Brózda J., Zeman M.: Zwijana na gorąco w kręgi stal z pod- wyższoną zawartością niobu na rurociągi przesyłowe i jej spawalność. XVII Seminarium naukowo – Techniczne: Ba- dania materiałowe na potrzeby elektrowni i przemysłu ener- getycznego. Zakopane, 23-25 czerwca 2010. [18] Tasak E.: Metalurgia spawania. wydawnictwo JAK, Kraków 2008. [19] Kozak T.: Resistance to cold cracking of welded joints made of P460nL1 steel. Advances in Materials Science 3/2011. [20] Pokhodnya I. K., Yavdishchin I. R., Paltsevich A. P., Shvach- ko V. I., Kotelchuk A. S.: Metallurgy of arc welding. Interac- tion metal with gases. naukova Dumka, Kiev 2004. [21] Pańcikiewicz K., Zielińska-Lipiec A., Tasak E.: Cracking of hi- gh-strength steel welded joints. Advances in Materials Scien- ce 3/2013. [22] Granjon H.: The “implants” method for studying the welda- bility of high strength steels. Metal Construction and British welding Journal 11/1969. [23] Signes E. G., Howe P.: Hydrogen-assisted cracking in high- strength pipeline steels. welding Journal 8/1988. [24] Vuik J.: An update of the state-of-the-art of weld metal hydro- gen cracking. welding in the world 5/1993. [25] Kotecki D. J.: Hydrogen reconsidered. welding Journal 8/1992. [26] Lensing C. A., Park Y. D., Maroef I. S., Olson D. L.: Yttrium hydrogen trapping to manage hydrogen in HSLA steel welds. welding Journal 9/2004. [27] Fydrych D., Tomków J., Świerczyńska A.: Determination of diffusible hydrogen content in deposited metal of rutile electrodes by glycerin method. Metallurgy and Foundry En- gineering 1/2013. [28] Pn-En ISO 3690:2012 Spawanie i procesy pokrewne. Ozna- czanie zawartości wodoru w metalu spoiny. Imię i nazwisko Kontakt do osoby zamawiającej: Adres nIP Zamawiam książkę Plany spawania – teoria i praktyka w Redakcji Przegląd Spawalnictwa w liczbie .... egz. Cena 1 egzemplarz książki Jacka Słani: Plany spawania – teoria i praktyka wynosi: 80 zł (w tym 5% VAT) W celu zamówienia książki w Redakcji należy wypełnić formularz zamieszczony obok i przesłać go w formie faksu, skanu lub listu na adres: REDAKCJA – Przegląd Spawalnictwa AW SIMP ul. Świętokrzyska 14a, 00-050 warszawa tel.: 22 827 25 42, faks: 22 336 14 79 e-mail: redakcja@pspaw.pl Wpłaty należy dokonać na rachunek bankowy: Bank BPH S.A. Oddział w warszawie 45 1060 0076 0000 3200 0043 1836 Podpis ______________________________________________________ Firma PlaNy SPaWaNIa - teoRIa I PRaKtyKa – JaCeK SłaNIa Oświadczam, że jestem podatnikiem Vat i upoważniam firmę do wystawienia faktury bez podpisu