201108_PSpaw.pdf 53Przegląd sPawalnictwa 8/2011 Karolina Poch Piotr Wojtas Błędy w pomiarach wielkości fizycznych na przykładzie wybranych metod badań nieniszczących złączy spawanych errors in measurement of physical quantities based  on selected methods  of nondestructive testing of welds Mgr inż. Karolina Poch, mgr inż. Piotr Wojtas – Politechnika Częstochowska. Streszczenie W artykule przedstawiono zagadnienia związa- ne z tematyką błędów występujących w pomiarach różnych wielkości na przykładzie badań nieniszczą- cych złączy spawanych. opisano podstawowe ro- dzaje błędów oraz sposoby szacowania niepewności pomiarowych. Część teoretyczna została poparta przy- kładami opisu badań nieniszczących złączy spawanych, szczególnie badań magnetyczno-proszkowych. abstract The paper presents issues related to the topic of er- rors in measurements of various sizes on the example of non-destructive testing of welds. Describes the basic types of errors, and ways of estimating uncertainty of measurement. The theoretical part was supported by the examples described based on the tests of welded joints of non-destructive testing and in particular magnetic-powder testing. Wstęp Pomiary wielkości fizycznych powinny być dokony- wane z określoną dokładnością. Wynika to z niedosko- nałości urządzeń pomiarowych oraz nieprecyzyjności ludzkich zmysłów. Podawanie samego wyniku pomiaru jest niewystarczające, opracowanie pomiarów powinno zawierać także miarę ich wiarygodności, czyli ocenę nie- pewności pomiaru. W celu przedstawienia wiarygodnych wyników powstała teoria niepewności pomiaru (zwana wymiennie rachunkiem niepewności pomiaru) [2]. Pomiar i niepewność Pomiar jest to proces oddziaływania przyrządu po- miarowego z badanym obiektem, zachodzący w czasie i przestrzeni, którego wynikiem jest uzyskanie infor- macji o właściwościach mierzonego obiektu. Pomiar to także zespół czynności wykonywanych w celu ustalenia miary określonej wielkości fizycznej lub umownej, jako iloczynu jednostki miary oraz licz- by określającej wartość liczbową tej wielkości, tzn. porównywanie wartości danej wielkości z jednost- ką miary. Wynik pomiaru musi zawsze składać się z dwóch części: wartości liczbowej oraz jednostki. Metoda pomiarowa to zastosowany podczas po- miaru sposób porównywania. opracowano wiele me- tod pomiarowych różniących się między sobą spo- sobem postępowania oraz wyborem odpowiednich środków pomiarowych. Zawsze jednak do wykonania pomiaru, tj. określenia stosunku wartości mierzonej do wartości rzeczywistej, przyjętej za jednostkę mia- ry, niezbędne jest określenie odpowiedniej jednostki miary oraz dobór odpowiedniego narzędzia pomiaro- wego [2]. Wyróżnia się następujące rodzaje pomiarów fizycz- nych: bezpośrednie, pośrednie, ciągłe i dyskretne. Pomiary bezpośrednie są najprostszymi metodami, polegającymi na porównaniu danej wielkości z odpo- wiednią miarą wzorcową. Przykładami mogą być: po- miar wymiarów danego obiektu za pomocą linijki bądź suwmiarki, pomiar czasu trwania procesu lub zjawiska, pomiary wartości danej wielkości za pomocą odpo- wiedniego przyrządu pomiarowego. 54 Przegląd sPawalnictwa 8/2011 Dokonując pomiaru pośredniego, wartość badanej wielkości wyznacza się na podstawie pomiarów bez- pośrednich innych wielkości fizycznych, które są po- wiązane z nią znanym prawem fizycznym. Prostym przykładem jest wyznaczenie wartości przyspieszenia ziemskiego na podstawie okresu drgań wahadła mate- matycznego [1]. okres drgań wahadła opisuje wzór: (1) gdzie: T – okres drgań wahadła, 1/s; l – długość nici wahadła, m; g – wartość przyspieszenia ziemskiego, m/s2. Po przekształceniu wzoru otrzymuje się zależność pozwalającą obliczyć wartość przyspieszenia ziem- skiego: (2) Zatem w celu obliczenia wartości przyspieszenia ziem- skiego g trzeba zmierzyć okres drgań wahadła T oraz długości nici l. W zależności od wyboru metody pomiarowej, war- tości niektórych wielkości fizycznych mogą być wyzna- czane metodą pomiarów pośrednich i bezpośrednich. Pomiar ciągły umożliwia uzyskanie ciągłego zbioru wartości wielkości mierzonych. Przykładem jest pomiar prędkości jadącego pojazdu, kiedy w chwili przyspie- szenia otrzymuje się odpowiednią chwilową prędkość. Pomiar dyskretny dostarcza wyniki wartości mierzo- nych w sposób punktowy. Jest on prowadzony cyklicz- nie, niekoniecznie w sposób regularny. Przykładem jest kontrola poziomu oleju w samochodzie lub pomiar temperatury ciała. Pomiary dyskretne dokonywane są tylko w momencie zapotrzebowania na dany wynik mierzonej wartości [1]. Niepewność pomiarowa jest związana z wynikiem pomiaru i jest parametrem charakteryzującym rozrzut wyników, który można w uzasadniony sposób przypi- sać wartości mierzonej. Definicja wskazuje, że możli- we są różne miary niepewności. Do określenia niepew- ności pomiaru bezpośredniego wykorzystuje się dwie miary: podstawową jest niepewność standardowa u(x), drugą miarą przydatną w określonych sytuacjach jest niepewność graniczna Δx [1]. W przypadku niepewności granicznej Δx powinno się określić przedział: x0− Δx < xi < x0+ Δx (3) w którym mieszczą się wszystkie otrzymane wyniki po- miaru wielkości xi, co przedstawiono na rysunku 1. Niepewność graniczna jest miarą deterministyczną, ponieważ wartość prawdziwa zawarta jest w przedziale x0 ± Δx. Niepewność maksymalna jest stosowana w określonych sytuacjach, np. jako miara dokładności elektrycznych przyrządów pomiarowych. miarą dokładności pomiaru najpowszechniej stoso- waną i uznaną za podstawową jest niepewność stan- dardowa. Jej najkrótszą definicją jest: oszacowanie od- chylenia standardowego. Niepewność standardowa u jest miarą średniego odchylenia wyników pomiarów od wartości rzeczywistej, zatem część wyników (ok. 1/3) znajdzie się poza przedziałem (x0 − u(x), x0 + u(x). Niepewność u ma wymiar taki jak wymiar wielkości mierzonej. określa również niepewność względną. Jest ona określana jako stosunek niepewności bezwzględnej do wartości mierzonej co określa wzór [1]: (4) gdzie: w(x) – niepewność względna, u(x) – niepewność standardo- wa, x – wartość mierzona. Błędy pomiarowe Niezależnie od wybranej metody pomiarów, nie można wyznaczyć rzeczywistej wartości wielkości mierzonej. Wszystkie pomiary obarczone są niepew- nościami, których nie można całkiem wyeliminować. Niepewność pomiaru jest nieodłączną cechą pomiaru i charakteryzuje rozrzut wyników pomiaru. Błędy pomiarów dzieli się na: grube, przypadkowe i systematyczne [4]. Błędy grube powstają na skutek niestarannego po- dejścia obserwatora do odczytu mierzonej wartości i jej zapisu. W przypadku wykonywania serii pomiarów, błę- dy grube są łatwe do wykrycia i wyeliminowania. Błędy przypadkowe nie wynikają z czynników syste- matycznych i powtarzalnych, co oznacza, że nie można z góry przewidzieć ich wartości w kolejnych pomiarach. Informację na temat skali ich występowania można uzy- skać dopiero po wykonaniu serii pomiarów i wyliczeniu wybranej miary zróżnicowania rozkładu, np. odchyle- nia standardowego. Błędy te wskazują na przypadko- wą zmianę wyników. Nie można ich uniknąć, gdyż ich przyczyny są nieznane. Występowanie błędów przypad- kowych można modelować za pomocą rozkładów sta- tystycznych, np. rozkładu normalnego Gaussa (rys. 2). Rys. 1. Rozrzut wyników pomiaru [5] Fig. 1. The dispersion of measurement results [5] 55Przegląd sPawalnictwa 8/2011 Rozkład Gaussa jest rozkładem gęstości i prawdo- podobieństwa f(x) dla zmiennej losowej, która może przyjmować dowolne wartości rzeczywiste. ozna- cza to, że prawdopodobieństwo znalezienia wartości zmiennej losowej w przedziale (x1, x2), wyrażone jest wzorem: (5) gdzie (6) gdzie: a – wartość średnia, σ – odchylenie standardowe. Jeżeli wartość x1 zdąża do minus nieskończoności, a wartość x2 do plus nieskończoności, to otrzymuje się warunek unormowania rozkładu, przedstawiający się na- stępującą zależnością: (7) co oznacza, że prawdopodobieństwo zdarzenia pewnego równe jest jedności [2]. Właśnie dlatego funk- cja f(x) zawiera czynnik √2π, ponieważ: (8) Ze wzoru (5) wynika, że rozkład Gaussa jest rozkła- dem symetrycznym względem a, kiedy funkcja gęstości prawdopodobieństwa przyjmuje wartość maksymalną. Wartość a jest wartością oczekiwaną dla rozkładu Gaus- sa. Wartość σ jest odchyleniem standardowym. Prawdopodobieństwo odpowiadające znalezieniu zmiennej losowej opisywanej rozkładem Gaussa w granicach całkowitej wartości odchylenia standardo- wego względem wartości oczekiwanej jest następujące: P (|x – a| ≤ б = 68,3% P (|x – a| ≤ 2б = 95,4% P (|x – a| ≤ 2б = 99.8% Błędy systematyczne wynikają z zastosowanej metody pomiaru lub innych przyczyn, zmieniających wyniki pomiaru. Podstawowe przyczyny powstawania błędów systematycznych to: zmiany obiektu badanego Rys. 2. Rozkład normalny Gaussa Fig. 2. Gaussian normal distribution po dołączeniu do urządzenia lub układu pomiaro- wego, sposób wykonania przyrządów pomiarowych w zakresie skalowania, wzorcowania oraz montażu i wpływ czynników otoczenia na stanowisko pomiaro- we. Przyczyny te mogą mieć wpływ na wystąpienie błędów systematycznych, w zależności od rodzaju parametru mierzonego oraz sposobu pomiaru. ocena błędów systematycznych należy do osoby wykonującej pomiary, co pozwala na eliminację lub ich ograniczenie nawet w początkowej fazie pomiarów. Błędy systematyczne powodują błędną ocenę war- tości zmierzonej wielkości fizycznej, czyli w przypad- ku powtarzanego pomiaru otrzymany rozrzut wyników będzie taki jak dla błędu przypadkowego. Dlatego też przy wielokrotnym powtarzaniu pomiaru nie jest możli- we wykrycie błędu systematycznego. Wykrycie takiego błędu systematycznego jest możliwe przy zastosowa- niu innej, niezależnej metody pomiaru. Występowanie błędów systematycznych i przypad- kowych charakteryzuje się zróżnicowanym charakte- rem rozrzutu oraz częstości występowania (rys. 3). Metody określania pomiarów pośrednich Niepewność standardowa pomiarów bezpośrednich Wyniki pomiarów w serii różnią się losowo. ozna- czane są: x1, x2, x3, ....... xn, gdzie n jest liczbą powtó- rzeń pomiaru w serii i powinna wynosić przynajmniej 10. Jej wartość rzeczywista nie jest znana, ale z serii pomiarów wartością najbardziej zbliżoną do rzeczywi- stej jest średnia arytmetyczna: (9) Słuszność tego twierdzenia potwierdzają kolejne pomiary. Im ich jest więcej, tym bardziej precyzyjnie Rys. 3. Relacja wartości rzeczywistej x0 i zbioru wyników pomiaru (zaznaczonych kreskami) na osi liczbowej: a) dla błędu przypadko- wego, b) dla błędu systematycznego, c) dla kombinacji błędu przy- padkowego i błędu grubego [5] Fig. 3. The interplay of actual and set of measurement results (selec- ted lines) on the number line: a) for random error, b) for systematic error, c) for a combination of random error and big error [5] 56 Przegląd sPawalnictwa 8/2011 można określić błąd pomiarowy. W tym przypadku do określenia niepewności standardowej zaleca się stoso- wanie wzoru na odchylenie standardowe średniej: (10) Jeśli wyniki pomiarów nie wykazują rozrzutu, tj. wszyst- kie są równe, to niepewność pomiarową możemy oszacować na podstawie naukowego osądu obserwa- tora. Przykładem może być wykorzystanie informacji o niepewności maksymalnej Δx, określonej przez pro- ducenta urządzenia pomiarowego. W tym celu należy posłużyć się wzorem: (11) W przypadku prostych urządzeń pomiarowych, ta- kich jak: linijka, śruba mikrometryczna czy termometr, za Δx można przyjąć działkę elementarną przyrządu. W przyrządach elektronicznych niepewność maksy- malna urządzenia podawana jest przez producenta w instrukcji obsługi i jest zwykle kilkakrotnie większa od działki elementarnej. Często wartość działki ele- mentarnej zależy od wielkości mierzonej (x) i zakresu pomiarowego (z). Wówczas niepewność maksymalną określa się wzorem: Δ x = c1x + c2z (12) gdzie: c1, c2 – wartość działki elementarnej, x – wielkość mierzona, z – zakres. W przypadku wystąpienia dwóch wymienionym ty- pów niepewności (np. rozrzutu wyników oraz niepew- ności wzorcowania) należy skorzystać z następujące- go wzoru: (13) gdzie: s – liczba pomiarów. Niepewność standardowa pomiarów pośrednich Rozważając występowanie niepewności standardo- wych pomiarów pośrednich, wielkość mierzoną ozna- cza się jako funkcję: y = f( x1, x2, …, xk) (14) gdzie x1, x2, …, xk odpowiadają k wielkości pomiarów fizycznych, mierzonych bezpośrednio. Zakładamy, że znane są wyniki pomiarów tych wielkości oraz ich niepewności standardowe u(x1), u(x2), u(xk). Wówczas wynik pomiaru końcowego oblicza się na podstawie wzoru: (15) W pomiarach pośrednich nieskorelowanych, tzn. gdy każdą z wielkości mierzy się niezależnie od pozo- stałych, niepewność złożoną wielkości y ocenia się wg prawa propagacji niepewności (rys. 4), które wyraża się wzorem: (16) Niepewność rozszerzona Niepewność standardowa całkowicie i jednoznacz- nie określa wartość wyniku, jednak do wnioskowania o zgodności wyniku pomiaru z innymi wynikami (np. z wartością tabelaryczną) oraz dla celów komercyjnych i do ustalania norm przemysłowych, zdrowia, bezpie- czeństwa itp. międzynarodowa Norma oceny Niepew- ności Pomiarowych wprowadza pojęcie niepewności rozszerzonej oznaczanej symbolem u (dla pomiarów bezpośrednich) lub uc (dla pomiarów pośrednich). War- tość niepewności rozszerzonej oblicza się ze wzoru: (17) lub (18) Liczba k, tzw. współczynnik rozszerzenia, jest umownie przyjętą liczbą wybraną tak, aby w przedzia- le x + u(x) • x + u(x) znalazła się większość wyników pomiaru potrzebna dla danych zastosowań. Wartość współczynnika rozszerzenia mieści się najczęściej w przedziale 2÷3. W większości zastosowań zaleca się przyjmowanie umownej wartości k = 2. Rys. 4. Prezentacja propagacji niepewności Fig. 4. Graphical representation of uncertainty propagation [1] 57Przegląd sPawalnictwa 8/2011 Zapis wyników pomiaru z uwzględnieniem błędów pomiarowych otrzymane wyniki mierzonej wielkości zapisuje się łącznie z niepewnością oraz jednostką, w jakiej wyraża- na jest mierzona wartość. Niepewność podawana jest z dokładnością do dwóch cyfr znaczących, a liczbę cyfr znaczących wyniku dobieramy tak, aby ostatnia cyfra wyniku i niepewności należały do tego samego rzędu. Dla niepewności standardowych zalecany jest zapis z użyciem nawiasów, zaś dla niepewności rozszerzo- nej stosowany jest zapis z użyciem symbolu ± [4]. xR = xM ± Δx (19) gdzie: xr – wartość rzeczywista wielkości mierzonej, xM – wartość uzyskana w wyniku pomiaru, Δx – niepewność lub błąd pomiaru. Z podanego zapisu odczytuje się, że najlepszym przybliżeniem wartości mierzonej jest liczba xm, której należy szukać w przedziale (xm – Δx) i (xm + Δx). Przy zapisywaniu wyników pomiaru należy pamię- tać, że: – błąd pomiaru Δx jest wielkością oszacowaną. Nie ma potrzeby podawania wszystkich cyfr otrzyma- nych w wyniku obliczeń. obliczone wartości xm i Δx podaje się zaokrąglone, czyli przybliżone; – cyframi znaczącymi danej liczby różnej od zera nazywa się wszystkie jej cyfry z wyjątkiem wystę- pujących na początku zer. Do cyfr znaczących zali- cza się również zera końcowe, jeśli są one wynikiem obliczeń, a nie zaokrągleń. oznacza to, że pierwsza liczba znacząca musi być różna od zera, natomiast druga, trzecia i dalsze mogą być zerami; – są cyfry pewne. Jeśli błąd spowodowany przybliże- niem liczby dziesiętnej jest mniejszy od jedności na ostatnim miejscu dziesiętnym, mówi się, że wszyst- kie jej cyfry są pewne. Przybliżenie dziesiętne po- daje się wtedy z zachowaniem tylko cyfr pewnych, np. 125 x 103 lub 1,25 x 105; – przy zaokrąglaniu wyniku pomiaru stosowane są powszechnie przyjęte zasady zaokrągleń, tzn. licz- bę kończącą się cyframi 0÷4 zaokrągla się w dół, a 5÷9 w górę lub liczby 0÷4 zaokrągla się w dół, 6÷9 w górę, cyfrę 5 w dół, jeśli poprzedza ją cyfra pa- rzysta, zaś w górę, jeśli poprzedza ją liczba niepa- rzysta. można stosować dowolną z tych zasad, ale w jednym opracowaniu wyników pomiarów należy konsekwentnie stosować tylko jedną z nich; – oszacowane błędy zaokrągla się w górę, ponieważ w żadnym przypadku nie wolno zmniejszać błędów; – obliczenia wykonuje się zawsze z większą liczbą cyfr, niż podawany jest wynik. Zaokrągleń dokonuje się dopiero po zakończeniu obliczeń; – błędy pomiarów zaokrąglane są do pierwszej cyfry znaczącej. ostatnia cyfra znacząca w każdym wyniku pomiaru powinna stać na tym samym miejscu dziesiętnym, co błąd pomiaru, np. nie powinno się podawać wyniku w postaci u = (9,82 ± 0,02389) V. Trudno sobie bowiem wyobrazić, aby niepewność pomiarowa mogła być znana z dokładnością czterech cyfr znaczących. Przy bardzo dokładnych pomiarach można czasem podawać wynik z dwiema cyframi znaczącymi po prze- cinku, czyli w podanym przykładzie Δu = 0,02 V zatem: u = (9,82 ± 0,02) V od podanej reguły jest wyjątek – jeśli pierwszą cyfrą znaczącą niepewności Δx jest 1 (lub 2), to le- piej zachować dwie cyfry znaczące niepewności, np. Δx = 0,14, gdyż zaokrąglenie do Δx = 0,1 prowadzi do 40% zmniejszenia niepewności [5]. Przykłady występowania błędów pomiarowych w procesach badawczych i technologicznych Występowanie błędów pomiarowych jest bardzo czę- stym zjawiskiem podczas pomiarów parametrów tech- nologicznych odnoszących się do ściśle określonego procesu badawczego. Na szczególną uwagę zasługują pomiary w procesach spawalniczych oraz kontroli jako- ści złączy spawanych. Każdy parametr technologiczny odgrywa ważną rolę i ma wpływ na przeznaczenie wy- konanej konstrukcji czy też urządzenia. Biorąc pod uwagę procesy spawalnicze, można zauważyć, że prawdopodobieństwem wystąpienia błędów pomiarowych są obarczone pomiary natę- żenia prądu spawania, napięcia biegu jałowego, po- miary długości, szerokości oraz wysokości grani i lica spoiny, prędkości podawania drutu elektrodowego, prędkości spawania, napięcia łuku spawalniczego, energii liniowej łuku. W odniesieniu do tych wielkości występują zarów- no błędy grube, przypadkowe, jak i systematyczne, w zależności od sposobu prowadzenia pomiaru. W badaniach złączy spawanych przykładem mogą być błędy zaobserwowane przez autorów podczas badań magnetyczno-proszkowych oraz ultradźwię- kowych, gdzie zauważono błędy pomiarów natężenia pola magnetycznego, natężenia światła UV (bądź dziennego) i natężenia pola szczątkowego [6, 7]. Błąd pomiaru natężenia pola magnetycznego Do pierwszej serii pomiarów został użyty miernik mP-100; wówczas wyniki pomiarów wskazywały war- tości w zakresie 2,2÷2,6 kA/m. Drugą serię pomiarową wykonano miernikiem mP-U. Wtedy wyniki pomiarów 58 Przegląd sPawalnictwa 8/2011 mieściły się w zakresie 5,5÷6,5 kA/m. Wartości po- miarów przedstawiono w tablicy I. Zestawienie tych wyników wskazuje na duży rozrzut pomiędzy nimi, co oznacza, że któreś z urządzeń działa niepopraw- nie. Z dokumentacji dotyczącej wzorcowania i kalibro- wania tych dwóch urządzeń wynika, że wzorcowanie pierwszego z nich miało miejsce w 2010 r., natomiast drugiego w 2008 r. Wskazuje to na możliwość utraty poprawności wykonywanych pomiarów przez drugie urządzenie. Jednocześnie wyniki pomiarów pierwszym urządzeniem są bardziej wiarygodne, gdyż wartości odpowiadają wielkościom otrzymanych wskazań na określonych głębokościach. Jest to przykład sytuacji, kiedy przyczyną wystąpienia błędów pomiarowych jest zastosowanie dwóch różnych urządzeń lub brak aktu- alnej kalibracji i wzorcowania. odnosi się to do wszyst- kich rodzajów wykonywanych pomiarów, nie tylko po- miaru natężenia pola magnetycznego. Jest to przykład błędu systematycznego uwarun- kowanego zmianą wyników pomiaru, wynikającą z za- stosowania dwóch mierników wzorcowanych w dwóch różnych terminach. otrzymane wyniki są jednostronnie zawyżane. Błąd pomiaru długości Podczas badań doczołowego złącza spawanego wykonywane były pomiary długości wskazania oraz analiza wyników. Każdy pomiar wykonywała inna oso- ba. odchylenia nie były duże, jednak jednoznacznie wskazywały, że dla każdej osoby wartość długości wskazania była inna, co wynika z subiektywnej inter- pretacji intensywności wskazania, np. dla jednej osoby wskazanie może być intensywne na długości 60 mm, a dla drugiej na długości 65 mm. Uwarunkowane jest to predyspozycjami operatora. Kolejnym przypadkiem błędu pomiaru długości jest nieprecyzyjność dokonywania pomiaru. W tablicy II przedstawion, wyniki pomiarów długości wskazań linio- wych dokonane w dwóch seriach pomiarowych za po- mocą suwmiarki. Uzyskane wyniki można zapisać jako 60±0,2 mm, gdzie 0,2 jest błędem wynikającym z błędu odczytu pomiarowego. Błąd pomiaru grubości Podczas badań ultradźwiękowych złączy spa- wanych za pomocą wyskalowanego defektoskopu ultradźwiękowego USm 25 dla głowicy mWB 70-4, wykonywanych na dużej liczbie próbek o takich sa- mych właściwościach materiałowych oraz wizualnie podobnych do siebie, może wystąpić błąd wynikający z niewielkiej różnicy grubości badanych złączy. Badanie wykonano na dwudziestu próbkach blach ze złączem doczołowym, oczyszczonych strumienio- wo-ściernie. Do badania grubości użyto suwmiarki. Na podstawie zmierzonej grubości ośmiu próbek, która wyniosła 14 mm, błędnie przyjęto założenie, że gru- bość pozostałych dwunastu elementów jest taka sama. W rzeczywistości zmierzona grubość osiemnastu próbek wynosi 14 mm, a pozostałych dwóch 16 mm. Zaniechanie pomiaru grubości dla całej partii próbek przyczyniło się do opisanych poniżej błędów. Przepro- wadzając badanie za pomocą poprawnie wyskalowa- nego defektoskopu ultradźwiękowego dla ww. głowicy i grubości 14 mm, można popełnić błąd w przypadku dwóch próbek, których grubość wynosi 16 mm. Błędy te mogą dotyczyć: lokalizacji niezgodności oraz doboru wielkości płaskodennego reflektora tarczowego, które- go wielkość ma wpływ na czułość badania. Na rysun- ku 5 przedstawiono wpływ zmian grubości badanego elementu na głębokość zalegania niezgodności. Rysunek 5 przedstawia przykład wystąpienia przy- klejenia brzegowego w pobliżu przetopu. Na rysunku 5a zilustrowano przebieg wiązki ultradźwiękowej dla grubości 14 mm, który wskazuje prawidłową lokali- zację niezgodności. Natomiast w przypadku próbki o grubości 16 mm, której rzut przedstawiono na rysun- ku 5b, występuje błąd lokalizacji niezgodności. Ponie- waż cyfrowy defektoskop ultradźwiękowy do obliczeń wykorzystuje niepoprawnie wprowadzoną grubość próbki (14 mm), zakłamanie występuje przy przeli- czeniu głębokości zalegania niezgodności. Przyczyną niepoprawnie wprowadzonej grubości jest zła lokali- zacja i nieodpowiednia wielkość niezgodności. Linią ciągłą czerwoną zilustrowano wykrycie niezgodności Rys. 5. Przebieg fali ultradźwiękowej w próbce oraz wskazanie na ekranie defektoskopu Fig. 5. Ultrasonic waveform in the sample and indication on the scre- en flaw tablica II. Wyniki pomiarów długości wskazań liniowych (mm) table II. Results of the linear length measurements indicated (mm) Pomiar 1 Pomiar 2 Pomiar 3 Seria 1 60,2 60,0 59,8 Seria 2 60,0 59,9 60,1 tablica I. Wyniki pomiarów natężenia pola magnetycznego table I. Results of measurements of magnetic fields Typ miernika Pomiar 1 Pomiar 2 Pomiar 3 mP – 100 2,54 kA/m 2,6 kA/m 2,57 kA/m mP – U 5,2 kA/m 5,43 kA/m 5,39 kA/m a) b) 59Przegląd sPawalnictwa 8/2011 z nieprawidłowo wprowadzoną grubością materiału, a linia przerywana obrazuje przekłamanie lokalizacji niezgodności. Rozpatrując nieprawidłowe wprowadzenie grubo- ści materiału dla dwóch badanych próbek, powinno zmienić się również średnicę reflektora płaskodennego w metodzie oWR. Dla próbki o grubości 14 mm śred- nica reflektora wynosi 1 mm, a dla 16 mm powinna być zwiększona do 1,5 mm. Różnica średnic dla tego przy- padku to 0,5 mm, co przekłada się na zmianę wzmoc- nienia o 3 dB (rys. 6). Na rysunku 6 przedstawiono zmianę; linii odnie- sienia wskutek podwyższenia wzmocnienia, linia czarna charakteryzuje krzywą oWR dla poprawnie wyskalowanego defektoskopu dla grubości 14 mm, natomiast linia jaśniejsza jest krzywą oWR po pod- wyższeniu wzmocnienia o 3 dB. Jak widać, dla dwóch próbek o grubości 16 mm ocena wskazania dokony- wana jest w ostrzejszy sposób niż zakładają to normy PN-EN 1712 i PN-EN 1714. Kolejny przykład błędu systematycznego zwią- zany ze zmianą grubości badanego materiału zo- stał przedstawiony na podstawie pomiaru grubości Rys. 6. Zmiana położenia linii odniesienia wskutek podwyższenia wzmocnienia o 3 dB Fig. 6. Repositioning if the reference line due to an increase of 3 dB to strengthen defektoskopem ultradźwiękowym. Do pomiaru użyto cyfrowego defektoskopu ultradźwiękowego USm 25 oraz głowicy SEB 4, przyrząd wyskalowano na grubo- ści wzorca W2, tj. 12,5 mm. Na rysunku 7 przedstawio- no widok ekranu defektoskopu po kalibracji. Pierwsze echo dna znajduje się na 1,25 działki ekranu, co odpo- wiada grubości 12,5 mm, kolejne echa oddalone są od siebie o 1,25 działki. Następnie wykonano pomiary grubości pięciu pró- bek, grubość czterech z nich była zbliżona do grubości wzorca W2 i wynosiła: 10,5; 16,3; 20,9 oraz 25 mm. Przełożyło się to na właściwy pomiar grubości doko- nanej defektoskopem, co potwierdził powtórny pomiar suwmiarką. Piąta próbka znacznie odbiegała grubością od pozostałych. Pomiar dokonany za pomocą defekto- skopu wskazał 69,7 mm, natomiast rzeczywista gru- bość zmierzona suwmiarką wynosiła 70,1 mm. Roz- bieżność 0,4 mm spowodowana jest tym, że grubość wzorca użytego do kalibracji jest niemal sześciokrotnie mniejsza od badanej grubości, czego przyczyną był niewłaściwy pomiar grubości. Należało zwiększyć za- kres obserwacji oraz dokonać kalibracji na innym wzor- cu, np. W1 (użyć wymiaru 100 mm). Rys. 7. Ekran defektoskopu po kalibracji Fig. 7. Screen view after calibration Podsumowanie Korzystając z doświadczenia nabytego podczas badań, należy zauważyć że wystąpienie błędów zależy od poprawnej kalibracji i wzorcowania przy- rządu pomiarowego oraz umiejętności osoby wyko- nującej pomiar. Niedoskonałość zmysłów oraz za- wodność przyrządów pomiarowych istotnie wpływa na otrzymane wyniki pomiaru, a co za tym idzie, na efektywność badań czy też procesów technolo- gicznych. Literatura [1] Dudkiewicz J., Kusz B.: I laboratorium z fizyki. Część 2. Skrypt Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 2002. [2] Kilias J., Kostrzyński T., Wojciechowski S.: Podstawy fizyki dla studentów informatyki. WAT, Warszawa 2002. [3] Dryński T.: Ćwiczenia laboratoryjne z fizyki. PWN, Warszawa 1963. [4] Wyrażanie niepewności pomiaru: Przewodnik, Główny Urząd miar, Warszawa 1999. [5] Zięba A.: Pracownia fizyczna wydziału fizyki i techniki jądro- wej AGH. Część 1. Wydawnictwo AGH, Kraków 2002. [6] Krawczyk R., Luto. m., Wojtas P.: Analiza dokładności oce- ny niezgodności spawlaniczych wykrywanych w badaniach ultradźwiękowych, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa w Gliwi- cach, nr 3/2010, s. 35-40. [7] Krawczyk R., Wosik – Poch K.: ocena czułości wybranych technik badań magnetyczno-proszkowych, materiały 39 Kra- jowej Konferencji Badań Nieniszczących, Szczyrk, 25-28 X 2010, s. 39, Warszawa 2010.