PS 11 2015 WWW.pdf 18 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 11/2015 Rozwój technik łączenia materiałów – spawanie tworzyw polimerowych Development of Techniques of materials joining – welding of plastics Prof. nzw. dr hab. inż. Tomasz Rydzkowski – Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie, dr inż. Iwona Michalska- -Pożoga – Politechnika Koszalińska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: tomasz.rydzkowski@uwm.edu.pl Streszczenie W artykule przedstawiono dynamicznie rozwijają- ce się metody i techniki łączenia elementów z tworzyw polimerowych. Zgrzewanie i spawanie to podstawowe techniki łączenie tworzyw termoplastycznych. Bardzo interesującymi cechami charakteryzuje się zwłaszcza zgrzewanie laserowe. Słowa kluczowe: łączenie, spawanie, zgrzewanie, two- rzywa polimerowe Abstract The article presents a dynamically developing methods and techniques of plastic elements joining. Welding is the basic technique of thermoplastics junc- tion. Laser welding is characterized by very interesting features. Keywords: joining, welding, plastics Wstęp Na podstawie przeglądu tematyki poruszanej na łamach Przeglądu Spawalnictwa stwierdzić należy, że tematyka łą- czenia tworzyw polimerowych pojawia się niezwykle rzadko. Tworzywa polimerowe, ze względu na atrakcyjne właściwo- ści, w wielu zastosowaniach wypierają klasyczne, metalo- we, materiały konstrukcyjne. Ze względu na dość złożone, zmienne wraz z temperaturą właściwości, łączenie elemen- tów z tworzyw polimerowych nie jest łatwym procesem. W związku ze zwiększającą się ilością dostępnych na ryn- ku tworzyw polimerowych, a także rosnącymi wymaganiami odnośnie efektów ich łączenia, doskonalone są już znane techniki łączenia i jednocześnie powstają nowe. Wobec po- wyższego postanowiono opracować artykuł przedstawiają- cy tematykę łączenia tworzyw polimerowych. W przypadku tworzyw polimerowych, dokładnie tak jak w przypadku metali wyróżniamy kilka metod łączenia. Metody łączenia tworzyw polimerowych są analogiczne do stosowanych w przypadku łączenia metali. Do najpopu- larniejszych z nich zaliczyć należy spawanie i zgrzewanie, następnie klejenie i laminowanie. W każdej z tych metod wy- różnić możemy zróżnicowane techniki [1]. Zasady doboru metody łączenia tworzyw polimerowych Wybór metody łączenia elementów z tworzyw polimero- wych jest uzależniony od ich struktury i właściwości termicz- nych, ale wpływ na to mają również zastosowane w tworzywie polimerowym dodatki np.: plastyfikatory, antypireny, napeł- Tomasz Rydzkowski, Iwona Michalska-Pożoga niacze i inne. Tworzywa termoplastyczne (o budowie liniowej i rozgałęzionej) bardzo dobrze łączą się metodami spawania i zgrzewania. Tworzywa chemo- i termoutwardzalne (usiecio- wane) nie łączą się poprzez zgrzewanie czy spawanie, moż- na je łączyć technikami klejenia i laminowania. Do tworzyw łatwo się spajających (spawalnych i zgrzewalnych) zalicza- my polichlorek winylu PVC (plastyfikowany – miękki - PVC-P i twardy PVC), polipropylen PP, polietylen małej PE-LD i dużej gęstości PE-HD, poliamid PA, polistyren PS, kopolimer akry- lonitrylo-butadienowo-styrenowy ABS, polimetakrylan metylu PMMA (szkło organiczne – plexi), poliwęglan PC i inne. Tech- niką klejenia można łączyć tworzywa polarne, np. PVC (pla- styfikowany i twardy), PS, ABS, PMMA. Natomiast PE czy PP bez specjalnych zabiegów przygotowujących powierzchnię nie nadają się do klejenia. Spawanie i zgrzewanie tworzyw polimerowych Zasadnicza różnica pomiędzy spawaniem a zgrzewa- niem polega, na stosowaniu lub nie dodatkowego materiału łączącego. Jeżeli stosujemy dodatkowy materiał łączący to mamy do czynienia ze spawaniem, jeżeli nie, to ze zgrze- waniem [1÷3]. W metodzie spawania tworzyw wyróżniamy trzy techniki a mianowicie: spawanie ręczne wahadłowe i ciągnione oraz mechaniczne spawanie ekstruzyjne. W me- todach ręcznych, tak jak w spawaniu metali, rowek spawal- niczy wypełniamy pojedynczymi ściegami aż do uzyskania spoiny o właściwych wymiarach. Ilość wymaganych ście- 19PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  11/2015 gów jest uzależniona od grubości łączonych elementów oraz średnicy pręta używanego do spawania. W spawaniu ekstruzyjnym wykorzystując specjalne urządzenie wyko- nuje się tylko jeden ścieg, tj. ścieg wypełniający. Aby uzy- skać trwałe połączenie należy łączony i dodatkowy materiał podgrzać powyżej temperatury plastyczności. W takim sta- nie tworzywa stają się miękkie, a ich rozgałęziona budowa umożliwia połączenie się łańcuchów polimerowych na po- ziomie cząsteczkowym i powstanie trwałych połączeń po- między łączonym materiałem i materiałem dodatkowym. Zakres temperatury łączenia jest zwykle dość wąski i jest uzależniony od rodzaju materiału. Niedotrzymanie reżimu temperaturowego prowadzi do uzyskania nietrwałych po- łączeń (gdy temperatura złącza była zbyt niska), lub nawet do destrukcji termicznej tworzywa (gdy temperatura prze- kroczy temperaturę rozkładu tworzywa), co również pro- wadzi do uzyskania spoiny o niewłaściwych cechach. Two- rzywa polimerowe generalnie charakteryzują się małym współczynnikiem przewodzenia ciepła, uzyskanie właściwej temperatury i uplastycznienie warstwy materiału o odpo- wiedniej grubości jest zatem długotrwałe. Dodatkowo mie- rzenie temperatury w momencie spawania jest bardzo trud- ne, w związku z czym uzyskanie właściwej spoiny wymaga dużego doświadczenia. Rys. 1. Napoina z wypływkami [1] Fig. 1. The deposit weld with outflows [1] Jednym ze zjawisk towarzyszących spawaniu elementów z tworzyw polimerowych jest powstawanie wypływki mate- riału łączonego i dodatkowego (rys. 1). Wypływki składają się w części z materiału łączonego i z materiału dodatko- wego. Pojawienie się podczas spawania odpowiedniej wy- pływki jest sygnałem świadczącym o uzyskaniu właściwych warunków do łączenia, co w efekcie prowadzi do uzyskania złącza o odpowiednich właściwościach. Podczas spawania tworzyw stosuje się materiał dodat- kowy (ten sam rodzaj tworzywa co materiał łączony), a do- datkowo obydwa materiały powinny charakteryzować się podobną budową cząsteczkową, o czym może świadczyć wskaźnik szybkości płynięcia deklarowany przez producen- ta. Materiał dodatkowy zwykle występuje w postaci prętów o określonej długości lub ciągłego pręta nawiniętego na bę- ben. Kształt przekroju prętów jest uzależniony od przezna- czenia. Najczęściej występują pręty spawalnicze o przekroju kołowym i trójkątnym, typowy zakres średnic to 2 do 5 mm. Spotyka się również pręty o przekroju owalnym i w posta- ci płaskich beleczek. W metodzie spawania ekstruzyjnego (rys. 2) jako materiału dodatkowego czasem nie stosuje się prętów. Przy dużych wydajnościach spawania materiał dodatkowy może być w postaci granulatu (dużo tańszy od prętów), jest uplastyczniany w małym, zwykle mobilnym ekstruderze-wytłaczarce i podawany systemem kanałów do głowicy, zwanej butem spawalniczym (rys. 3). But spa- walniczy kieruje strumień tworzywa, dociska go do uprzed- nio rozgrzanych łączonych elementów i dodatkowo formuje lico spoiny. Cechą charakterystyczną dla spawania ekstru- zyjnego jest układanie tylko jednego ściegu wypełniającego, przy klasycznym spawaniu prętami układa się zwykle kilka ściegów, aż do wypełnienia rowka spawalniczego. Rys. 2. Ręczna spawarka ekstruzyjna, w prawym dol- nym narożniku widoczna biała głowica - but spawal- niczy [4] Fig. 2. Hand plastic welding gun, right lower corner - whi- te welding shoe [4] Rys. 3. Spawanie ekstruzyjne [1] Fig. 3. Extrusion welding [1] Zgrzewanie jest równie dynamicznie rozwijającą się techniką łączenia tworzyw polimerowych. Jak było wspo- mniane na początku niniejszego materiału, zgrzewanie to proces łączenia co najmniej dwóch materiałów, bez uży- cia spoiwa - materiału dodatkowego, ale z zastosowaniem docisku. Najczęściej zgrzewane są rury wykonane z PE-HD i profile okienne z PVC, zgrzewać jednak można również PP i inne termoplasty. Charakterystyczne wypływki w postaci okrągłych wałeczków powstają tylko w przypadku zgrzewa- nia PE, inne tworzywa posiadają wypływki innych kształtów. Jedną z popularniejszych technik w tej metodzie jest zgrze- wanie doczołowe. Uzyskiwanie właściwej temperatury ele- mentów łączonych może odbywać się różnymi technikami. Dostarczenie energii niezbędnej do uplastycznienia tworzy- wa może odbywać się poprzez kontakt z elementem grzej- nym lub poprzez dyssypację energii mechanicznej przez tar- cie elementów zgrzewanych (zgrzewanie tarciowe). W budowie instalacji rurowych często stosuje się zgrze- wanie elektrooporowe, wymaga ono jednak stosowania kosztownych kształtek z wtopionymi elementami grzejny- mi (rys. 4). Kształtki wytwarza się techniką wtryskiwania, w ich wnętrzu znajdują się odpowiednie uzwojenia z drutu oporowego, na zewnątrz wyprowadzone są styki, przez które w trakcie zgrzewania zasila się elementy grzejne. Konstruk- cja kształtek przewiduje zwykle dwie gorące i trzy zimne strefy. Strefy gorące doprowadzają do uplastycznienia tworzywa (polimery podczas ogrzewania zwiększają swo- ją objętość, co zapewnia uzyskanie szczelnych połączeń), natomiast strefy zimne ograniczają możliwość wypłynięcia stopionego tworzywa poza strefy gorące, co zabezpiecza przed dostaniem się tworzywa w światło połączenia oraz zapewnia wysoką estetyczność uzyskiwanych połączeń. Łączenie elementów tworzyw polimerowych odbywa się w temperaturach znacznie niższych niż zgrzewanie me- tali. W związku z tym połączenia zgrzewane są wrażliwe na wszelkie zanieczyszczenia powierzchni łączonych. Kształtki dostarczane są zwykle w hermetycznych opako- waniach, są z nich wyjmowane bezpośrednio przed uży- ciem. Szczególna uwagę należy poświęcić końcówkom rur, wymagają one usunięcia zewnętrznej, utlenionej warstwy tworzywa. Uzyskanie właściwego połączenia zgrzewanych elektrooporowo elementów wymaga precyzyjnego usta- wienia parametrów procesu (zwłaszcza temperatury i cza- su zgrzewania). Nowoczesne kształtki mają przewidziane 20 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 11/2015 układy wspomagające automatyzację procesu zgrzewania, zwykle polega to na umieszczeniu we wnętrzu kształtek mi- krowyłączników, podczas uplastyczniania tworzywo zwięk- sza swą objętość, gdy jest całkowicie uplastycznione prze- rywa obwód elektryczny zasilający strefy grzejne kształtki. Kształtki do zgrzewania elektrooporowego są oznaczane kodami paskowymi, zgrzewarki wyposażone są w skanery odczytujące z kodów parametry zgrzewania. Rys. 4. Schemat mufy do zgrzewania elektrooporowego [1] Fig. 4. Scheme of coupling unit for electrofusion [1] Kolejną interesującą techniką zgrzewania instalacji ru- rowych jest zgrzewanie polifuzyjne [7]. Podobnie jak zgrze- wanie elektrooporowe polega na uplastycznianiu odpowied- nich powierzchni rur i specjalnych kształtek za pomocą elektrycznych elementów grzejnych i następnie ich precyzyj- nym połączeniu, wsunięciu końcówek rur w otwory kształ- tek (rys. 5). W tej technice w kształtkach nie ma elementów grzejnych. Do ogrzewania łączonych elementów stosuje się elektryczne, wielorazowe kształtki grzejne odpowiednio do- pasowane do otworów kształtek i końcówek rur. Technika ta wymaga precyzyjnego kontrolowania parametrów zgrze- wania, ich dotrzymanie gwarantuje uzyskanie właściwego połączenia. Połączenia są trwałe i estetyczne. Rys. 5. Fragment instalacji zgrzewanej polifuzyjnie [7] Fig. 5. Part of installation joined by socket fusion fittings [7] Odmienne techniki wykorzystuje się do uzyskiwania trwałych i szczelnych połączeń podczas zgrzewania folii. Zgrzewanie folii może być problematyczne z powodu ich niewielkiej grubości, wynoszącej zwykle ok. 2 mm w związ- ku z tym bardzo ławo o przegrzanie i uzyskanie zgrzewu o złych parametrach. Podczas zgrzewania folii temperatura uzyskiwana jest poprzez zastosowanie gorącego powietrza, druga technika to zastosowanie elektrycznych elemen- tów grzejnych, zwykle rolek lub klina. Po ogrzaniu do mo- mentu uplastycznienia folie są mechanicznie lub ręcznie dociskane przez określony czas zależny od grubości i ro- dzaju materiału. W przypadku połączeń o podwyższonej odpowiedzialności (pokrycia dachowe lub geomembrany mogilników czy składowisk odpadów) stosuje się ciekawą technikę umożliwiającą dość łatwe sprawdzenie szczel- ności uzyskanego zgrzewu. Wykonuje się dwa równoległe zgrzewy (rys. 6), a po zakończeniu łączenia na krańcach łą- czonych folii, z jednej ze stron, pomiędzy dwoma zgrzewani, wprowadza specjalny króciec przyłączeniowy. Następnie na krańcach prostopadłych do linii łączenia folii wykonu- je się kolejne zgrzewy, dzięki temu uzyskujemy zamkniętą przestrzeń z doprowadzonym króćcem. Do tej przestrzeni wprowadzamy powietrze i zamykamy króciec. Krócieć może być wyposażony w manometr dzięki, któremu obserwujemy zmiany ciśnienia co pozwala szybko stwierdzić czy wykona- ne połączenie jest szczelne. a) b) Rys. 6. Zgrzewanie geomembran foliowych: a) zgrzew z kanałem kontrolnym, b) zgrzew bez kanału kontrolnego [1] Fig. 6. Welding of geomembrane films: a) the seal with the control panel, b) the seal without control channel [1] Podstawowymi parametrami procesu spawania i zgrze- wania są: temperatura, docisk i czas. Stabilność tempera- tury determinuje jakość i wytrzymałość uzyskanego połą- czenia. Czynnikiem grzewczym jest gorące powietrze, które może być zastąpione, znanymi ze spawania metali, gazami ochronnymi (argon, hel), ciepło do uplastycznienia materiału dodatkowego może pochodzić z grzejników elektrycznych. W przypadku zgrzewania źródeł ciepła może być więcej: gorące powietrze, grzejniki elektryczne, energia mechanicz- na zamieniana w ciepło poprzez tarcie oraz coraz częściej stosowana wiązka promieni lasera. Coraz bardziej popularne staje się łączenie elementów z tworzyw polimerowych z wykorzystaniem energii wiązki laserowej. Zwykle opisując tę metodę mówi się o spawaniu tworzyw laserem, co jednak nie jest określeniem właści- wym, ze względu na brak stosowania materiału dodatko- wego (elektrody). Dlatego też tę metodę łączenia tworzyw należy zaliczać do zgrzewania. Tu należy jednak zauważyć, że powstają techniki przybliżające zgrzewanie laserowe do spawania (lub lutowania), polegają one na nakładaniu w miejscu planowanego połączenia specjalnych warstw absorbujących promieniowanie i zamieniających je w cie- pło niezbędne do uplastycznienia. Uplastycznienie two- rzyw polimerowych wiązką promieniowania laserowego Rys. 7. Zgrzewanie laserowe przenikające [5] Fig. 7. Penetrating laser welding [5] 21PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  11/2015 nie jest zadaniem prostym. Dla promieniowania elektroma- gnetycznego część tworzyw jest przezroczysta i nie następu- je w nich absorpcja promieniowania, tworzywo nie nagrzewa się i w efekcie nie uzyskuje się połączenia. W tym aspekcie istotne są składniki dodatkowe wprowadzane do polimerów, a szczególnie barwniki i napełniacze zwiększające absorpcję promieniowania laserowego [5]. W tej metodzie wyróżnić możemy zasadniczo dwie tech- niki: zgrzewanie doczołowe i zgrzewanie przenikające. W tej pierwszej, wiązka promieniowania ma za zadanie nadtopić krawędzie łączonych elementów, które następnie są do sie- bie dociskane z odpowiednią siłą. W drugiej natomiast mamy zwykle do czynienia z dwoma rodzajami materiału: materia- łem transparentnym (przepuszczającym promienie laserowe) i materiałem absorbującym promieniowanie (rys. 7). Można w ten sposób łączyć elementy z takiego samego tworzywa np. polimetakrylan metylu (PMMA) przezroczysty z barwio- nym lub napełnionym, co ma miejsce w samochodowych reflektorach, gdzie łączymy przezroczyste, bezbarwne lub za- barwione, klosze reflektorów z nieprzezroczystymi korpusami (rys. 8). Technika ta ma szczególne zastosowanie w dyna- micznie rozwijających się precyzyjnych technikach: mikro- elektronice i innych zaawansowanych technologiach, w tym w medycynie i technice kosmicznej [6]. Do licznych zalet tej Podsumowanie Rozwój technik wytwarzania a zwłaszcza bardzo dynamiczny postęp w mikro- i nanotechnikach, przyczynia się do powstawania nowych materiałów i technik ich łączenia. Coraz częściej klasyczne materiały konstrukcyjne zastępo- wane są nowoczesnymi tworzywami polimerowymi, kompozytami czy materiałami ceramicznymi. Wszystkie one wy- magają specyficznych technik spajania. W takim świetle rozwijanie obecnych i powstawanie nowych technik łączenia materiałów ma przed sobą jeszcze wiele poważnych wyzwań. Literatura [1] Jasiulek P.: Łączenie tworzyw sztucznych metodami spawania, zgrze- wania, klejenia i laminowania, Wydawnictwo KaBe, Krosno 2006. [2] Pilarczyk J., Pilarczyk J.: Spawanie i napawanie elektryczne metali, Wydawnictwo „Śląsk” Spółka z o.o., Katowice 1996. [3] Poradnik Inżyniera. Spawalnictwo. WNT. Warszawa 2005. [4] http://www.amargo.pl/zgrzewarki.htm. [5] http://www.konstrukcjeinzynierskie.pl/2009/39-fragmenty/flipiec- sierpien2009/171-przezroczyste-spawanie-tworzyw-sztucznych.html. [6] http://www.lpkf-laserwelding.com/index.htm. [7] http://pl.wavin.com/web/systemy/woda-pitna-1/instalacje-wew- netrzne.htm. Rys. 8. Laserowe zgrzewanie reflektora samochodowego [6] Fig. 8. Laser welding of car headlight [6] techniki zaliczyć można: bardzo precyzyjne, niewielkie złącza, minimalną strefę wpływu temperatury i zmian struktury ma- teriału poza samym złączem, możliwość łączenia elementów o mikro-rozmiarach, bardzo dużą powtarzalność jakości złą- cza, brak wypływki, czy bardzo dużą estetykę złącza.