201107_PSpaw.pdf 9Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Benedykt Ślązak Analiza wartości chwilowych parametrów napięciowo-prądowych w ocenie stabilności procesu spawania elektrodą otuloną Process stability evaluation of manual metal arc welding  using digital signals of welding current and voltage parameters Mgr inż. Benedykt Ślązak – Lincoln Electric Bester. Streszczenie Rzeczywiste sygnały napięcia i prądu spawania sta- nowią źródło wielu cennych informacji na temat jakości i stabilności procesu spawania. Przetworzone do posta- ci cyfrowej sygnały napięciowo-prądowe można poddać analizie, wykorzystując w tym celu różnorodne narzędzia statystyczne, tj. wartość średnią prądu i napięcia (Iśr, Uśr), odchylenie standardowe (σI, σU), współczynnik zmien- ności napięcia i prądu (KvI, KvU), czas zwarcia (Tz), czas jarzenia (Tj), współczynnik Carrera (n), ilość zwarć, jak również histogramy prądowo-napięciowe. Badania eksperymentalne miały na celu sprawdzenie możliwości wykorzystania przebiegów chwilowych na- pięcia i prądu spawania do opisu i oceny stabilności spa- wania elektrodą otuloną. Na podstawie analizy wyników uzyskanych podczas badań najistotniejsze z punktu widzenia opisu proce- su oraz oceny stabilności jarzenia się łuku wydają się wskaźniki napięciowe, wyliczone na podstawie wartości chwilowych napięcia. abstract The experimental investigation has been carried out to evaluate process stability for two rutile types of electrode supplied with two type of DC power sources – traditional 3-phase-thyristor and inverter type. During welding tests current and voltage signals were recorded separately with the aid of A/D converter. on the basis of digital signals obtained from each electrode type and power sources, a number of statistical indicators have been computed, such as current and voltage means (Iśr, Uśr), standard de- viation (σI, σU), coefficient of variation (KvI, KvU), short circuit time (Tz), arc burning time (Tj), Carrer factor (n) and avera- ge number of short circuits. Furthermore voltage and cur- rent histograms have been determined for each signals. The experimental results reveal that the arc stability can be successfully evaluate using analysis of current and voltage signals. However, statistical indicators of voltage signals has been proved as more useful for evaluation of welding process. Wstęp Spawanie ręczne elektrodą otuloną jest najstarszą metodą spawania łukowego stosowaną w praktyce. Po- mimo rozwoju wielu bardziej zaawansowanych techno- logii spawania łukowego metoda 111 jest wciąż szeroko stosowana przez różne gałęzie przemysłu, głównie ze względu na wszechstronność oraz prostotę użycia. Podczas spawania elektrodą otuloną w łuku spa- walniczym stopieniu ulegają zarówno rdzeń metalowy, jak i otulina elektrody. Powstające w wyniku stopie- nia składników otuliny gazy oraz ciekły żużel chronią jeziorko spawalnicze przed dostępem atmosfery. W skład otuliny elektrod wchodzą składniki żużlotwórcze, związki odtleniające materiał spoiny i stabilizujące łuk oraz składniki ważne dla procesu wytwarzania, tj. le- piszcza i plastyfikatory masy otulinowej. Do najważniejszych zadań otuliny zaliczane są: tworzenie gazu w celu ochrony łuku oraz jeziorka przed dostępem atmosfery, formowanie warstwy żużla na po- wierzchni spoiny w celu ochrony przed dostępem po- wietrza i tym samym poprawy właściwości mechanicz- nych stopiwa, wprowadzanie żelazostopów w celu kształtowania odpowiedniego składu chemicznego oraz poprawy właściwości mechanicznych stopiwa, dostarczanie składników ułatwiających odgazowanie i rafinację ciekłego jeziorka, a także stabilizacja pro- cesu jarzenia dzięki składnikom obniżającym potencjał jonizacji, tj. k, Na, Ti. Jedną z najważniejszych cech, na którą zwraca się uwagę w ocenie właściwości elektrod otulonych, jest stabilność procesu spawania. Wiadomo bowiem, 10 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 że jedynie stabilny proces gwarantuje uzyskanie spo- iny o poprawnej geometrii, praktycznie niezmieniającej się na całej długości złącza, szerokości i wysokości lica oraz głębokości wtopienia, co w rezultacie znacz- nie zwiększa prawdopodobieństwo uzyskania złącza o wysokiej czystości metalurgicznej oraz wymaganych właściwościach mechanicznych. Charakterystyka stabilnego procesu spawania elek- trodą otuloną oparta jest na trzech podstawowych ce- chach: spokojnym i łagodnym jarzeniu się łuku, równo- miernym topieniu się elektrody i przenoszeniu ciekłego metalu do spoiny oraz niewielkim rozprysku. Tradycyjnym sposobem weryfikacji właściwości spawalniczych elektrod, jak również oceny stabilno- ści jarzenia się łuku jest ocena spawacza klasyfikato- ra, której dokonuje na podstawie szczegółowych kryte- riów określonych przez wytwórcę dla poszczególnych gatunków elektrod [7]. Rzeczywiste sygnały napięcia i prądu spawania stanowią źródło wielu cennych informacji na temat ja- kości i stabilności procesu. Przetworzone do postaci cyfrowej sygnały napięciowo-prądowe można poddać analizie, wykorzystując w tym celu różnorodne narzę- dzia statystyczne. Stosowane obecnie systemy reje- stracji napięcia i prądu spawania pracują w oparciu o przetworniki analogowo-cyfrowe A/D służące do prze- twarzania elektrycznego sygnału analogowego na dys- kretny ciąg cyfr zwany również zbiorem wartości chwilo- wych. W polu zainteresowania inżynierów i pracowników naukowych pozostają wciąż najczęściej stosowane w praktyce metody spawania półautomatycznego 135, 136. Natomiast w bardzo ograniczonym zakresie wyko- rzystywano narzędzia statystyczne do analizy procesu spawania ręcznego elektrodą otuloną [5÷8]. Cel i zakres badań Celem prowadzonych badań była weryfikacja przy- datności wybranych wskaźników statystycznych do opisu procesu 111 oraz ocena stabilności jarzenia się łuku na podstawie rzeczywistych cyfrowych sygnałów napięcia i prądu spawania. Badania zostały przepro- wadzone we współpracy z Samodzielnym Zakładem Spawalnictwa Wydziału Inżynierii Mechanicznej i Infor- matyki Politechniki Częstochowskiej. Podstawowym elementem stanowiska badawcze- go był komputerowy system rejestracji wartości chwilo- wych napięcia i prądu spawania oparty na wielokana- łowych przetwornikach analogowo-cyfrowych A/D typu LC-011/16. Integralną częścią toru pomiarowego jest układ filtrujący z galwanicznym separatorem zakłóceń. Podczas badań zastosowano dwa źródła prądu stałego DC: konwencjonalny prostownik tyrystorowy PSP 250 i źródło inwertorowe typu Faltig 200 oraz dwa rodzaje elektrod: R w otulinie rutylowej o wymiarach ø 3,2 x 350 mm i RC w otulinie rutylowo-celulozowej o wymiarach ø 3,2 x 350 mm. We wszystkich grupach oprócz elektrod pierw- szego gatunku zostały zbadane elektrody wadliwe o wyraźnie gorszej spawalności. Dla każdej grupy elek- trod wykonano serię pomiarów wartości chwilowych przebiegów napięciowo-prądowych w czasie rzeczy- wistym dla trzech zakresów prądu spawania: 90, 110 i 130 A. Napoiny układano w sposób ręczny w pozycji podolnej na metalicznie czystych próbkach o wymia- rach 150 x 80 x 5 mm ze stali St3S. Prędkość spawania mieściła się w zakresie 20÷25 cm/min, kąt pochylenia elektrody do materiału wynosił 70o. Stabilność układu źródło prądu – łuk spawalniczy Teoretycznie miarą stabilności jest zdolność ukła- du do powracania do warunków równowagi wówczas, gdy zostanie z nich wytrącony w wyniku różnego ro- dzaju zakłóceń wewnętrznych lub zewnętrznych [4]. Podobnie łuk spawalniczy stanowi część pewnego układu energetycznego, w obwodzie którego wymu- szony jest przepływ prądu elektrycznego za pomocą źródła prądu [4]. Wiadomo również, że łuk spawalni- czy charakteryzuje się dużą dynamiką i zmiennością, co wynika ze specyfiki wyładowań elektrycznych po- między elektrodą a materiałem spawanym. Poza tym, podczas spawania na łuk działają różnego rodzaju zakłócenia natury fizykochemicznej, tj. procesy joniza- cji gazów i par metali, przenoszenie ciekłego metalu i żużla oraz reakcje metalurgiczne redukcji i rafinacji jeziorka [3]. Stąd bezpośrednie przełożenie na układ źródło prądułuk spawalniczy, w którym z jednej strony mamy urządzenie o określonej charakterystyce sta- tycznej Ud (I), z drugiej materiał dodatkowy – elektro- dę o określonych właściwościach wynikających z typu i rodzaju otuliny, reprezentowanych przez charaktery- stykę statyczną łuku Uł (I). Przecięcie się tych dwóch krzywych wyznacza optymalny punkt pracy układu źródło prądu – łuk spawalniczy. Wahania parame- trów U-I wokół tego punktu są bezpośrednio związane z charakterystyką dynamiczną źródła prądu, jak rów- nież opisanymi wyżej zaburzeniami w pracy łuku, a miarą stabilności procesu jest szybkość reakcji Rys. 1. Przykładowe rzeczywiste charakterystyki statyczne źródła prądu Ud(I), umowna charakterystyka łuku Uł = 20 + 0,04I, rzeczywi- sta praca łuku U(I). Źródło prądu: PSP 250 oraz Faltig 200. Elektro- da: E 380 RC 11, ø3,2x350 mm Fig. 1. Constant Current Power Sources Characteristic Ud(I) within Theoretical Arc Characteristic (Uł = 20+0,04I) and Actual Voltage- Current Signals U(I). Power source: conventional DC PSP250 and inverter DC Faltig200. Electrode type: E 380 RC 11, ø3,2x350 mm 11Przegląd sPawalnictwa 7/2011 źródła na pojawiające się zakłócenia. Rysunek 1 przed- stawia rzeczywiste charakterystyki pracy łuku U(I) – li- nia na tle stromoopadającej charakterystyki statycznej Ud (I) dla dwóch źródeł prądu stałego: konwencjonal- nego tyrystorowego prostownika spawalniczego typu PSP 250 i inwertorowego z wewnętrznym przemien- nikiem częstotliwości typu Faltig 200. Zakresy prądów przy tym samym napięciu roboczym są wyraźnie róż- ne – dla źródła tyrystorowego PSP 250 wartość prądu spawania mieści się w zakresie 80÷150 A, natomiast dla źródła inwertorowego Faltig 200 w znacznie węż- szym przedziale 110÷130 A. Wyniki badań Rzeczywiste przebiegi napięciowo-prądowe zarejestro- wane w postaci cyfrowej można przechowywać w pamięci komputera, jak również poddawać analizie statystycznej za pomocą wielu wskaźników i narzędzi wykorzystywanych do analizy opisowej sygnałów. Podstawowymi wskaźni- kami wykorzystywanymi do opisu i oceny stabilności pro- cesu spawania są [1, 2, 8÷11]: wartości średnie napięcia i prądu spawania (Uśr, Iśr), odchylenie standardowe σ od wartości średniej napięcia i prądu współczynnik zmienno- ści napięcia i prądu spawania Kv, który stanowi stosunek tablica I. Wskaźniki statystyczne – elektroda w otulinie rutylowej E 380 R 11 table I. Statistical indicators – rutile electrode E 380 R 11 Źródło prądu PSP 250 (tyrystorowe) Faltig 200 (inwertorowe) Rodzaj elektrody elektrody właściwe I gatunku elektrody wadliwe o gorszej spawalności elektrody właściwe I gatunku elektrody wadliwe o gorszej spawalnności Zakres prądu, A 90 110 130 90 115 130 90 110 130 90 110 130 Iśr, A 96 116 141 97 113 139 90 112 133 91 112 134 σI, A 22,9 24,0 23,6 23,7 22,9 19,4 2,8 3,0 3,4 3,1 3,5 4,2 KvI, % 23,9 20,8 16,7 24,4 20,3 14,0 3,1 2,7 2,5 3,4 3,1 3,2 Uśr, V 20,1 19,6 21,0 26,1 29,1 32,9 19,2 20,5 20,4 26,9 28,6 33,8 σU, V 4,7 4,6 4,9 6,1 5,5 3,7 4,8 5,1 5,5 6,2 6,1 4,0 KvU, % 23,2 23,3 23,4 23,3 18,8 11,4 25,1 25,1 26,8 22,9 21,3 11,9 n 0,30 0,36 0,52 0,33 0,39 0,56 0,72 0,84 0,91 0,78 0,89 0,93 Tz, ms 4,0 3,1 2,3 2,0 1,6 1,1 4,5 3,8 3,2 2,2 2,2 1,5 Tj, ms 72 51 49 41 64 195 68 60 44 45 59 229 ilość zwarć, s-1 14 20 20 24 16 5 15 17 23 22 17 4 P S P 2 50 Fa lti g 20 0 Rys. 2. Histogramy prądowe; T – elektrody właściwe, N – elektrody wadliwe. Elektroda E380 R11. Źródło: PSP 250 i Faltig 200 Fig. 2. Current histograms; T – regular electrodes, N – defective electrodes. Electrode type: E380 R11. Source: PSP250 and Faltig 200 P S P 2 50 Fa lti g 20 0 Rys. 3. Histogramy napięciowe. T – elektrody właściwe, N – elektrody wadliwe. Elektroda E380 R11. Źródło: PSP250 i Faltig 200. Fig. 3. Voltage histograms, T – regular electrodes, N – defective electrodes. Electrode type: E380 R11. Source: PSP 250 and Faltig 200. 12 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 tablica II. Wskaźniki statystyczne – elektroda w otulinie rutylowo-celulozowej typu E 380 RC11 table II. Statistical indicators – rutile-cellulose type electrode E 380 RC11 Źródło prądu PSP 250 (tyrystorowe) Faltig 200 (inwertorowe) Rodzaj elektrody elektrody właściwe I gatunku elektrody wadliwe o gorszej spawalności elektrody właściwe I gatunku elektrody wadliwe o gorszej spawalnści Zakres prądu, A 90 110 130 90 115 130 90 110 130 90 110 130 Iśr, A 97 115 142 97 113 139 91 112 134 91 112 133 σI, A 22,8 24,1 23,2 23,2 23,9 21,1 2,8 3,1 3,4 2,9 3,2 3,5 KvI, % 23,6 20,9 16,3 24,0 21,2 15,1 3,1 2,7 2,5 3,2 2,8 2,6 Uśr, V 20,1 18,5 23,9 25,1 23,7 29,8 19,4 20,5 20,4 23,6 23,4 22,1 σU, V 4,8 4,7 4,8 5,9 5,5 4,5 4,8 5,1 5,1 6,1 5,7 5,7 KvU,% 24,0 25,5 20,0 23,5 23,3 15,2 24,6 24,9 25,1 25,9 24,4 25,9 n 0,33 0,34 0,57 0,32 0,36 0,59 0,76 0,81 0,88 0,81 0,84 0,90 Tz, ms 3,2 2,7 1,8 2,5 2,7 1,8 3,5 4,2 3,2 3,1 2,6 2,3 Tj, ms 60 40 57 51 57 118 57 71 47 45 44 35 ilość zwarć, s-1 17 25 17 19 18 8 18 14 21 22 23 29 P S P 2 50 F al tig 2 00 Rys. 4. Histogramy prądowe; T – elektrody właściwe, N – elektrody wadliwe. Elektroda E380 RC11. Źródło: PSP 250 i Faltig 200 Fig. 4. Current histograms; T – regular electrodes, N – defective electrodes. Electrode type: E380 RC11. Source: PSP 250 and Faltig 200 P S P 2 50 F al tig 2 00 Rys. 5. Histogramy napięciowe. Elektroda E380 RC11. Źródło: PSP 250 i Faltig 200 Fig. 5. Valtage histograms, T – regular electrodes, N – defective electrodes. Electrode type: E380 RC11. Source: PSP 250 and Faltig 200. odchylenia standardowego do wartości średniej: i pozwala na zobrazowanie wielkości rozrzutu parame- trów, ponieważ uwzględnia wartość średnią M mierzonej wielkości prądu i napięcia. Na podstawie dotychczaso- wych badań zaobserwowano, że ze wzrostem wskaźni- ka Kv pogarsza się stabilność jarzenia się łuku [2]. Na rysunkach 2÷5 przedstawiono histogramy procentowego rozkładu napięcia i prądu spawa- nia. obliczano też współczynnik Carrera n mierzony stosunkiem najmniejszej wartkości prądu po zakończe- niu zwarcia do średniej wartości prądu spawania: Przyjmuje się, że im większa wartość współczynnika, tym lepsze właściwości spawalnicze, a dla wartości n > 0,7 proces spawania uznaje się za stabilny [8]. określono również średni czas zwarcia Tz (ms) oraz średni czas jarzenia Tj (ms) i średnią ilość zwarć w cza- sie 1 sekundy spawania (s-1). W opracowaniu nie zaprezentowano pozostałych wskaźników, tj. szybkości narastania prądu zwarcia 13Przegląd sPawalnictwa 7/2011 dI/dt czy analizy Fouriera [12]. W tablicach I i II przed- stawiono zbiorcze zestawienie wskaźników oraz wykresy histogramów napięciowych i prądowych dla obu badanych typów elektrod. Wnioski Dla obu badanych rodzajów elektrod zaobser- wowano stosunkowo duże zróżnicowanie uzyska- nych wyników, co w dużym stopniu jest związane z zastosowaniem – obok elektrod pierwszego gatun- ku o dobrej spawalności również elektrod wadliwych o gorszej spawalności. Dla elektrod rutylowo-celulozowych RC zmia- na polegała na użyciu większej ilości składników uplastyczniających masę, co jest istotne na etapie produkcji. operacja ta wyraźnie poprawiła płyn- ność masy, ale nieznacznie pogorszyła spawalność. W przypadku elektrod w otulinie rutylowej R dla partii wadliwej zastosowano szkło wodne sodowe Na2o zamiast tradycyjnie stosowanego dla tej grupy elektrod szkła potasowego k2o (na którym zostały wyprodukowane elektrody właściwe). Dla elektrod rutylowych R średnie wartości na- pięcia łuku Uśr uzyskane dla grupy o gorszej spa- walności mieszczą się w zakresie 26÷34 V i są znacznie wyższe od wartości uzyskanych dla elek- trod pierwszego gatunku, dla których Uśr mieści się w przedziale 19÷21 V – wynika to z właściwości otuliny. Uzyskane wyniki potwierdzają, że zdolności jonizacyjne szkła sodowego są wyraźnie mniejsze niż dla szkła potasowego, a energia jonizacji sodu Na wynosi 5,12 eV, potasu k 4,32 eV [3]. Wskaźniki zmienności napięcia KvU paradoksal- nie wykazują odwrotną zależność w porównaniu do kryterium oceny stabilności stosowaną dla metody 135 [1, 2]. Dla wyższych wskaźników KvU zaobser- wowano lepsze właściwości spawalnicze i odwrotnie – mniejszym KvU odpowiadają elektrody o gorszej stabilności spawania. W obu badanych grupach R i RC średnie warto- ści czasu zwarcia dla elektrod o lepszej spawalności były większe niż, elektrod wadliwych; dla rutylowych prawie dwukrotnie większy. Histogramy prądowe wyznaczone dla trady- cyjnego źródła PSP 250 są znacznie szersze, a maksymalny pik na wykresie nie przekracza 20%, natomiast dla źródła inwertorowego Faltig 200 histogramy prądowe są wąskie, co świadczy o bar- dzo małym rozrzucie wartości rzeczywistych prą- du; w tym przypadku piki na histogramie sięgają 60÷70%. Tak wyraźne różnice w kształcie histogra- mów nie miały jednak przełożenia na właściwości spawalnicze. W odczuciu spawacza wykonującego próby spawania nie zaobserwowano istotnych róż- nic dla obu typów urządzeń. Przydatność współczynnika Carrera n jako kry- terium oceny właściwości spawalniczych wydaje się również być znacznie mniejsza dla metody 111. Z badań wydaje się, że zdecydowanie korzystniej- sze będzie zastosowanie źródła inwertorowego, dla którego n mieści się w zakresie 0,7÷0,9, podczas gdy wartości uzyskane dla źródła konwencjonalne- go nie przekraczają 0,6. Na podstawie analizy wyników uzyskanych pod- czas badań najistotniejsze dla procesu oraz oceny stabilności jarzenia się łuku wydają się wskaźniki napięciowe, wyliczone na podstawie wartości chwi- lowych napięcia. Przydatność wskaźników prądo- wych do oceny stabilności procesu spawania elek- trodami otulonymi jest znacznie mniejsza. Literatura [1] Słania J. : obiektywne metody oceny właściwości spawalni- czych źródeł prądu za pomocą komputerowego urządzenia do rejestracji i przetwarzania danych. ogólne omówienie za- gadnienia, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa Nr 2-3/1991. [2] Słania J.: obiektywna metoda oceny właściwości spawalni- czych źródeł energii zrobotyzowanego spawania elektryczne- go, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, Nr 4/1992. [3] Węgrzyn J.: Fizyka i metalurgia spawania, Politechnika Śląska 1990. [4] Dobaj E.: Maszyny i urządzenia spawalnicze, WNT 1994. [5] B. C. Sharma: Process Stability Evaluation of Basic Coated Manual Metal Arc Welding Electrodes, IE(I) Jurnal, March 2006, Vol. 86. [6] Ślązak B., Malewski W., krysztafkiewicz A., Jesionowski T.: Evaluation of welding electrode obtain- ned from lithium oxide- modified water glass, Polish Jurnal of Chemical Technology, Nr 3/2006. [7] Ślązak B., Słania J.: Badania porównawcze elektrod otulo- nych wysokostopowych ERWS 19-9 L produkowanych przy zastosowaniu nowego szkła wodnego modyfikowanego tlen- kiem litu, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa Nr 6/2006. [8] Węglowski M., kolasa A., Cegielski P.: ocena stabilności pro- cesu ręcznego spawania łukowego elektrodami otulonymi, Przegląd Spawalnictwa, 1/2006. [9] Węglowski M., kolasa A., Cegielski P.: Badania właściwości technologicznych spawalniczych zasilaczy inwertorowych, Przegląd Spawalnictwa 9-10/2006. [10] Węglowski M.: Badania właściwości spawalniczych źródeł energii elektrycznej z wewnętrzną przemianą częstotliwości, Rozprawa Doktorska, Politechnika Warszawska, 2008. [11] Dutra J.C.: Statistical Analysis of Arc Stability in MIG-MAG Welding with Short-Circuit Transfer, Paper of UFCS, 1990. [12] Słania J.: Wykorzystanie transformacji Fouriera do anali- zy procesu spawania metodą MAG łukiem impulsowym, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa Nr 1/1997.