201107_PSpaw.pdf 31Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Jacek Górka Marcin Adamiak Ewa Darda Analiza struktury i składu chemicznego połączeń spawanych: płyta trudnościeralna – stal konstrukcyjna the structure and chemical comopsition of joint  of abrasion-resistating plate and construction steel analysis Dr inż. Jacek Górka, dr inż. Marcin adamiak – Politechnika Śląska, inż. Ewa Darda – FILTRoPoL Brzezinka  Streszczenie W artykule przedstawiono analizę strukturalną i składu chemicznego połączenia spawanego płyty trudnościeralnej ze stalą konstrukcyjną S235JR wykonanego metodą MAG drutem litym G3Si1 o średnicy 1,2 mm w osłonie mieszan- ki aktywnej Arcal 21 (92% Ar + 8% Co2). Przeprowadzone badania wizualne i penetracyjne, badania metalograficzne- :makro- i mikroskopowe oraz mikroanaliza rentgenowska składu chemicznego i rozkładu pierwiastków stopowych w obszarze spoiny pozwoliły na określenie zmian struktury i towarzyszących im zmian składu chemicznego zacho- dzących w poszczególnych obszarach złącza spawane- go. Badania dowiodły, że w wyniku spawania dochodzi do stopienia materiału warstwy odpornej na zużycie ścierne i przejścia węglików do spoiny oraz częściowego niejed- norodnego wymieszania spawanych materiałów, co powo- duje wzrost twardości w tym obszarze do 600 HV i może być przyczyną powstania pęknięć od strony lica spoiny. Badania nie wykazały obecności pęknięć w obszarze gra- ni spoiny. Analizując wyniki badań, należy stwierdzić, że wykonane złącze spawane spełnia wymogi eksploatacyjne stawiane połączeniom tego typu. abstract The article analyzes the structural and chemical com- position of the abrasive-resistant plates with structural steel S235JR welded joints made by MAG G3Si1 solid wire with a diameter of 1.2 mm in the shielding active gas Arcal 21 (92% Ar + 8% Co2). Visual and penetrant testing, metallographic examination: macro, micro and microsco- pic X-ray analysis of chemical composition and distribu- tion of alloying elements in the weld area allowed us to identify structural changes and accompanying changes in chemical composition occurring in the various areas of the welded joints. Research shown that the abrasive-resi- stant layer is melted in the welding process. Moreover the carbide transition into the weld and the partial non-homo- genous mixing of welded materials, which increases the hardness in this area up to 600 HV and may cause cracks on the face of the weld are obtained. The study does not reveal the cracks in the weld root. Analyzing the results of the study should be noted that the welded joint made meets the requirements of this type of connections. Wstęp Poszukiwanie nowych grup materiałów pozwala- jących na intensywną eksploatację części maszyn i urządzeń w wydłużonym okresie wydaje się bardzo pożądane, uwzględniając przy tym aspekt ekonomicz- ny. Postęp we wprowadzaniu nowych rozwiązań ma- teriałowych musi być jednak poprzedzony staranną i wnikliwą analizą. Dotyczy to także implementacji no- wej grupy materiałów odpornych na ścieranie w po- staci płyt, blach oraz rur. Ta grupa materiałów stanowi nową generację materiałów odpornych na ścieranie, która dzięki szczególnym właściwościom uzyskanym w drodze złożonego procesu produkcyjnego znalazła zastosowanie w przemyśle hutniczym, górniczym, mo- toryzacyjnym, odlewniczym, wydobywczym kruszywa, utylizacji odpadów, a także w wytwarzaniu, eksploata- cji części maszyn i urządzeń pracujących w ciężkich warunkach. Płyty odporne na zużycie ścierne odzna- czają się dobrą spawalnością, udarnością, z powodze- niem nadają się do obróbki plastycznej i mechanicznej, dzięki wysokiej czystości metalurgicznej. Umożliwia to 32 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 połączenie wysokiej twardości z dużą odpornością na działanie dynamicznych obciążeń mechanicznych. Pły- ty oraz blachy trudnościeralne mogą być w niektórych przypadkach stosowane jako płyty przenoszące ob- ciążenia. Dzięki zastosowaniu płyt trudnościeralnych na elementy pracujące w warunkach intensywnego zużycia ściernego uzyskuje się znaczne oszczędności materiałowe oraz ekonomiczne, wynikające z redukcji kosztów produkcji na skutek ograniczenia postojów maszyn i urządzeń wynikających z mniejszej często- tliwości wymiany zużytych części. Możliwości użycia tego typu materiałów są znaczne i jeszcze nie do końca poznane. W najbliższym czasie może nastąpić wzrost ich zastosowań związany z dokładniejszym poznaniem ich właściwości i cech użytkowych. Płyty trudnościeralne to warstwowe wykładziny łą- czące w sobie łatwość montażu i wysoką odporność na zużycie ścierne oraz erozję. Wykonuje się je przez pokrycie łatwo spawalnej blachy nośnej odporną na zużycie warstwą stopową lub cermetalową. Stosuje się dwie metody uzyskiwania trwałych powłok – napa- wanie łukowe i dyfuzyjne wiązanie proszków cermeta- lowych w piecu próżniowym. Niezależnie od sposobu wytwarzania, płyty trudnościeralne odznaczają się wysoką jakością wykonania, stałą na całej powierzch- ni arkusza i identyczną na poszczególnych arkuszach tego samego typu (rys. 1). Wyjątkową odporność na zużycie ścierne płyt uzyskuje się dzięki obecności w wierzchniej warstwie twardych, złożonych faz węgli- kowych (1500÷3000 HV), 2÷3 razy przewyższających twardość najczęściej spotykanych ścierniw. Istotnym czynnikiem poprawiającym trwałość warstw odpor- nych na ścieranie jest uporządkowane rozmieszczenie twardych faz. Możliwość kontroli procesu napawania oraz krystalizacji warstw napawanych sprawia, że ich struktura, niezależnie od składu chemicznego i twardo- ści zastosowanych faz, dodatkowo wpływa na zwięk- szenie trwałości. Płyty te mogą być cięte plazmowo pod warstwą wody, gięte i łączone, tworząc fragmenty wykładzin lub części urządzeń odpornych na zużycie ścierne. Płyty trudnościeralne mogą być stosowane nie tylko jako płaskie fragmenty zabezpieczające po- wierzchnie narażone na silne zużycie, ale dzięki dobrej spawalności warstwy podkładowej oraz możliwości gięcia do średnicy 400 mm mogą być z nich tworzone złożone konstrukcje [1÷7]. Badania własne Coraz częściej w przemyśle cementowym, przy wytwarzaniu wszelkiego rodzaju kruszyw, niektóre elementy zbiorników, rynien zsypowych narażonych na intensywne ścieranie, wykonuje się z nowych ma- teriałów o zwiększonej odporności na zużycie ścier- ne. Wykorzystywanie elementów tego typu wymusza konieczność opracowania technologii spawania ele- mentu wykonanego ze stali konstrukcyjnych o do- brej spawalności z elementem, którego spawalność jest silnie ograniczona składem chemicznym (wysoki równoważnik węgla). Podczas spawania dochodzi do wymieszania składników stopowych stali konstrukcyj- nej ze składnikami warstwy o zwiększonej odporności na ścieranie, co powoduje znaczne zmiany struktury i składu chemicznego w obszarze spoiny. Celem wykonywanych badań była analiza struktury i składu chemicznego złącza spawanego metodą MAG płyty trudnościeralnej i stali konstrukcyjnej niestopowej. Badaniom poddano złącze próbne: płyta trudnościeral- na (rys. 2, 3, tabl. I) – stal konstrukcyjna niestopowa S235JR (tabl. II). Rys. 1. Przykłady elementów konstrukcyjnych odpornych na zużycie ścierne Fig. 1. The samples of abrasive resistant construction elements Rys. 2. Budowa płyty trudnościeralnej Fig. 2. The structure of abrasive-resistant plate Rys. 3. Mikrostruktura płyty trudnościeralnej: a) materiał podłoża: struktura ferrytyczno-perlityczna, b) warstwa odporna na zużycie ścierne: struktura żeliwa chromowego Fig. 3. The abrasive-resistant plate microstructure: a) base material: ferritic-perlitic structure, b) abrasive-resistant layer: chromium cast iron structure a) b) 33Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Podstawowe składniki chemiczne badanej płyty odpornej na zużycie ścierne to: chrom, niob i bor, za- pewniające hipereutektyczną osnowę, w której kon- centracja węglików chromu przekracza 45%. Średnia twardość warstwy odpornej na zużycie ścierne wynosi 68 HRC (twardość osnowy ok. 850 HV30, faz twardych 1500÷3000 HV). Temperatura pracy nie przekracza 250°C. Podłoże płyty trudnościeralnej stanowi stal kon- strukcyjna niestopowa. Wykonanie złącza spawanego W celu przeanalizowania zmian struktury i składu chemicznego w obszarze spawania wykonano złącze tablica I. Skład chemiczny warstwy odpornej na zużycie ścierne płyty trudnościeralnej, % table I. The chemical composition of abrasive-resistant layer of abrasive-resistant plate, % C Cr Nb B Fe 5,2 22 7 1,8 reszta tablica II. Skład chemiczny i właściwości mechaniczne stali S235JR table II. The chemical composition and mechanical properties of S235JR steel Skład chemiczny, % Cmax Mn Si P S Cr Ni Cu N 0,35 max 1,4 – 0,045 – – – 0,009 Właściwości mechaniczne Granica plastyczności Re min, MPa Wytrzymałość na rozciąganie Rm, MPa Wydłużenie A5 min, % 235 340÷470 26 tablica III. Parametry spawania złącza próbnego płyta trudnościeralna - stal konstrukcyjna niestopowa table III. Welding parameters of abrasive-resistant plate-structural steel experimental joint Ścieg Metoda spawania Wymiar spoiwa, mm Natęże- nie, A Napięcie V Biegunowość i rodzaj prądu Prędkość podawa- nia drutu, m/min Prędkość spawa- nia, cm/min 1 135 ø1,2 200 21,5 DC + 0,4 – 0,6 90 – 100 2 200 22,5 0,4 – 0,6 50 – 60 Rys. 4. Schemat przygoto- wania złącza płyta trudno- ścieralna – stal konstrukcyj- na niestopowa do spawania, a – napoina trudnościeralna, b – stal S235 Fig. 4. Abrasive-resistant pla- te – structural unalloyed steel joints preporation schame for welding, a – abrasive-resi- stant plate, b – S235 steel Rys. 5. Lico i grań spoiny złącza próbnego Fig. 5. Face and the root of the weld of experimental joint Rys. 6. Lico i grań spoiny złącza próbnego po badaniach penetra- cyjnych Fig. 6. Face and the root of the weld of experimental joint after pe- netration testing Lico Grań Lico Grań próbne metodą MAG drutem litym G3Si1 o średnicy 1,2 mm w osłonie mieszanki aktywnej Arcal 21 (92% Ar + 8% Co2) (rys. 4, tabl. III). Przeprowadzone badania wizualne zgodnie z normą PN-EN 970:1999 oraz badania penetracyjne wg PN-EN 571-1 wykonanego złącza próbnego wy- kazały, że grań spoiny jest wolna od pęknięć. W licu spoiny można natomiast zaobserwować pęknięcia wy- chodzące na powierzchnię (rys. 5 i 6). Badania metalograficzne W celu określenia zmian strukturalnych w obsza- rze spawania przeprowadzono badania metalogra- ficzne makro- i mikroskopowe wykonanych złączy spawanych. Badania metalograficzne makroskopowe wykonano na mikroskopie stereoskopowym olympus SZX9 – do trawienia złącza użyto odczynnika Adle- ra. Badania metalograficzne mikroskopowe wykona- no na mikroskopie świetlnym olympus PME 3U – do trawienia złącza użyto odczynnika nital. Wyniki badań metalograficznych makroskopowych przedstawiono na rysunku 7, a badań mikroskopowych na rysunku 8. 34 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Pomiar twardości W celu określenia wpływu spawania na właściwo- ści spoiny i SWC złącza spawanego wykonano po- Rys. 10. Wyniki badań złączy spawanych płyta trudnościeralna- stal konstrukcyjna niestopowa, a) mikrostruktura badanej spoiny z widocznymi wydzieleniami węglików stopowych, b) wykres energii rozproszonego promieniowania rentgenowskiego wydzielenia węgli- kowego, c) wykres energii rozproszonego promieniowania rentge- nowskiego materiału osnowy Fig. 10. Results of tests of abrasive-resistant plate-structural unal- loyed steel welded joint: a) microstructure of joint with separated al- loying carbides, b) the energy X-ray scattering diagram for separated carbide, c) the energy X-ray scattering diagram for matrix material Rys. 7. Makrostruktura złącza spawanego płyta trudnościeralna - stal konstrukcyjna niestopowa, trawienie: odczynników Adlera, pow. 4x Fig. 7. Macrostructure of the abrasive-resistant plate-structural unal- loyed steel welded joint, etching: Adler, magn.: x4 Przejście materiał rodzimy – spoina od strony S235JR, rozrost ziarna Struktura spoiny, od strony stali S235JR koncentracja węglików, przejście materiał rodzimy – spoina od strony płyty trudnoście- ralnej Struktura żeliwa chromowego z wydziele- niem węglików, płyta trudnościeralna Struktura bainityczna, obszar spoiny Rozrost ziaren, SWC spoina – płyta trudno- ścieralna Rys. 8. Mikrostruktura złącza spawanego płyta trudnościeralna - stal konstrukcyjna niestopowa Fig. 8. Microstructure of abrasive-resistant plate-structural unalloyed steel welded joint Rys. 9. Miejsca pomiaru twardości spawanego złącza płyta trudno- ścieralna-stal konstrukcyjna niestopowa Fig. 9. The places of hardness testing of abrasive-resistant plate- structural unalloyed steel welded joint tablica IV. Wyniki pomiaru twardości HV1 złącza spawanego płyta trudnościeralna - stal konstrukcyjna niestopowa table IV. Results of hardness HV1 testing of abrasive-resistant plate-structural unalloyed steel welded joint Twardość HV1 (wg rys. 9) Miejsce pomiaru 1 2 3 4 5 6 16 17 18 19 warstwa napawana płyty trudnościeralnej warstwa wierzchnia płyty trudnościeralnej SWC podłoża płyty trudnościeralnej SWC warstwy napawanej płyty trudnościeralnej HV1 116 119 121 797 784 820 146 127 860 580 Miejsce pomiaru 7 8 9 10 11 12 13 14 15 grań spoiny środek spoiny lico spoiny HV1 203 202 194 298 294 286 447 588 554 miar twardości metodą Vickersa na twardościomierzu MICRo-VICkERS 401MVD firmy WILSoN WoLPERT, przy obciążeniu 9,81 N. Czas obciążenia wynosił 15 s. Schemat pomiaru i wyniki pomiaru twardości przedsta- wiono na rysunku 9 i w tablicy IV. analiza rentgenowska składu chemicznego Skład chemiczny poszczególnych obszarów złącza spawanego oraz rozkładu pierwiastków stopowych w spoinie sprawdzono na mikroanalizatorze rentgenow- skim EDS. Wyniki przedstawiono na rysunkach 10 i 11. a) b) c) 35Przegląd sPawalnictwa 7/2011 obraz obszaru wymieszania, SEM Mapa rozkładu powierzchniowego żelaza Mapa rozkładu powierzchniowego chromu Mapa rozkładu powierzchniowego niobu Rys. 11. Mikrostruktura obszaru wymieszania spoina - warstwa odporna na ścieranie oraz mapy rozkładu powierzchniowego pierwiastków stopowych Fig. 11. Microstructure of weld - abrasive-resistant layer intermix area and alloing elements distribution maps Podsumowanie Badania wykazały, że nowa technologia spawa- nia umożliwia poprawne wykonanie połączeń płyta trudnościeralna - stal konstrukcyjna niestopowa, jed- nak należy zwrócić szczególną uwagę na poprawne wykonanie warstwy przetopowej. z badań wynika, że od strony lica powstają pęknięcia w obszarze spo- iny, a grań spoiny jest wolna od pęknięć. Przyczy- ną powstania pęknięć jest wymieszanie się stopiwa z materiałem płyty trudnościeralnej, wskutek czego w górnym obszarze spoiny dochodzi do powsta- wania struktur hartowniczych o wysokiej twardości dochodzącej nawet do 600 HV. Przeprowadzone badania makro- i mikroskopowe wykazały, że pęk- nięcia powstałe w obszarze lica spoiny nie przecho- dzą do grani spoiny ani do materiału podłoża płyty trudnościeralnej. W związku z tym nie będą one miały negatywnego wpływu na właściwości eks- ploatacyjne wykonanych elementów spawanych. Z powodu niejednorodności składu chemicznego spawanego złącza, można w nim zaobserwować trzy strefy. Lico spoiny ma strukturę martenzytyczną z licznymi wydzieleniami węglików o twardości Literatura [1] klimpel A., Górka J., Czupryński A.: Comparison of chromium cast iron deposits of wear plates, Journal of Achievements in Materials and Manufacturing Engineering, Vol. 18, Issue 1-2, September-october 2006, s. 387-390. [2] klimpel A., Górka J.: Properties of chromium cast iron de- posits SSA surfaced, The14th International Scientific Confe- rence on Achievements in Mechanical and Materials Engine- ering AMME’2006, Gliwice-Wisła. 16-18 maja 2006. [3] Francis J.A.: Prediction of steady state dilution in multipass hardfacing overlays deposited by self shielded FCAW, Scien- ce and Technology of Welding, nr 2/02. dochodzącej do 600 HV. W licu można zaobserwo- wać liczne pęknięcia, powstałe na skutek naprężeń i przemian fazowych w obszarze spawania. W środkowej części połączenia powstaje struktu- ra bainityczna o twardości rzędu 300 HV. W tym obszarze widać pęknięcia, które następowały od strony lica spoiny. obszar grani spoiny ma struktu- rę ferrytyczno-perlityczną o twardości dochodzącej do 200 HV i jest wolny od pęknięć. W wyniku spa- wania dochodzi do stopienia materiału warstwy odpornej na zużycie ścierne i przejścia węglików do spoiny oraz częściowego niejednorodnego wy- mieszania materiału. Badania na mikroanalizatorze rentgenowskim wykazały, że w obszarze spoiny można zaobserwować wydzielenia węglików nio- bu, natomiast chrom tworzy eutektyki węglikowe. Analiza rozkładu pierwiastków stopowych w spoinie potwierdziła wcześniejsze wyniki badań i wykaza- ła nierównomierne rozmieszczenie niobu i chromu w obszarze spoiny. [4] Castolin Eutectic, Catalogue, CastoDur Diamond Plates, Ca- stoTubes. [5] Sapate S.G., Rama Rao A.V.: Effect of carbide fraction on erosive wear behaviour of hardfacing cast irons, Wear, nr 256, 2004. [6] Stevenson A.N.J., Hutchings I.M.: Wear of hardfacing white cast irons by solid particle erosion, Wear, 186-187, 1995. [7] kasuya T., Hashiba Y., ohkita S., Fuji M.: Hydrogen distribu- tion in multipass submerged arc weld metals, Science and Technology of Welding and Joining, nr 4/2001.