201107_PSpaw.pdf 45Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Izabela kalemba Stanisław Dymek Mikrostruktura i właściwości połączeń stopów aluminium wykonanych metodą zgrzewania tarciowego z mieszaniem materiału zgrzeiny Microstructure and properties of friction stir  welded aluminum alloys Dr inż. Izabela Kalemba, dr hab. inż. Stanisław Dymek, prof. aGH – Akademia Górniczo-Hutnicza, kraków. Streszczenie Stop aluminium 7136 należy do stopów Al-Zn-Mg-Cu umacnianych wydzieleniowo. Stopy te mają dobre właści- wości, tj. wysoką wytrzymałość przy wysokiej odporności korozyjnej, dzięki czemu są odpowiednim materiałem do zastosowań lotniczych. ograniczone zastosowanie tych stopów wynika z problemów pojawiających się podczas ich łączenia. Stopy Al-Zn-Mg-Cu uznawane są za stopy niespawalne. W pracy podjęto próbę określenia jakości i właściwości złączy stopu 7136-T76 wykonanych metodą zgrzewania tarciowego z mieszaniem materiału zgrzeiny (z ang. Friction Stir Welding – FSW). Istotą zaprezentowa- nych badań było szczegółowe zbadanie właściwości me- chanicznych oraz mikrostruktury złączy FSW. Wykazano, że zgrzewanie tarciowe z mieszaniem materiału zgrzeiny jest odpowiednią techniką łączenia stopów Al-Zn-Mg-Cu. otrzymane złącza FSW charakteryzują się dobrą jakością oraz wysokimi właściwościami mechanicznymi. Wykona- ne badania złączy wytworzonych przy różnych prędko- ściach obrotowych narzędzia wykazały, że odpowiednią jakość złączy, zarówno pod względem mikrostruktury, jak i właściwości, można uzyskać przy stosunkowo szero- kim zakresie parametrów procesu. Zastosowane w pracy prędkości obrotowe narzędzia podczas procesu zgrzewa- nia nie miały istotnego wpływu na jakość zgrzeiny. abstract The alloy 7136 belongs to the Al-Zn-Mg-Cu age har- denable class of aluminum alloys. These alloys offer very good properties, i.e. high strength and simultane- ously good corrosion resistance. Thanks to these pro- perties Al-Zn-Mg-Cu alloys are very attractive to aero- space applications. However application of these alloys is limited due to problems associated with their welding. Al-Zn-Mg-Cu alloys are classified as non-weldable. The aim of the work is characterization of quality and proper- ties of friction stir welded 7136-T76 extrusions. This rese- arch addresses the detailed investigation microstructure and mechanical properties of FSW welds. These studies demonstrated that friction stir welding applied to the Al-Zn-Mg-Cu alloys produces high quality, sound welds. The FSW joints are fundamentally defect-free and display high mechanical properties and good corrosion resistan- ce. The performed investigations show relatively large range of process parameters, which allow to obtain good quality of welds, both in respect of microstructure and pro- perties. The applied tool rotation speeds do not have influ- ence on quality welds. Wstęp W konstrukcjach lotniczych powszechnie stosowane są stopy aluminium. Ze względu na swoje właściwości są one atrakcyjnym materiałem do zastosowań, w których głównym wymaganiem jest wysoki stosu- nek wytrzymałości do gęstości. Dzięki temu możliwe jest projektowanie wytrzymałych lekkich konstrukcji. Wzrost wymagań konstruktorów oraz konkurencja in- nych materiałów (np. kompozytów) wymuszają rozwój zaawansowanych stopów Al o wyższej wytrzyma- łości, lepszych właściwościach korozyjnych, mniej- szej gęstości itd. Do takich materiałów należy stop 46 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 aluminium 7136 wyprodukowany przez Universal Alloy Corporation. Za największą wadę stopów alumi- nium uznaje się niskie właściwości mechaniczne po- łączeń, co sprawia, że stopy aluminium, szczególnie te umacniane wydzieleniowo, do których należy stop 7136, uznawane są za trudno spawalne lub niespa- walne [1, 2]. Możliwość wdrażania nowych stopów związana jest z obniżaniem kosztów produkcyjnych komponentów i ich montażu. W przypadku stopów 7xxx z powodu nie- możności ich spawania przy użyciu konwencjonalnych technik, ze względu na mieodpowiednią mikrostruk- turę po krzepnięciu oraz porowatość w strefie złącza, szczególnie ważny jest rozwój metod ich łączenia. Jed- ną z najnowszych technologii jest metoda zgrzewania tarciowego z mieszaniem materiału zgrzeiny (z ang. Friction Stir Welding – FSW). W odróżnieniu od me- tod tradycyjnych, metoda FSW przebiega bez udziału fazy ciekłej metalu. Proces łączenia wykonywany jest w dużo niższej temperaturze niż w metodach konwen- cjonalnych, nie występuje topnienie materiału, a dodat- kowo proces jest przyjazny dla środowiska [3, 4]. Metoda FSW jest przedmiotem wielu badań. W Pol- sce prace nad tą metodą są prowadzone od kilku lat w Instytucie Spawalnictwa w Gliwicach [5÷7] oraz w krakowie w Instytucie Metalurgii i Inżynierii Materiało- wej PAN we współpracy z Uniwersytetem Pedagogicz- nym [8, 9], lecz ze względu na skalę problemu ograni- czone są do zaledwie kilku lub kilkunastu stopów. Proces FSW polega na wprowadzeniu obracające- go się trzpienia (specjalnie zaprojektowanej końców- ki narzędzia) pomiędzy stykające się krawędzie łączo- nych płyt i przemieszczaniu go wzdłuż linii styku. Po- wstające podczas procesu ciepło zmiękcza materiał, a przemieszczające i obracające się narzędzie wymu- sza mieszanie materiału z łączonych płyt. Towarzyszą- ce temu znaczne odkształcenie plastyczne powoduje zmianę mikrostruktury złącza [3, 4]. Celem podjętych badań była analiza wpływu wa- runków procesu FSW na mikrostrukturę i właściwości zgrzein stopu 7136. Przedmiot i metodyka badań Przedmiotem badań były złącza płyt stopu aluminium 7136-T76 wykonane metodą zgrze- wania tarciowego z mieszaniem materiału zgrze- iny (FSW). Skład chemiczny stopu 7136 podano w tablicy I. Standardowa obróbka cieplna tego sto- pu (T76) składa się z przesycania z temperatury 471°C oraz dwustopniowego starzenia: w temp. 121°C przez 24 h i w temp. 157°C przez 9 h. Taka obróbka cieplna zapewnia wysoką wytrzymałość przy jednoczesnej dobrej odporności na pełzanie i korozję warstwową. Płyty ze stopu 7136 o grubości 6,35 mm zostały połączone doczołowo metodą zgrzewania tarciowego z mieszaniem materiału zgrzeiny. Proces zgrzewania wykonano w Edison Welding Institute w Columbus, ohio, USA. Zastosowane narzędzie składało się ze spiralnego wieńca opory i nagwintowanego trzpienia w kształcie stożka. Zgrzewanie wykonano przy parame- trach: prędkości posuwu narzędzia 2,1 mm/s, sile naci- sku docisku wieńca opory na materiał 26,7 kN i prędko- ści obrotowej narzędzia 175, 250 i 400 obr/min. otrzymane złącza poddano analizie pod względem właściwości mechanicznych (pomiar twardości i próba rozciągania) oraz mikrostrukturalnym. Pomiary twar- dości wykonano metodą Vickersa na przekroju pro- stopadłym do kierunku zgrzewania. Zastosowano ob- ciążenie wgłębnika siłą 9,81 N przez 10 s. odległość pomiędzy punktami pomiarowymi wynosiła 1 mm. Próbie rozciągania poddano próbki z materiału rodzi- mego (wycięte prostopadle i równolegle do kierunku wyciskania) oraz próbki po zgrzewaniu FSW. Próbki z materiału zgrzewanego wycięto w taki sposób, że oś rozciągania była prostopadła do zgrzeiny, a zgrzeina znajdowała się w środku długości pomiarowej próbki. Próbie poddano także próbki wycięte wzdłuż zgrzeiny, zawierające tylko materiał ze zgrzeiny. Do obserwacji mikrostruktury wykorzystano mikro- skopię świetlaną oraz skaningową mikroskopię elektro- nową (SEM). Próbki do badań metalograficznych przy- gotowano z przekroju poprzecznego złącza. Wycięte próbki zostały wstępnie wyszlifowane, wypolerowane elektrolitycznie oraz wytrawione. SEM zastosowano do badań fraktograficznych oraz do analizy EBSD (z ang. Electron Back-Scattered Diffraction) – analizy z wyko- rzystaniem dyfrakcji elektronów wstecznie rozproszo- nych. Analiza EBSD dostarczyła informacji o charakte- rze granic ziaren. Wyniki badań Jakość złączy Jakość złączy FSW zależy od zastosowanych pa- rametrów procesu, tj. prędkości obrotowej narzędzia, prędkości zgrzewania oraz siły docisku [5]. W pracy badaniom poddano złącza wykonane z różną prędko- ścią obrotową; prędkość zgrzewania oraz siła docisku były stałe. Na rysunku 1 przedstawiono makrostrukturę złączy wraz z zaznaczonymi charakterystycznymi stre- fami występującymi we wszystkich połączeniach wyko- nanych metodą FSW [3÷10]. tablica I. Skład chemiczny stopu aluminium 7136 table I. Chemical composition of 7136 aluminum alloy Pierwiastek Zn Mg Cu Zr Fe Si Ti Mn Cr Ni Al % mas. 7,94 1,99 1,93 0,149 0,065 0,048 0,028 0,016 0,018 0,021 reszta 47Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Zastosowane prędkości obrotowe narzędzia (175, 250 i 400 obr/min) pozwoliły na uzyskanie jednolitych złączy. Złącza nie zawierały żadnych niezgodności (po- rów, pęknięć). Wraz ze wzrostem prędkości obrotowej narzędzia zaobserwowano jedynie zmianę budowy i kształtu zgrzeiny. Dla najmniejszej badanej prędkości 175 obr/min zgrzeina jest węższa i różni się kształtem od zgrzein wykonanych przy większych prędkościach. Spowodowane jest to tym, że prędkość obrotowa bez- pośrednio wpływa na ilość generowanego ciepła, a do- minującą rolę pełni tu trzpień. Wraz ze wzrostem pręd- kości obrotowej narzędzia ilość ciepła wytwarzanego przez wieniec opory wzrasta. Na makrofotografiach złą- czy wykonanych z prędkościami 250 i 400 obr/min za- obserwowano poszerzenie zgrzeiny przy powierzchni, czego nie można zauważyć dla prędkości 175 obr/min. Charakterystyczną cechą złączy jest struktura pier- ścieni cebuli, najczęściej obecna w jądrze zgrzein. W zgrzeinach stopów 7136 nie zaobserwowano wy- raźnego, charakterystycznego jądra, widocznego w innych stopach aluminium zgrzewanych metodą FSW [5÷10]. Mimo braku wyraźnego jądra w dolnej czę- ści zgrzeiny można zauważyć delikatne ślady charak- terystycznej struktury złączy FSW, tzn. obecność pier- ścieni cebuli. Wraz ze wzrostem prędkości obrotowej narzędzia, taka struktura w zgrzeinie staje się wyraź- niejsza. Powstawanie struktury pierścieni cebuli zwią- zane jest ze złożonym płynięciem materiału podczas procesu. Istotny wpływ na obecność wspomnianej struktury ma generowane ciepło podczas procesu, którego ilość zależy od parametrów procesu [11]. Jako wskaźnik ilości generowanego ciepła przyjmuje się stosunek prędkości obrotowej do prędkości zgrzewa- nia [12]. W przypadku analizowanych złączy wykona- nych przy różnych prędkościach obrotowych (prędkość zgrzewania była stała), stosunek prędkości obrotowej do prędkości zgrzewania był większy dla złączy zgrze- wanych z większą prędkością obrotową. Zatem więcej ciepła wytworzyło się w złączu wykonanym z większą prędkością obrotową. Więcej wprowadzonego ciepła może spowodować burzliwy przepływ materiału wokół trzpienia narzędzia z powodu nadmiaru uplastycznio- nego materiału pod wieńcem opory, powodując po- wstanie niejednorodnej mikrostruktury zgrzeiny, np. w postaci pierścieni cebuli. Właściwości mechaniczne złączy Na rysunku 2 zaprezentowano profile twardości złączy wykonanych z prędkościami: 175, 250 oraz 400 obr/min. każda krzywa umożliwia wyróżnienie środkowego obszaru, który odpowiada szerokości zgrzeiny. Prze- suwając się na zewnątrz od środka, krzywa opada przez strefę cieplno-plastyczną, osiągając minimum (ok. 120÷140 HV) w strefie wpływu ciepła i następ- nie stopniowo powraca do poziomu twardości materia- łu rodzimego (ok. 200 HV). Najmniejszy spadek twar- dości w SWC obserwowany jest w złączu wykonanym z najmniejszą prędkością, tj. 175 obr/min. Wszystkie krzywe twardości mają charakterystyczny dla złączy FSW kształt litery W, obserwowany w większości sto- pów aluminium obrabianych cieplnie [4, 9, 10]. Rys. 1. Makrostruktura złączy stopu 7136 wykonanych z prędkościa- mi obrotowymi: a) 175 obr/min, b) 250 obr/min, c) 400 obr/min, SCP – strefa cieplno-plastyczna, SWC – strefa wpływu ciepła Fig. 1. Macrostructure of 7136 aluminum alloy weld made with rota- tion speed: a) 175 rpm, b) 250 rpm, c) 400 rpm, SCP – thermome- chanically affected zone, SWC – heat affected zone Rys. 2. Profile twardości dla złączy FSW stopu 7136 wykonanych z różnymi prędkości obrotowymi Fig. 2. Distribution of hardness in the 7136 alloy FSW joints made with different rotational speeds 48 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Na podstawie przedstawionych profili twardości można zauważyć, że wzrost prędkości obrotowej po- woduje przesunięcie minimów krzywej w kierunku od środka zgrzeiny. Im większa prędkość obrotowa, tym obszar SWC o najmniejszej twardości jest bardziej od- dalony od osi zgrzeiny. W tablicy II zestawiono wyniki próby rozciągania próbek z materiału rodzimego, próbek ze zgrzeiną dla różnych prędkości obrotowych narzędzia oraz próbek wyciętych wzdłuż zgrzeiny. Próbki ze stopu 7136 wycięte zarówno zgodnie z kierunkiem wyci- skania, jak i w poprzek wykazują wytrzymałość na rozciąganie ponad 635 MPa, a granicę plastyczności powyżej 607 MPa. Próbki z materiału zgrzanego mają w stosunku do próbek z materiału rodzimego mniejszą wytrzymałość na rozciąganie Rm oraz mniejszą granicę plastyczności R02, odpowiednio o ok. 30% i 40%. Z porównania wy- dłużenia wynika, że wydłużenie próbki ze zgrzeiną jest o połowę mniejsze niż materiału rodzimego. Wydłużenie próbek średnio wynosi 5%. Biorąc pod uwagę wydłużenie samej zgrzeiny zauważono, że osiąga ono wartość wyż- szą niż wydłużenie materiału rodzimego. Zgrzeina jest bardzo plastyczna (A ≈ 14%), a dodatkowo wykazuje stosunkowo wysokie właściwości wytrzymałościowe. Badane złącza wykonane były z różną prędkością obrotową narzędzia. Jednak nie zaobserwowano li- niowej zależności pomiędzy prędkością a właściwo- ściami złącza (tabl. II). Wytrzymałość na rozciąganie, granica plastyczności oraz wydłużenie próbek wy- ciętych w poprzek zgrzein wykonanych przy różnych prędkościach wykazywały zbliżone wartości. Próbki wytrzymałościowe ze złączem pękały zawsze po stronie spływu, w miejscu odpowiadającym najmniej- szej twardości, na granicy SCP i SWC. oznacza to, że właściwości mechaniczne złącza nie są takie same po obu stronach zgrzeiny – po stronie spływu są gorsze niż po stronie natarcia. Pęknięcie nastąpiło przez ścięcie. Charakter przełomu próbek był ciągliwy (rys. 3). Mikrostruktura złączy otrzymane wyniki właściwości mechanicznych złą- cza można bezpośrednio odnieść do jego mikrostruk- tury, a dokładnie do obecności różniących się mikro- strukturą stref złącza. Poprzeczne profile twardości są istotnym początkowym punktem do interpretacji zmian pojawiających się podczas zgrzewania (rys. 2). Na ich podstawie można wyróżnić poszczególne strefy złą- cza (rys. 1). otrzymane złącza FSW charakteryzują się typową dla FSW zmianą mikrostruktury na prze- kroju złącza [3÷10]. Wyróżniono charakterystyczne obszary złącza, tj. zgrzeinę, strefę cieplno-plastyczną oraz strefę wpływu ciepła (rys. 4) i materiał rodzimy. Rys. 3. Miejsce pęknięcia próbki wytrzymałościowej wraz z charak- terem przełomu Fig. 3. Place of the tensile strength sample crack and the fracture character Rys. 4. Strefy mikrostrukturalne na przekroju poprzecznym złącza FSW: a) strona natarcia, b) strona spływu Fig. 4. Microstructure zones in the cross section of FSW joint: a) retreating side, b) advancing side tablica II. Wyniki próby rozciągania table II. The results of tensile strength test Próbka Wytrzyma- łość na rozciąganie Rm Granica plastycz- ności R02 Wydłu- żenie A Wydaj- ność MPa MPa % % Materiał rodzimy (L*) 641 614 10,5 - Materiał rodzimy (LT**) 635 607 10,9 - Z e zg rz ei ną 175 obr/min*** 443 354 5,5 69,1 250 obr/min*** 448 340 4,1 69,9 400 obr/min*** 454 352 5,4 70,8 Zgrzeina 490 383 14,2 - *L – próbka wycięta równolegle do kierunku wyciskania **LT – próbka wycięta prostopadle do kierunku wyciskania *** – prędkość obrotowa narzędzia, przy której wykonano zgrzeinę 49Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Strefy różnią się wielkością i kształtem ziarna. Różnice te wynikają z różnej cieplno-plastycznej hi- storii poszczególnych obszarów. Zgrzeina ma względ- nie jednorodną mikrostrukturę, cechującą się małymi równoosiowymi ziarnami o średnicy ok. 6 µm. Taka mikrostruktura jest wynikiem znacznego odkształce- nia plastycznego połączonego z fizycznym przepły- wem materiału wokół trzpienia (mieszaniem) i istot- nego wzrostu temperatury. Strefa cieplno-plastyczna charakteryzuje się ziarnami zdecydowanie większymi i wydłużonymi. obszary w najbliższym sąsiedztwie zgrzeiny poddawane są znacznemu odkształceniu, jednak materiał w tej strefie nie jest mieszany. Stre- fę tę charakteryzuje gradient obecnego tu odkształ- cenia, jak również gradient temperatury. Natomiast wielkość ziarna w strefie wpływu ciepła jest podobna do wielkości ziaren materiału rodzimego. Strefa wpły- wu ciepła to obszar, w którym nie występuje odkształ- cenie plastyczne. Na mikrostrukturę ma tu wpływ tylko temperatura. Na rysunku 4 przedstawiono różnicę w mikrostruk- turze po stronie natarcia i po stronie spływu złącza. Strona natarcia charakteryzuje się wyraźną granicą, która oddziela obszar o drobnym ziarnie od obszaru o wydłużonym większym ziarnie. Natomiast po stronie spływu nie ma wyraźnej granicy. Mikrostruktura jest bardziej złożona. Występuje tu stopniowe przejście Rys. 6. Histogram rozkładu granic ziaren w zgrzeinie i strefie ciepl- no-plastycznej po stronie natarcia i stronie spływu Fig. 6. Histogram of grain boundaries distribution in stirred zone and thermomechanical affected zone on the retreating and advancing side od mikrostruktury zgrzeiny do mikrostruktury strefy cieplno-plastycznej. oprócz wielkości ziarna istotnie różnią się rozkła- dy dezorientacji granic ziaren w analizowanych ob- szarach. Za pomocą metody EBSD uzyskano mapy rozkładu granic ziaren w zgrzeinie i SCP po stronie natarcia i po stronie spływu (rys. 5). W zgrzeinie więk- szość granic ziaren ma charakter dużego kąta. Udział poszczególnych granic ziaren w poszcze- gólnych obszarach przedstawiono w postaci histo- gramu (rys. 6). W strefie cieplno-plastycznej zaobser- wowano duży udział granic małego kąta (2÷20o). SCP po stronie natarcia wykazuje wysoką częstość wystę- powania granic małego kąta (< 8o), natomiast SCP po stronie spływu większą częstość granic średniego kąta (8÷30o). W zgrzeinie dominują granice ziaren o kącie dezorientacji 22÷60o. Analiza mikrostruktury może stanowić uzasad- nienie właściwości mechanicznych zgrzewanych tarciowo stopów. Próbki wytrzymałościowe ze zgrze- iny wykazują także wyższą granicę plastyczności i wyższą wytrzymałość na rozciąganie w porównaniu z próbkami prostopadłymi do złącza. To sugeruje, że najbardziej podatna na uszkodzenia część zgrza- nego materiału jest na zewnątrz zgrzeiny, po stro- nie spływu, gdzie wartości twardości są najniższe i gdzie następuje zerwanie próbki. Pękanie pró- bek po stronie spływu podczas próby rozciąga- nia jest częstym zjawiskiem, które było wielokrot- nie dyskutowane w pracach dotyczących połączeń FSW stopów aluminium [10, 13, 14]. Częściowe wy- jaśnienie takiego zachowania może leżeć w róż- nym rozkładzie granic ziaren dużego i małego kąta po stronie natarcia i spływu. Po stronie spływu gę- stość granic ziaren małego kąta jest wyższa. To może ułatwiać proces odkształcenia i w ten sposób przyczyniać się do spadku twardości. Rys. 5. Mapy rozkładu granic ziaren: linie jasne – granice małego kąta (kąt dezorientacji < 15o); linie ciemne – granice dużego kąta (kąt dezorientacji > 15o); a) strona natarcia, b) strona spływu Fig. 5. Maps of the distribution of grain boundaries: clear lines – the small angle boundaries (disorientation angle < 15°), dark lines – high angle boundaries (disorientation angle > 15°), a) retreating side, b) advancing side 50 Przegląd sPawalnictwa 7/2011 Wnioski Zgrzewanie tarciowe z mieszaniem materiału spo- iny jest odpowiednią techniką łączenia stopu 7136. otrzymane złącza charakteryzują się brakiem niecią- głości w postaci porów lub pęknięć oraz dobrymi wła- ściwościami mechanicznymi. Wykonane badania złączy wytworzonych przy róż- nych prędkościach obrotowych narzędzia (175, 250 i 400 obr/min) wykazały, że odpowiednią jakość złą- czy zarówno pod względem mikrostruktury, jak i wła- ściwości można uzyskać przy stosunkowo dużym zakresie parametrów procesu. Zastosowane w pra- cy prędkości obrotowe narzędzia podczas proce- su zgrzewania nie miały istotnego wpływu na jakość zgrzeiny. Wszystkie użyte prędkości pozwoliły na uzy- skanie jednorodnych złączy bez widocznych wad, ze zbliżonymi właściwościami mechanicznymi. Pękanie próbek wytrzymałościowych ze złączem zawsze następuje po stronie spływu, w miejscu, gdzie pojawia się minimum twardości (SWC przy granicy z SCP). Istnieje różnica w odkształceniu i przepływie ma- teriału po stronach natarcia i spływu. Potwierdzają to obserwacje mikrostrukturalne, rozkład kąta dezorien- tacji granic ziaren oraz pomiary twardości. Zgrzeina wykazuje jednorodną drobnoziarnistą mikrostrukturę, bez wyraźnego jądra. Literatura [1] Williams S.W.: Welding of Airframes using Friction Stir; Air&Space Europe, 3, 3/4, 2001, str. 64. [2] Liu J.: Advanced Aluminum and Hybrid Aerostructures for Future Aircraft; Materials Science Forum, 519-521, 2006, str. 1233. [3] Mishra R.S., Mahoney M.W.: Friction Stir Welding and Processing, ASM International, ohio 2007. [4] Threadgill P.L. i in.: Friction stir welding of aluminium alloys; International Materials Reviews, 54, 2, 2009. [5] Pietras A., Zadroga L., Łomozik M.: Charakterystyka zgrze- iny utworzonej metodą zgrzewania z mieszaniem materiału zgrzeiny (FSW); Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, 47, 2003, str. 34. [6] Miara D., Pietras A., Bogucki R.: Własności i budowa struktu- ralna różnego typu złączy wykonanych metodą FSW; Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, 5, 2008, str. 166. [7] Węglowski M.S., Pietras A., Bogucki R., Węglowska A.: Wła- sności złączy FSW ze stopów aluminium; Rudy Metale, 53, 11, 2008 nr str. 739. [8] Mroczka k., Pietras A., Dutkiewicz J.: Struktura i właściwo- ści połączeń kształtowników stopu 2017A spajanych metodą zgrzewania tarciowego FSW; Inżynieria Materiałowa, 3, 151, 2006, str. 213. [9] Mroczka k., Dutkiewicz J., Pietras A.: Microstructure of friction stir welded joints of 2017A aluminium alloy sheets; Journal of Microscopy, 237, 2010, str. 521. [10] Dymek S., Hamilton C., Blicharski M.: Microstructure and me- chanical properties of friction stir welded aluminium 6101-T6 extrusions; Inżynieria Materiałowa; 28, 3–4, 2007, str. 527. [11] Biallas G. i in.: Mechanical properties and corrosion behaviour of friction stir welded 2024-T3; 1st International Symposium on Friction Stir Welding, Thousand oaks, CA, USA, czerwiec 1999, TWI. [12] krishnan k.N.: on the formation of onion rings in friction stir welds; Materials Science and Engineering A, 327, 2002, str. 246. [13] Mahoney M.W. i in.: Properties of friction stir welded 7075 T651 aluminium; Metallurgical & Materials Transactions A, 29, 1998, str. 1955. [14] Sato Y.S. i in.: Microtexture in the friction stir weld of an alumi- num alloy; Metallurgical & Materials Transactions A, 32, 2001, str. 941. Podziękowania Praca finansowana w ramach prac statutowych AGH nr 11.11.110.792. Autorzy wyrażają serdeczne podziękowania dr. Carterowi Ha- miltonowi (Miami University, oxford, ohio, USA) za dostarczenie materiału do badań oraz dr. inż. krzysztofowi Muszce (AGH kraków) za pomoc w wykonaniu analizy EBSD.