PS 12 2015 WWW 88 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 12/2015 Badania ultradźwiękowe powierzchni wewnętrznych otworów drążonych wałów turbin z wykorzystaniem fal powierzchniowych Ultrasonic tests of the inner surface of hollow turbine shafts with usage of surface waves Mgr inż. Piotr Machała, mgr inż. Patryk Uchroński– ZBM ULTRA Sp. z o.o. Autor korespondencyjny/Corresponding author: piotr.machala@ultra.wroclaw.pl Streszczenie W artykule przedstawiono automatyczną metodę ultradźwiękowego badania powierzchni wewnętrznych otworów drążonych wałów turbin o różnych średnicach na okoliczność wystąpienia pęknięć wzdłużnych i pęk- nięć poprzecznych. Na podstawie wykonanych głowic ultradźwiękowych porównano wyniki ze względu na róż- ne sposoby wytwarzania fali powierzchniowej. W oparciu o wzorzec testowy opracowano wzorzec kalibracyjny układu. Przeprowadzono analizę możliwości wykrywa- nia nieciągłości ze względu na ich głębokość. Opisano mechaniczną część układu opartą o śrubę pociągową i bezprzewodowy defektoskop CUD WiFI pozwalającą na pełną automatyzację badań. Słowa kluczowe: osie drążone, wały turbin, fale po- wierzchniowe, badania ultradźwiękowe Abstract The paper presents automatic method of ultrasonic tests of hollow turbine shaft’s inner surface. The goal of the test is to detect longitudinal and transverse flaws. On the basis of prepared ultrasonic probes results in view of different methods of forming surface waves was compared. Based on test pattern the calibration method for entire system was developed. Analysis of possibili- ties for detection of flaws due to their depth was made. Mechanical part of the system based on screw and wire- less CUD WiFi flaw detector was described. That enables full automation of tests Keywords: hollow axles, turbine shafts, surface waves, ultrasonic tests Wstęp Badania ultradźwiękowe wałów drążonych na okolicz- ność wystąpienia pęknięć poprzecznych wykonuje się od wielu lat, głównie w osiach kolejowych. Prosta geometria badania wymaga jedynie użycia systemu badań przezna- czonego do konkretnego rodzaju osi. Odpowiednia automa- tyzacja pozwala zaoszczędzić czas i pieniądze. Geometria zewnętrzna wałów turbin jest bardzo skompliko- wana, pełna kanalików i zmian średnic. Badana jest więc przy pomocy innych technik niż wspomniana, np. przy pomocy tech- niki PhasedArray. Ogromne obciążenia którym podlegają wały turbin w czasie pracy wymagają badań również powierzchni wewnętrznej otworu na okoliczność wystąpienia pęknięć. Po- nadto odbiorcy takich badań żądają pełnego zapisu przebiegu badania. Z tego powodu oraz braku odpowiedniego dostępu wykonywanie tych badań przy pomocy metody penetracyj- nej i magnetycznej nie jest możliwe. ZBM ULTRA Sp. z o.o. na zlecenie i we współpracy z Doosan Babcock Energy Sp. z o.o. opracowało więc system badań ultradźwiękowych z wykorzystaniem fal powierzchniowych. Piotr Machała, Patryk Uchroński Rzeczonych badań nie dotyczy żadna norma lub ogól- nie stosowana procedura. Jej stworzenie jest więc jednym z elementów projektowanego systemu. Należy wyznaczyć wzorcowe nieciągłości sztuczne oraz poziomy akceptacji. Zarówno ZBM ULTRA jak i Doosan Babcock Energy nie mają informacji na temat awarii wirników turbin spowodowanych pęknięciami od strony powierzchni wewnętrznego otworu drążonego. Znane sa jednak przypadki wykrycia zapocząt- kowania pęknięć, które wyeliminowano za pomocą butelko- wania. Biorąc pod uwagę ogromne obciążenia w jakich pra- cują wirniki oraz ich cenę wykrywanie najmniejszych nawet nieciągłości jest bardzo istotne. Geometria badanych elementów i poszukiwane nieciągłości Badaniu podlega tylko powierzchnia wewnętrzna otwo- ru drążonego. Z tego powodu geometria zewnętrzna wału jest dla nas nieistotna. Otwory drążone mają różną średnicę, w tym artykule analizowany jest wał z otworem drążonym 89PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  12/2015 o średnicy Ø90 mm. Głowice są odpowiednio profilowane, więc badanie wału o innej średnicy wymagać będzie nowych głowic. Jednak podstawy fizyczne i opisane właściwości głowic będa takie same. Przed projektowanym systemem badań postawio- no zadanie wykrywania pęknięć poprzecznych i pęknięć wzdłużnych. Powierzchnia otworu wewnętrznego przed wykonaniem badań jest honowana, zapewniona jest więc odpowiednia gładkość powierzchni. Rozważanych badań nie obejmuje żadna norma. Jednym z zadań przy projek- towaniu systemu było określenie minimalnej głębokości nacięć wzorcowych oraz dobranie poziomów akceptacji. Wzorce testowe i kalibracyjne Projektowanie systemu badania rozpoczęto od zapro- jektowania i wykonania wzorca testowego. Jego schemat przedstawiono na rysunku 1. Rys. 1. Schemat wzorca testowego Fig. 1. Scheme of test model Na podstawie wykonanej analizy dobrano optymalne głę- bokości nacięć i wykonano wzorzec kalibracyjny, jego sche- mat przedstawiono na rysunku 2. Rys. 2. Schemat wzorca kalibracyjnego Fig. 2. Scheme of calibration model Zasady fizyczne wzbudzania fal powierzchniowych Rozważono i porównano dwie metody wzbudzania fal powierzchniowych: – przy użyciu klina z plexi, – przy użyciu przetwornika piezoelektrycznego w którego jeden wymiar jest mniejszy od długości fali. Kąt α klinu z plexi jest tak dobrany, że kąt wprowadza- nia fali β wynosi 90°. Dla stali wynosi on 64°, projektowanie głowic do badań materiałów płaskich (Rys. 3.) nie nastrę- cza większych problemów. W przypadku badań elementów drążonych na okoliczność wystąpienia pęknięć wzdłużnych należy pamiętać o odpowiednich długościach i profilowa- niach klinu tak, aby środek ultradźwiękowy klinu pokrywał się z normalną badanej powierzchni (Rys. 4.). Rys. 3. Schemat klina podczas badań powierzchni płaskich Fig. 3. Scheme of wedge during tests of flat surfaces Rys. 4. Schemat klina podczas badań powierzchni profilowanych Fig. 4. Scheme of wedge during tests of profiled surfaces Przetwornik posiadający jeden wymiar dużo mniejszy od dlugości fali wytwarza jednocześnie fale podłużne, poprzeczne i powierzchniowe. Dwa pierwsze rodzaje fal roz- chodzą się przestrzennie, fale powierzchniowe natomiast wzdłuż powierzchni ośrodka. Natężenie tych ostatnich maleje z odległością wolniej niż natężenie fal podłużnych i poprzecznych. W większych odległościach od przetworni- ka możemy je zatem zaniedbać. Metoda wytwarzania fal powierzchniowych za pomocą klina jest dużo częściej stosowana. Jednak ze względu na konieczność profilowania głowic do powierzchni badanej przeprowadzono analizę możliwości wykorzystania również drugiej metody. Analiza możliwości wykrywania nieciągłości Przeprowadzono analizę wykrywania nieciągłości sztucz- nych w postaci nacięć. Wszystkie użyte przetworniki i głowi- ce miały częstotliwość 4 MHz. W pierwszej kolejności na powierzchni płaskiej wykona- no 3 nacięcia o głębokości 0,3; 0,5 i 1 mm. Dokonano pomia- rów przy użyciu klina z przyklejonym przetwornikiem oraz samym przetowrnikiem nieobciążonym dla drugiej metody. Określono stosunek poziomu użytecznego do szumu, w tym celu echo od nacięcia ustawiono na 80% WE i dodawano wzmocnienie aż poziom szumów osiągnął 20% WE. Wyniki przedstawiono w tablicy I. Wykonano analizę możliwości wykrywania nacięć wykona- nych na powierzchni profilowanej z wykorzystaniem dwóch metod wytwarzania fali powierzchniowej. Obie metody wytwarzania fali powierzchniowej dały obiecujące rezultaty, wykonano więc głowice w obudo- wach i osłonach przetwornika umożliwiające ich wyko- rzystanie w technice. Wykonano analogiczne próby jak te których efekty przedstawiono w tablicy I. 90 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 12/2015 Aby zapewnić ochronę małego przetwornika przed uszkodze- niami mechanicznymi w czasie pracy wykonano przylgę z kleju o grubości połowy długości fali. Obniżyła ona stosunek sygnału użytecznego do szumu do tego stopnia, że głowica wykonana z jej użyciem nie nadaje się do badań przemysłowych. Zdecydowana się więc na wykonanie głowic profilowych z wykorzystaniem klina. Przed złożeniem układu mecha- nicznego wykonano analizę wykrywania nacięć na po- wierzchni profilowanej przy wykorzystaniu wzorca testowe- go. Okazało się, że geometria badania nie wpływa znacząco na otrzymywane rezultaty. Częściowe zalanie otworu olejem nie powoduje występowania ech pochodzących od granicy olej-powietrze. Jako poziom akceptacji przyjęto echa od nacięć o głębo- kości 0,5 mm ustawione na 0,4 wysokości ekranu. Lp. Metoda wytwarzania fali 1 nacięcie - h=0,3 mm 2 nacięcie - h=0,5 mm 3 nacięcie - h=1 mm 1 Z wykorzysta- niem klina 15 dB 17 dB 18 dB 2 Z wykorzysta- niem małego przetwornika 16 dB 18 dB 21 dB Tablica I. Określenie stosunku użytecznego to szumu przy użyciu różnych metod wytwarzania fal powierzchniowych i analizy ech od nacięć o różnej głębokości Table I. Determination the ratio of useful signal to noise with us- age of various methods for producing surface waves and analyzing the echoes from notches with different depth Lp. Metoda wytwarzania fali 1 nacięcie - h=0,3 mm 2 nacięcie - h=0,5 mm 3 nacięcie - h=1 mm 1 Z wykorzysta- niem klina 15 dB 17 dB 18 dB 2 Z wykorzysta- niem małego przetwornika 6 dB 7 dB 7 dB Tablica II. Określenie stosunku użytecznego to szumu przy użyciu gotowych głowic ultradźwiękowych Table II. Determination the ratio of useful signal to noise with usage of finished probes Mechaniczna część układu Zaprojektowany system został stworzony w oparciu o układ do badań kolejowych osi drążonych. Działa on z powodzeniem np. w zakładach Depas w Wilnie, Bombar- dier i Koleje Mazowieckie w Warszawie czy przy badaniu polskich składów typu Pendolino. System badań możemy podzielić na cztery części: – bezprzewodowy defektoskop ultradźwiękowy CUD WiFi, – głowice ultradźwiękowe, – układ mechaniczny zapewniający obrót i przesuw, – komputerowy program sterujący i archiwizujący. Wielokanałowy bezprzewodowy defektoskop ultradźwię- kowy CUD WiFi (Rys. 5.) został zaprojektowany jako podsta- wa automatycznych systemów badań. W standardzie może pracować na 10 kanałach równocześnie, lecz ta ilość może być praktycznie dowolnie powiększana. Bezprzewodowa łącznąść z komputerem, tabletem lub innym urządzeniem mobilnym posiadającym kartę WiFi umożliwia całkowitą rezygnacji z przewodów sygnałowych. Ma to szczególne znaczenie w analizowanym przypadku, ponieważ obracający układ powodowałby łamanie się przewodów sygnałowych. Głowice ultradźwiękowe zostały doprofilowane do ba- danej powierzchni. W układzie zamontowano dwie głowi- ce na fale powierzchniowe skierowane „w przód” i „w tył” do badań na okoliczność wystąpienia pęknięć poprzecz- nych, głowicę na fale powierzchniowe skierowaną zgodnie z kierunkiem obrotu układu do badań na okoliczność wystą- pienia pęknięć wzdłużnych oraz dodatkowo głowicę podwój- ną normalną do wykrywania nieciągłości wewnątrz wału i głowicę na fale poprzeczne i kącie 45° do przeszukiwania powierzchni zewnętrznej na okoliczność wystąpienia pęk- nięć poprzecznych. Główkę układu z głowicami ultradźwię- kowymi przedstawiono na rysunku 6. Każda z głowic posia- da niezależny układ dociskający ją do powierzchni badanej. Ma to ogromne znaczenie ponieważ w przypadku wystąpie- Rys. 5. Widok defektoskopu bezprzewodowego CUD WiFi Fig. 5. Wireless CUD WiFi flaw detector Rys. 6. Widok główki układu z głowicami ultradźwiękowymi Fig. 6. The head with ultrasonic probes 91PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  12/2015 nia nieciągłości wały turbin nie są wycofywane z eksplo- atacji tylko wykonuje się próby napraw nieakceptowalnego odcinka. W następstwie butelkowanie tworzy się fragmenta- ryczne powiększenie średnicy otworu wewnętrznego. Głowi- ce muszą więc same dociskać się do badanej powierzchni. Układ mechaniczny został oparty o śrubę pociągową i za- pewnia automatyczny przesuw i obrót głowic. Dzięki temu zbadana zostaje cała powierzchnia otworu wewnętrznego. Układ mechaniczny przedstawiono na rysunku 7. Rys. 7. Układ mechaniczny systemu Fig. 7. Mechanical part of the system Komputerowy programu sterujący pozwala na obserwa- cję zobrazowania A-scan każdej głowicy osobno i wszyst- kich równocześnie. Dzięki pomiarowi kątów i zliczania ob- rotów układu możliwa jest dokładna identyfikacja położenia głowic, a więc i położenia wykrytych nieciągłości. Zrzut ekranu komputerowego programu sterującego przedstawio- no na rysunku 8. Program dokonuje zapisu całego przebiegu badania, a nie tylko ewentualnych wskazań powyżej progu akceptacji. Na rysunku 9 przedstawiono przykładowy wynik zbiorczy badania. Podsumowanie Przedstawiony system jest obecnie testowany przez Doosan Babcock Energy w Rybniku. Spełnia on wszystkie wymagania zamawiającego, tj. wykrywanie pęknięć poprzecznych i pęknięć wzdłużnych otworu drążonego oraz rejestracja całego przebiegu badania. Rozwinięciem systemu może być dodanie modułu prądów wirowych. Wówczas powierzchnia wewnętrzna otworu drążonego będzie badana za pomocą dwóch różnych metod, co podniesie wiarygod- ność badań. Literatura [1] Filipczyński L., Pawłowski Z., Wehr J., Ultradźwiękowe metody badań materiałów, Warszawa, Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1959. [2] Michnowski W., Machała P., Mierzwa J., Uchroński P., Bezpieczeństwo eksploatacji osi kolejowych i badania ultradźwiękowe, 43 Krajowa Konferencja Badań Nieniszczących, 2014. Rys. 8. Zrzut ekranu komputerowego programu sterującego Fig. 8. Print screen of computer control program Rys. 9. Przykładowy wynik zbiorczy badania Fig. 9. Exemplary comultative test result ZAMÓW NEWSLETTER Zapraszamy Państwa do zapisania się na bezpłatny NEWSLETTER Przeglądu Spawalnictwa, w tym celu należy wysłać e-mail z tematem “NEWSLETTER” na adres: redakcja@pspaw.pl