201106 29Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Wstęp Spawalnictwo. jest. jedną. z. podstawowych. metod. wytwarzania..Różnorodne.konstrukcje.spajane.znajdu- ją.zastosowanie.w.każdej.dziedzinie.życia,.począwszy. od.części.elektronicznych.o.mikrometrycznych.rozmia- rach,.aż.do.wielkogabarytowych.konstrukcji.lądowych.. Metody.spajania,.oprócz.łączenia.materiałów.technicz- nych.znajdują.również.inne.zastosowanie.np..podczas. modyfikacji.oraz.regeneracji.powierzchni.różnorodnych. części.maszyn..W.obecnej.sytuacji.gospodarczo-eko- nomicznej,.w.świetle.stale.rosnących.kosztów.wytwa- rzania. oraz. drożejących. materiałów. konstrukcyjnych. stosowanych. do. budowy. specjalistycznych. maszyn.. i.urządzeń,.można.zauważyć.wyraźne.zainteresowanie. przemysłu.odtwarzaniem.właściwości.użytkowych.dro- gich.części.maszyn..Odtwarzanie.właściwości.eksplo- atacyjnych.części.maszyn.stało.się.już.właściwie.nową. ważną.gałęzią.przemysłu,.a.zakresem.działania.sięga. od. prostych. napraw. aż. po. złożone. technologicznie.. i.proceduralnie.procesy.remanufacturingu.. W.remanufacturingu.stosuje.się.wiele.metod.mody- fikacji.powierzchni,.a.metody.spawalnicze.i.pokrewne. stanowią.znaczny.procent.ich.zastosowań.. Remanufacturing. ma. szerokie. znaczenie. i. jest. złożonym. procesem. technologicznym. służącym. do. kompleksowego.odtworzenia.właściwości.użytkowych. przedmiotów. technicznych. z. jednoczesnym. formal- nym.potwierdzeniem.przydatności.użytkowej..Czasem. może.umożliwiać.uzyskanie.nawet.lepszych.właściwo- ści.eksploatacyjnych.przedmiotu.niż.te.sprzed.procesu. odtwarzania. Stosowanie. remanufacturingu. powoduje. m.in.. oszczędność.ok..80%.energii.zużywanej.na.wyprodu- kowanie.nowego.przedmiotu.. Charakterystyka remanufacturingu W.ostatnich.latach.w.literaturze.technicznej.rema- nufacturing. jest. dość. popularnym. tematem,. jednak.. z.jego.precyzyjnym.zdefiniowaniem.wciąż.są.kłopoty.. Z.jednej.strony.jest.to.wynikiem.trudności.precyzyjne- go.tłumaczenia.z.języka.angielskiego,.z.drugiej,.funk- cjonowania.w.nomenklaturze.wielu.bliskoznacznych. terminów. oraz. elastyczności. samego. procesu. pod. względem. stosowania. i. uzyskiwanych. rezultatów... Z. remanufacturingiem. kojarzą. się. takie. słowa. jak:. reperacja,.regeneracja,.recykling,.odnowa,.naprawa. itp.. Każde. z. tych. określeń. jest. jego. tłumaczeniem,.. ale.żadne.nie.oddaje.jego.istoty.. Tomasz.Chmielewski. Dariusz.Golański. Znaczenie spawalnictwa w procesie remanufacturingu the role of welding engineering  in the remanufacturing Dr inż. tomasz Chmielewski, dr hab. inż. Dariusz Golański –.Politechnika.Warszawska. Streszczenie W. artykule. przedstawiono. charakterystykę. procesu. remanufacturingu. oraz. uwarunkowania. ekonomiczne.. i.techniczne.stosowania.tych.metod.przywracania.części. do.użytkowania..Omówiono.również.zastosowanie.metod. spawalniczych.do.wykonywania.powłok.o.charakterze.na- prawczym. abstract The.article.presents.the.characteristics.of.the.rema- nufacturing. process,. economic. conditions. and. technical. application. of. these. methods. of. regeneration. parts. for. use..It.presents.also.the.use.of.welding.methods.for.repair. coatings.. 30 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Remanufacturing. oznacza. proces. technologiczny. przywrócenia.eksploatowanego.produktu.do.stanu.co. najmniej.takiego,.jaki.zawiera.specyfikacja.oryginalne- go.produktu.(z.punktu.widzenia.klienta),.oraz.nadający. temu.produktowi.formalną.gwarancję,.która.jest.co.naj- mniej.taka.jak.dla.przedmiotu.nominalnego.[1]. Jest. to. proces. technologiczny,. dzięki. któremu. produkt. przywracany. jest. ze. stanu. nieużyteczności. do.stanu.o.jakości.co.najmniej.nominalnej..Najczę- ściej. dotyczy. przypadków. zużycia. części. maszyn.. w. sposób. przewidywany. na. etapie. projektowa- nia. oraz. właściwy. dla. warunków. eksploatacji,. rza- dziej. dotyczy. niespodziewanej. awarii.. Obecnie.. w.wielu.przypadkach.projektowania.drogich.maszyn.. i.ich.części.składowych.uwzględnia.się.ich.działanie. w.przyszłości,.a.nawet.przygotowuje.gotowe.proce- dury..Im.bardziej.złożony.i.skomplikowany.technicz- nie.jest.wyrób,.tym.więcej.korzyści.przynosi.jego.od- nowa. (koszty. wytworzenia. są. wielokrotnie. większe. niż. odnowa).. Choć. każdy. przypadek. odtworzenia. części.maszyn.jest.traktowany.indywidualnie,.można. wyróżnić.sześć.głównych.etapów.procesu.technolo- gicznego.(rys..1). W.literaturze.funkcjonuje.wiele.definicji.remanufac- turingu..W.pierwszym.opublikowanym.raporcie.na.ten. temat.Lund.opisuje.go.jako.„... proces przemysłowy, w którym zużyte produkty są przywracane do stanu uży- teczności poprzez szereg procesów przemysłowych, począwszy od demontażu poprzez czyszczenie, na- prawę i testowanie. Następnie elementy są ponownie montowane w maszynie z której zostały wymontowane. Remanufacturing prowadzi do uzyskania przez odtwo- rzenie jednostki równoważnej, a czasem nawet o wyż- szej wydajności i trwałości w stosunku do pierwotnego nowego produktu”.[2]..W.tablicy.I.pokazano.porównanie. przebiegu.klasycznej.naprawy.i.remanufacturingu. Metoda. ta. jest. połączeniem. 3R. (reduce. –. reduk- cji; reuse.–.ponownego.użycia;.recycle.–.recyklingu).. W.XXI.wieku.nazwa.ta.nabiera.coraz.większego.zna- czenia.. W. większości. wiodących. gospodarek. światowych. rola. remanufacturingu. jest. postrzegana. jako. bardzo. istotna..Podkreślił.to.prezydent.Bush..który.powiedział,. że.we.współpracy.z.odpowiednimi.organizacjami.mię- dzynarodowymi.należy:.zmniejszyć.ilość.odpadów,.po- nownie.wykorzystywać.zasoby.i.surowce.oraz.zmniej- szyć.bariery.dla.międzynarodowego.przepływu.towarów,. materiałów.i.technologii.recyklingu.i.remanufacturingu. Potwierdzeniem. zainteresowania. remanufacturin- giem.liderów.światowej.gospodarki.jest.również.powo- łanie.do.życia.Narodowego.Kluczowego.Laboratorium. Remanufacturingu. (ang.. National Key Laboratory of Remanufacturing).w.Chinach.w.Pekinie,.które.pracuje. na.potrzeby.wojska.i.przemysłu.cywilnego. Ekonomiczne i środowiskowe uwarunkowania procesu Według.Stowarzyszenia.Automotive Parts Remanu- facturers.produkty.odzyskiwane.zachowują.równoważ- ność.400x109.BTU.(1.BTU.=.1055.J).energii.rocznie.. Remanufacturing.statystycznego.produktu.oszczędza. ok.. 80%. energii,. która. zostałaby. wykorzystana. do. produkcji.nowej.części,. jest.zatem.narzędziem,.które. może.posłużyć.do.zmniejszenia.nadmiernej.emisji.ga- zów.cieplarnianych..Każdy.zużyty.milion.BTU.energii. emituje. 140. kg. CO2.. Tak. więc. oszczędność. energii. 400x109.BTU/r..pozwala.zmniejszyć.emisję.dwutlenku. węgla.CO2.o.28.000.t.rocznie..Remanufacturing.stoso- wany.szerzej.niż.obecnie.w.przemyśle.mógłby.wnieść. istotne. oszczędności. energii. i. zmniejszyć. znacząco. emisję.gazów.cieplarnianych.. Emisja.gazów.cieplarnianych.(GHGE.–.Green Ho- use Gas Emission).wynika.z.różnych.działań.podczas. Rys. 1..Przebieg.procesu.remanufacturingu Fig. 1. The.scheme.of.remanufacturing.process tablica I..Naprawa.–.remanufacturing,.porównanie.procesów.i.cha- rakterystyki.produktów.[2] table I..Repair.–.remanufacturing,.process.comparison.and.product. characterization Remanufacturing Naprawa Proces Produkt.używany produkt.wadliwy Całkowity.demontaż.maszyny wykrywanie.uszkodzenia Czyszczenie.części demontaż.wadliwych.części Regeneracja.części.lub.uzu- pełnienie.przez.nową.część przywrócenie.lub.wymiana. uszkodzonej.części Montaż.części montaż.części Produkt.zregenerowany produkt.zreperowany Właściwości. Proces.przemysłowy proces.jednostkowy Przywrócenie.właściwości. nowego.produktu indywidualna.naprawa Klient.otrzymuje.własny. lub.równoważny.produkt klient.otrzymuje. własny.produkt Produkt.posiada.gwarancję. użyteczności gwarancja.pokrywa. tylko.zakres.reperacji Zmodernizowany. do.współczesnej.technologii produkt.utrzymuje. wcześniejszy.standard 31Przegląd sPawalnictwa 6/2011 produkcji.materiału..Zawartość.GHGE.została.ustalona. jako.iloczyn.współczynnika.emisji.i.masy.materiału.zu- żytego.w.nowej.produkcji.i.regeneracji.[3]..Obliczono. ją.dla.następujących.materiałów:.stal.–.1,08.kg.CO2,. aluminium.–.5,5.kg.CO2,.żeliwo.1,08.kg.CO2,.miedź. –.7.kg.CO2,.tworzywa.sztuczne.–.2,45.kg.CO2..Poda- ne. wskaźniki. zostały. obliczone. na. podstawie. badań.. w. USA. oraz. rynku. energii,. który. różni. się. w. innych. krajach.. Ilość. GHGE. wygenerowana. podczas. recy- klingu.typowego.samochodu.o.masie.1150.kg.to.147. kg.CO2..Na.rysunku.2.przedstawiono.wyniki.emisji.ga- zów.cieplarnianych.z.4.procesów:.produkcji.z.nowych. materiałów.–.22,7.kg.CO2,.remanufacturingu.–.2,58.kg. CO2,. nowej. produkcji. z. materiału. wtórnego. –. 1,2. kg. CO2. oraz. regeneracji. z. użyciem. surowców. wtórnych. –.0,43.kg.CO2.. Podczas.realizacji.procesu.produkcyjnego.powstają. odpady,.których.średnia.masa.wynosi.30%.masy.wy- produkowanych.części..W.przypadku.remanufacturin- gu.odpady.stanowią.znikomy.procent.masy.produktu. przywróconego.do.użytkowania. Badania. przeprowadzone. przez. Instytut. Fraun- hofera. w. Stuttgarcie. wykazały,. że. w. ujęciu. global- nym. rocznie. energia. zaoszczędzona. dzięki. proce- sowi. remanufacturingu. równa. jest. w. przybliżeniu. energii.wytworzonej.przez.pięć.elektrowni.jądrowych.lub.. 10.774.000.baryłek.ropy.naftowej,.która.odpowiada.flo- cie.233.tankowców.[4].. Remanufacturing.to.ciągle.rosnący.rynek..Badania. dowodzą,. że. firmy. zaangażowane. w. tym. przemyśle. wykazują.znaczny.wzrost.i.zyski.nawet.w.czasach.spo- wolnienia.gospodarczego..Według.raportu.An.American. Resource.w.USA.w.branży.remanufacturingu.w.2003.r.. 70.000.firm.zatrudniało.480.000.pracowników.i.gene- rowało.roczne.obroty.na.poziomie.53.mld.dolarów.[3]. Różnorodność. produktów. i. osób. korzystających.. z. tej. branży. jest. ogromna.. Zachowanie. przemysłu.. i.konsumentów.potwierdza.walory.ekonomiczne.i.środo- wiskowe.odtwarzania.właściwości.użytkowych.przed- miotów.technicznych,.które.wcześniej.były.złomowa- ne..Nawet.środowiska.Zielonych.wspierają.koncepcję. remanufacturingu. Uwarunkowania techniczne stosowania procesu Każda.część,.nawet.zaprojektowana.i.wyproduko- wana.z.najlepszego.materiału,.kiedyś.ulegnie.zużyciu. Powierzchnie. robocze. najczęściej. zużywają. się.. w.wyniku.wzajemnego.oddziaływania:.procesów.tarcia,. obciążenia.udarowego,.podwyższonej.i.wysokiej.tem- peratury.oraz.korozji. Najprostszym. wskaźnikiem. zużycia. jest. ubytek. masy. materiału. warstwy. wierzchniej. (roboczej),. wy- nikający. głównie. z. odkształcenia. plastycznego,. tar- cia,.korozji.oraz.pękania..Z.badań.prowadzonych.nad. zużyciem. części. maszyn. wynika,. że. ok.. 50%. ulega. zużyciu. ściernemu,. 15%. adhezyjnemu,. 8%. –. erozji,.. 8%.–.frettingowi,.5%.–.korozji,.a.14%.–.łącznemu.od- działywaniu.korozji,.erozji.i.ścierania.[5]. Zastosowanie spawalnictwa w remanufacturingu Metody.spawalnicze.i.pokrewne.znajdują.szerokie. zastosowanie. w. tym. procesie,. najczęściej. w. takich. przemysłach,. jak:. przemysł. wydobywczy,. przemysł. petrochemiczny,.transport.szynowy,.przetwórstwo.two- rzyw. sztucznych,. transport. samochodowy,. lotnictwo,. budownictwo. maszyn. przemysłowych,. energetyka,. hutnictwo.szkła. W.zasadzie.wszystkie.metody.spawalnicze.znaj- dują.zastosowanie.w.remanufacturingu.–.od.napawa- nia. elektrodą. otuloną. przez. napawanie. laserem,. aż. po. metody. natryskiwania. cieplnego.. Jako. materiały. powłokowe.stosowane.są.wszystkie.spawalne.stopy. metali,. kompozyty. metalowo-ceramiczne,. ceramika.. i. fazy. międzymetaliczne. oraz. materiały. powłokowe. wytwarzane in situ.[6]..W.tablicy.II.przedstawiono.sto- sowane.w.remanufacturingu.metody.spawalnicze.na. tle.innych.metod.mechanicznych.. Na.rysunkach.przedstawiono.przykłady.napawania. będącego.pośrednim.etapem.odtworzenia.właściwości. użytkowych.części.maszyn..Na.rysunku.3.i.4.pokazano. widok.zewnętrzny.oraz.mikrostrukturę.napoiny.wyko- nanej. metodą. napawania. mikroplazmowego. na. po- wierzchni.roboczej.formy.stosowanej.w.przetwórstwie. tworzyw. sztucznych.. Rysunek. 5. przedstawia. widok. podczas.napawania.i.po.obróbce.mechanicznej.napa- wanego.metodą.TIG.łożyska.ślizgowego.prasy. Przedstawione.przykłady.świadczą.o.dużej.roli,.jaką. procesy.spawalnicze.odgrywają.w.procesie.odtwarzania. zniszczonych.czy.zużytych.powierzchni..Przy.znacznie. niższych.kosztach.procesy.napawania.czy.natryskiwania. zapewniają. często. kilkakrotnie. dłuższą. trwałość. zmo- dyfikowanych.części.maszyn.i.narzędzi.w.porównaniu.. z.nowymi.wyrobami..Duża.różnorodność.spawalniczych. metod.regeneracji.powierzchni.zapewnia.możliwość.do- boru.właściwego.procesu.praktycznie.niemal.w.każdym. obszarze.zastosowań.remanufacturingu. Rys. 2. Wielkość.emisji.gazów.cieplarnianych.[3] Fig. 2. The.emission.of.greenhouse.gases.{3} 32 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Podsumowanie Remanufacturing. jako. proces. technologiczny. ma. w. przemyśle. szerokie. i. głęboko. uzasadnione. zastosowanie..Kluczowe.dla.tego.procesu.są.spa- walnicze.i.pokrewne.metody.wykonywania.powłok.. o. charakterze. odtwórczym. i. modyfikacyjnym.. Me- tody.te.są.systematycznie.rozwijane.nie.tylko.pod. kątem. łączenia. materiałów. konstrukcyjnych,. ale. również.w.zakresie.odtwarzania.właściwości.użyt- kowych. części. maszyn.. Perspektywa. rozwoju. re- manufacturingu.w.najbliższym.czasie. jest. również. sygnałem. dla. branży. spawalniczej,. otwierającym. nowe.rynki.i.stawiającym.nowe.wyzwania. Literatura [1]. Winifred. L.. Ijomah,. Steve. Childe,. Chris. McMahon:. Rema- nufacturing:.A. Key. Strategy. for. Sustainable. Development.. Department.of.Mechanical.Engineering,.University.of.Bath,. Bath,.United.Kingdom..Department.of.Computer,.Communi- cation. and. Electronic. Engineering,. University. of. Plymouth,. Plymouth,.United.Kingdom. [2]. Lund.R,.Hauser.W.:.Report:.An.American.Resource..Boston. Uniwersity;.Boston,.2003. [3]. Kim.H,.Severengiz.S,.Skerlos.S,.Seliger.G.:.Economic.and. Environmental.Assessment.of.Remanufacturing.in.the.Auto- motive.Industry..15th.CIRP.International.Conference.on.Life. Cycle.Engineering,.2008. [4]. Steinhilper.R.:.Remanufacturing.The.Ultimate.Form.of.Re- cycling..Fraunhofer.IRB.Verlag,.1998. [5]. Madej.E,.Wrotkowski.J.:.Regeneracja.części.spawaniem.i.na- pawaniem..Wydawnictwa.Naukowo-Techniczne;.Warszawa,. 1973. [6]. Chmielewski.T.,.Golański.D.:.The.new.method.of.in-situ.fa- brication.of.protective.coatings.based.on.FeAl.intermetallic. compounds..Przyjęte.do.druku.w.Journal.of.Engineering.Ma- nufacture,.2011. tablica II..Porównanie.metod.spawalniczych.stosowanych.w.remanufacturingu.z.innymi.metodami.mechanicznymi table II..Comparison.of.welding.methods.used.In.remanufacturing.together.with.other.mechanical.methods Metody.mechaniczne Metody.spawalnicze Obróbka.wymiarowa,.tulejowanie,.spęczanie, wkładki.regeneracyjne,.prostowanie,.obróbka.nagniataniem Natryskiwanie.. cieplne Napawanie Metody.statyczne metody.dynamiczne gazowe,.łukowe,. plazmowe,.deto- nacyjne,.laserowe łukowe: MMA,.GTA,.GMA,.SAW,. FCAW,.MCAW,. plazmowe,.laserowe,.wiązka. elektronów Naporowo.–toczne ślizgowe nagniatanie. skoncentrowanym. źródłem.energii nagniatanie. rozproszonym. źródłem.energii Krążkowanie Rolkowanie Kulkowanie . przetłaczanie diamentowanie młotkowanie śrutowanie Rys. 3..Napoina.mikroplazmowa.wykonana.na.powierzchni.roboczej. formy.stosowanej.w.przetwórstwie.tworzyw.sztucznych Fig. 3..The.picture.of.a.microplasma.hardface.produced.on.the.wor- king.surface.of.a.mold.used.for.plastics.processing Rys. 4.. Mikrostruktura. napoiny. mikroplazmowej. wykonanej. na. powierzchni. roboczej. formy. stosowanej. w. przetwórstwie. tworzyw. sztucznych Fig. 4..The.microstructure.of.a.microplasma.hardface.produced.on. the.working.surface.of.a.mold.used.for.plastics.processing Rys. 5..Łożysko.ślizgowe.prasy.na.etapie.napawania.metodą.TIG. oraz.po.obrobieniu.mechanicznym.na.wymiar.nominalny Fig. 5..The.picture.of.a.press.plain.bearing.hardfaced.by.TIG.and. after.mechanical.treatment