201106 33Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Wstęp Spawanie.łukowe.wymaga.dostarczenia.znacznych. ilości.energii.cieplnej.w.krótkim.czasie..W.przewodniku. elektrycznym. ciepło. wydzielane. jest. na. skutek. prze- pływu. prądu. i. jest. proporcjonalne. do. kwadratu. jego. wielkości,.zgodnie.z.prawem.Joule’a:. Q.=. R.x. I2.x. t.. Dwukrotne. zmniejszenie. prądu. powoduje. czterokrot- ne.zmniejszenie.wydzielanego.ciepła..Moc.elektrycz- na,.wyrażana.jako.iloczyn.napięcia.i.prądu.P.=.U.x.I,. przesyłana.jest.przy.wysokim.napięciu.i.niskim.prądzie,. właśnie.ze.względu.na.minimalizację.strat.na.ciepło.. Proces.spawania.wymaga.z.kolei.odwrotnej.relacji:.wy- sokiego.prądu.przy.niskim.napięciu.w.celu.maksymali- zacji.wydzielanego.ciepła.. Zadanie.dopasowania.prądu.i.napięcia.do.potrzeb. procesu. pełnią. zasilacze. spawalnicze,. które. z. tego. względu.są.przekształtnikami.elektrycznymi..Zasilane. z.sieci.sinusoidalnym.napięciem.jednofazowym.230.V. lub.trójfazowym.380.V.pobierają.prąd.rzędu.od.kilku- nastu.do.kilkudziesięciu.amperów,.generują.natomiast. stały.lub.przemienny.prąd.o.wartości.kilkuset.amperów. przy.napięciu.od.kilku.do.kilkudziesięciu.woltów..W.ob- wodzie.spawalniczym,.na.który.składają.się:.łuk.elek- tryczny,. elektroda,. łączone. elementy,. przewody. oraz. urządzenie. spawalnicze,. pełnią. funkcję. źródła,. stąd. często.używane.określenie.spawalnicze źródło energii elektrycznej. Taki.stopień.uogólnienia.wydaje.się.w.pełni.zrozu- miały,.jeżeli.weźmie.się.pod.uwagę.dużą.różnorodność. konstrukcji.urządzeń.spawalniczych..Producenci.dzie- lą. je. wg. przeznaczania,. tj.. do. określonego. procesu. spawania:.elektrodą.otuloną,.TIG,.MIG,.MAG,.łukiem. krytym.itd..Różnią.się.one.wyposażeniem.(osprzętem),. lecz.zastosowane.w.nich.zasilacze.energii.elektrycznej. mają.często.taką.samą.konstrukcję,.zasadę.działania,. takie.same.lub.nastawiane.(regulowane).rodzaje.cha- rakterystyk,.czy.rodzaje.prądu.spawania. Każda. metoda. spawania. łukowego. ma. swoją. specyfikę,. wynikającą. z. zakresu. stosowanych. pa- rametrów,. właściwości. łuku. (składu. chemicznego.. Krzysztof.Skrzyniecki Andrzej.Kolasa Paweł.Cegielski Badanie charakterystyk statycznych i dynamicznych układu źródło zasilania – łuk Output static and dynamic characteristics  of welding power source-arc systems Mgr inż. Krzysztof Skrzyniecki, dr hab. inż. andrzej Kolasa, prof. nzw. PW, dr inż. Paweł Cegielski –.Politechnika.Warszawska. Streszczenie Każda. metoda. spawania. łukowego. ma. swoją. spe- cyfikę,. wynikającą. z. zakresu. stosowanych. parametrów,. właściwości. łuku. (składu. chemicznego. przestrzeni. łuko- wej,.rodzaju.elektrody.itp.).oraz.sposobów.przechodzenia. metalu. w. łuku,. a. tym. samym. stwarza. inne. wymagania. dotyczące. zarówno. właściwości. statycznych,. jak. i. dy- namicznych. spawalniczych. źródeł. zasilania.. W. artykule. przedstawiono. wybrane. zagadnienia. z. zakresu. badania. charakterystyk.użytkowych.urządzeń.spawalniczych,.bę- dące. efektem. dotychczasowych. prac. oraz. perspektywy. dalszych.badań. abstract Arc.welding.methods.differ.from.one.another.due.to.the. range.of.process.parameters.used,.properties.of.the.arc. determinated.by.the.chemical.composition.of.arc.column,. type.of.electrode.as.well.as.the.mode.of.metal.transfer.. These.conditions.influence.some.specific.requirements.to. be.fulfilled.by.power.sources.used.for.each.arc.welding. process..Some.aspects.concerning.determination.of.out- put.static.and.dynamic.characteristics.of.welding.power. source.and.power.source-arc.system.are.presented. 34 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 przestrzeni.łukowej,.rodzaju.elektrody.itp.).oraz.sposo- bów.przechodzenia.metalu.w.łuku,.a.tym.samym.stwa- rza.inne.wymagania.dotyczące.zarówno.właściwości. statycznych,.jak.i.dynamicznych.spawalniczych.źródeł. zasilania..W.artykule.przedstawiono.wybrane.zagad- nienia.z.zakresu.badania.charakterystyk.statycznych. i.dynamicznych.układu.źródło.zasilania.–.łuk,.w.róż- nych. metodach. spawania,. będące. efektem. dotych- czasowych.prac.autorów.oraz.perspektywy.dalszych.. badań.[2,.3,.6,.7]. Przedstawione. wyniki. otrzymano. w. ramach. pracy. naukowej. finansowanej. ze. środków. budże- towych.na.naukę.w.latach.2010-2013.jako.projekt. badawczy.[5]. Zewnętrzne charakterystyki statyczne W. obwodzie. elektrycznym. można. wyróżnić. dwa. typy.źródeł: –. idealne źródło prądu. –. wymuszające. określony. przebieg.prądu.(np..stały. lub.sinusoidalny).nieza- leżnie. od. podłączonego. obciążenia;. napięcie. jest. wielkością. wynikową. zależną. od. właściwości. od- biornika; –. idealne źródło napięcia.–.wymuszające.określony. przebieg.napięcia.(np..stały.lub.sinusoidalny).nieza- leżnie.od.podłączonego.obciążenia;.przepływ.prądu. jest.wielkością.wynikową. W.praktyce.idealnych.źródeł.nie.ma..W.sieci.ener- getycznej.230.V.występują.obniżenia.napięcia.w.przy- padku.nagłego.wzrostu.obciążenia,.np..przy.jednocze- snym.włączeniu.wielu.odbiorników..Jest.to.podobne. zjawisko.do.spadku.napięcia.akumulatora.samocho- dowego.podczas.rozruchu,.gdy.jest.on.znacznie.ob- ciążony..Zdolność.do.utrzymywania.parametrów.pomi- mo.wzrostu.obciążenia.określana.jest.jako.sztywność źródła.. Podobnie. zachowuje. się. większość. źródeł,. w.tym.szczególnie.spawalnicze.źródła.energii,.których. nominalne.warunki.obciążenia.zbliżone.są.do.stanu. zwarcia,.gdyż.wypadkowa.rezystancja.obwodu.spa- walniczego.jest.niewielka.. Do. opisu. właściwości. źródła. może. być. zastoso- wana. jego. zewnętrzna. charakterystyka. statyczna,. przedstawiająca. wzajemną. relację. napięcia. i. prądu. przy.zmieniającym.się.obciążeniu.(rys..1).[4]:.idealna. charakterystyka.napięciowa.(1),.idealna.charakterysty- ka. prądowa. (2),. charakterystyka. opadająca. –. źródło.. o.charakterystyce.napięciowej.(3),.źródło.o.charaktery- styce.prądowej.(4). Idea.pomiaru.charakterystyki.statycznej.jest.prosta.. Badane.źródło.obciążane.jest.stopniowo.zmniejszaną. rezystancją,.rejestrowane.są.przy.tym.wartości.prądu.i. oraz. napięcia. u,. które. naniesione. na. wykres. u(i). tworzą. charakterystykę. statyczną. badanego. źródła.. (rys..2)..Dla.zasilania.stałego.odczytywana. jest. jego. Rys. 1.. Schematyczne. przedstawienie. poszczególnych. typów. ze- wnętrznych.charakterystyk.statycznych.spawalniczych.źródeł.energii Fig. 1..Schematic.presentation.of.output.static.volt-ampere.characte- ristics.of.arc.welding.power.sources Rys. 2. Przykładowe. charakterystyki. statyczne. uzyskane. przy. wykorzystaniu.opracowanego.systemu.pomiarowego:.a).zasilacz.do. spawania.metodą.TIG.i.elektrodą.otuloną.(źródło.prądu),.b).zasilacz. MIG/MAG.(źródło.napięcia) Fig. 2..An.example.of.output.static.characteristics.registered.with. the.use.of.designed.measuring.system.for:.a).power.source.for.TIG. and.MMA.process.with.current.characteristic,.b).power.source.for.. MIG/MAG.process.with.voltage.characteristic a) b) 35Przegląd sPawalnictwa 6/2011 wartość. aktualna,. natomiast. dla. zasilania. przemien- nego.(sinusoidalnego.lub.innego).wartość.skuteczna.. Wartość skuteczna.(RMS).jest.to.stały.odpowiednik.da- nego.sygnału.niosący.taką.samą.ilość.energii.. Praktyczne.wykonanie.pomiarów.charakterystyki. jest.jednak.utrudnione.ze.względu.na.specyfikę.pro- cesu..Rezystancja.obciążenia.powinna.odpowiadać. sumarycznej. rezystancji. obwodu. spawalniczego,.. a. więc. zawierać. się. w. zakresie. od. kilku. omów. do. zera,.czyli.zwarcia.. Ilość.energii. wydzielonej. w.po- staci.ciepła.odpowiada.energii.wydzielonej.podczas. spawania,.powinna.być.więc.wystarczająco.szybko. odprowadzana,. aby. nie. dopuścić. do. uszkodzenia. obciążenia.. Dodatkowo,. rezystancja. przewodników. zmienia.się.wraz.ze.wzrostem.temperatury,.która.po- winna.pozostawać.na.stałym.poziomie.. W.ramach.badań.prowadzonych.w.Zakładzie.In- żynierii.Spajania.PW.powstało.nowatorskie.urządze- nie.do.pomiaru.charakterystyk.statycznych.[2]..Istota. jego.działania.polega.na.automatycznie.sterowanym. obciążeniu. rezystancyjnym,. przełączanym. elektro- nicznie. za. pomocą. kluczy. tranzystorowych. IGBT,. przy.jednoczesnej.rejestracji.wszystkich.mierzonych. parametrów,.takich.jak.prąd,.napięcie,.a.nawet.emisja. akustyczna.łuku.spawalniczego.lub.źródła..Zarówno. zadawanie.kolejnych.wartości.obciążenia,.jak.i.pomiar. oraz.rejestracja.mierzonych.parametrów.wyjściowych. badanego. zasilacza. spawalniczego. realizowane. są. przez. nadzorujący. pracę. stanowiska. komputerowy. system.pomiarowo-sterujący.. W.przypadku.urządzeń.transformatorowych.oraz. prostownikowych. charakterystyka. statyczna. zależy. od. konstrukcji. urządzenia,. zastosowanych. rozwią- zań. technicznych,. wykorzystanych. komponentów.. i.materiałów.(np..blach.transformatorowych).oraz.ja- kości.wykonania.(np..dokładności.nawinięcia.uzwo- jeń)..W.przypadku.urządzeń.inwertorowych.sytuacja. jest. bardziej. złożona.. Oprócz. wymienionych. czyn- ników,. charakterystyk. tranzystorów. oraz. modulacji. PWM.znaczny,.a.nawet.decydujący.wpływ.ma.układ. sterowania.i.zawarte.w.nim.algorytmy..Urządzenia.te. z.łatwością.spełniają.dotychczasowe.wymagania.do- tyczące.charakterystyk.statycznych,.a.nawet.umożli- wiają.implementację.wielu.dodatkowych.funkcji,.dzięki. możliwości. programowania. charakterystyk. statycz- nych..Przykładowo,.ograniczenie.wartości.prądu.pod- czas.zwarcia.ułatwia.pracę.i.zapobiega.przyklejeniu. elektrody..Dzięki.temu.proces.spawania.jest.łatwiejszy.. i. możliwy. do. wykonania. nawet. przez. mniej. do- świadczonego. pracownika.. Jak. widać,. pojawia. się. konieczność. opracowania. nowych. metod. badania.. i.oceny.urządzeń.oraz.ich.właściwości. Charakterystyki dynamiczne Charakterystyki.dynamiczne.spawalniczych.źródeł. energii.można.podzielić.na.dwie.kategorie..Pierwsza. opiera.się.kontrolowanej.zmianie.obciążenia.według. zadanej. sekwencji. –. badana. jest. m.in.. odpowiedź. źródła.na.skok.jednostkowy.obciążenia..Funkcja.ste- rowania. obciążeniem. realizowana. jest. za. pomocą. opisanego. wcześniej. urządzenia. do. pomiaru. cha- rakterystyk.statycznych..Dzięki.możliwości.zaprogra- mowania. pożądanego. przebiegu. i. wygenerowania. sekwencji.sterującej.obciążeniem.pomiar.odbywa.się.. w. pełni. automatycznie. bez. ingerencji. operatora.. (rys..3)..Odpowiedź.na.skok.jednostkowy.dostarcza. informacji.o.dynamice.badanego.obiektu,.m.in..czasie. reakcji.na.zmianę.oraz.czasie.do.osiągnięcia.stanu. ustalonego. Druga. kategoria. obejmuje. pomiary. przebiegów. prądu. i. napięcia. podczas. spawania. prowadzonego.. w. kontrolowanych. warunkach. (rys.. 4).. Pomiar. od- bywa. się. na. w. pełni. skonfigurowanym. stanowisku. spawalniczym.. Jedyną. modyfikacją. jest. włączenie.. w. obwód. spawalniczy. urządzenia. pomiarowego. umożliwiającego.rejestrację.prądu.i.napięcia. Rys. 3.. Przykładowa. charakterystyka. dynamiczna. uzyskana. przy. sterowanym.obciążeniu Fig. 3..An.example.of.dynamic.characteristics.registered.for.control- led.load Rys. 4.. Przykładowa. charakterystyka. dynamiczna. uzyskana. pod- czas.spawania.elektrodą.otuloną Fig. 4..An.example.of.volt-ampere.dynamic.characteristics.registered. during.MMA.welding.process 36 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Podsumowanie Na.rynku.są.dostępne.różne.urządzenia.do.pomia- rów.parametrów.spawania..Oprócz.rejestracji.prądu. i.napięcia.umożliwiają.monitorowanie.posuwu.drutu. elektrodowego.czy.wydatku.gazów.osłonowych..Jed- nak. analiza. zarejestrowanych. przebiegów. oraz. ich. interpretacja.jest.nadal.trudna.i.niejednoznaczna. Celem.badań.prowadzonych.w.Zakładzie.Inży- nierii. Spajania. PW. jest. poznanie. relacji. pomiędzy. zmianami. parametrów. elektrycznych. obwodu. spa- walniczego. a. zjawiskami. zachodzącymi. podczas. spawania. i. mającymi. wpływ. na. ostateczne. cechy. złącza.. Stąd. też. konieczność. dostosowania. urzą- dzeń.pomiarowych.do.specyfiki.badań. Ideą. rozpoczętych. badań. jest. analiza. obwodu. spawalniczego. pod. kątem. jego. parametrów. elek- trycznych,.takich.jak.rezystancja,.indukcyjność.i.po- jemność,. dynamicznie. zmieniających. się. w. czasie. procesu. spawania.. Pomiar. tych. wielkości. w. stanie. ustalonym. jest. stosunkowo. prosty,. natomiast. dy- namika. procesu. znacząco. utrudnia. badania.. Do. ich. wyznaczenia. posłużą. metody. modelowania,.. a..szczególnie. identyfikacji.obiektów.dynamicznych. stosowane.m.in..w.automatyce.oraz.w.analizie.ob- wodów.elektrycznych.[1]..Uzyskane.wyniki.pomiarów. zostaną. skonfrontowane. z. wynikami. badań. właści- wości.mechanicznych.złączy.w.celu.określenia.wza- jemnych.relacji. Literatura [1]. Bolkowski.S.:.Teoria.obwodów.elektrycznych,.WNT,.War- szawa.2003. [2]. Cegielski.P.,.Kolasa.A.:.Komputerowy.system.do.badań. właściwości. statycznych. i. dynamicznych. spawalniczych. źródeł. energii. elektrycznej.. Prace. Naukowe. Politechniki. Warszawskiej,.z..215,.Mechanika,.Warszawa.2006. [3]. Kolasa. A.,. Cegielski. P.,. Węglowski. M.,. Skrzyniecki. K.:. Technical.Performance.of.Low.Power.Welding.Inverters.. IV’th.International.Conf..on.Advanced.in.Production.En- gineering. APE’2007,. Warsaw. University. of. Technology,. Warsaw.2007. [4]. PN-EN. 60974-1:2007. Sprzęt. do. spawania. łukowego.. Część.1:.Spawalnicze.źródła.energii. [5]. Projekt. badawczy. własny. Ministra. Nauki. i. Szkolnictwa. Wyższego.nr.N.N503.206339.pt..Badanie.zależności.po- między. zjawiskami. zachodzącymi. w. łuku. spawalniczym. w.różnych.odmianach.metody.MAG.a.parametrami.elek- trycznymi.układu.łuk–urządzenie.spawalnicze..(kier.:.prof.. A..Kolasa). [6]. Węglowski.M.,.Kolasa.A.,.Cegielski.P.:.Badania.właściwo- ści.technologicznych.spawalniczych.zasilaczy.inwertoro- wych..Przegląd.Spawalnictwa,.9-10/2006. [7]. Węglowski.M.,.Kolasa.A.,.Cegielski.P.:.Ocena.stabilności. procesu.ręcznego.spawania.łukowego.elektrodami.otulo- nymi..Przegląd.Spawalnictwa,.1/2006. Zapowiedź wydawnicza Lechosław.Tuz,.Paweł.Kołodziejczak,.Andrzej.Kolasa Struktura złączy doczołowych odlewniczych stopów magnezu Streszczenie W.artykule.przedstawiono.ocenę.struktury.złączy.odlewniczych.stopów.magnezu,.wykonanych.trzema.me- todami.spajania:.zgrzewaniem.tarciowym.z.mieszaniem.materiału.zgrzeiny.(FSW),.spawaniem.laserowym.przy. zastosowaniu.lasera.CO2.oraz.spawaniem.łukowym.w.osłonie.gazu.obojętnego.elektrodą.nietopliwą.(TIG)..Oce- niano.makro.i.mikrostrukturę.złączy.doczołowych.przy.zastosowaniu.mikroskopu.optycznego.z.układem.cyfrowej. rejestracji.obrazu. Do.badań.zastosowano.dwa.stopy.magnezu.AZ91.i.AM-Lite,.w.których.cynk.i.aluminium.stanowią.główne.do- datki.stopowe..Materiał.wyjściowy.stanowiły.gąski.odlewnicze,.które.sfrezowano.na.określony.wymiar.a.następnie. wycięto.płaskowniki.o.grubości.3.mm. Przeprowadzona.ocena.wykazała,.że.możliwe.jest.uzyskanie.złączy.ze.stopów.magnezu.o.wysokiej.jakości.. Odnotowano.jednak.śladowe.ilości.porów.w.obszarze.złącza... Referat.wygłoszony.na.Seminarium.Zakładu.Inżynierii.Spajania.Politechniki.Warszawskiej.opublikowany.zostanie.w.numerze.7/2011.