201106 37Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Wstęp Współcześnie. drgania. mechaniczne. znajdują. za- stosowanie.w.wielu.procesach.wytwarzania..Najważ- niejsze.z.nich.to.metalurgia,.klejenie,.zgrzewanie.ul- tradźwiękowe,. lutowanie. i. w. ograniczonym. zakresie. procesy.spawania..Najczęściej.ich.częstotliwość.mie- ści.się.w.przedziale.20÷100.000.Hz..Drgania.o.niskiej. częstotliwości. rzadko. można. spotkać. w. zastosowa- niach.technologicznych..Fale.ultradźwiękowe.stosuje. się. za. to. znacznie. częściej. w. procesie. zgrzewania.. i.w.celach.diagnostycznych..Są.one.ważnym.narzę- dziem. współczesnej. inżynierii. materiałowej,. elektro- techniki.i.telekomunikacji.i.wykorzystuje.się.je.w.wielu. gałęziach.przemysłu.oraz.medycynie,.wciąż.znajdując. nowe. zastosowania.. Zastosowanie. drgań. ultradź- więkowych.do.wspomagania.konwencjonalnych.pro- cesów. spawalniczych. nie. jest. już. tak. powszechne.. Dzieje.się.tak.z.kilku.powodów..Pierwszy.z.nich.doty- czy.problemu.technicznego.z.wprowadzaniem.drgań. w.pobliżu.strefy.wysokiej. temperatury,. jaka.towarzy- szy.procesom.spawania.i.procesom.metalurgicznym.. Kolejny.problem.to.brak.informacji.o.charakterystyce. rzeczywistego.widma.drgań.w.miejscu.spawania,.ja- kie.powstają.w.konkretnym.układzie.geometrycznym. złożonym.przykładowo.z.ukosowanych.elementów.łą- czonych..Ponadto.postać.wprowadzanych.drgań.ule- ga.ciągłej.przemianie.przy.przejściu.z.fazy.stałej.do. ciekłej. i. odwrotnie.. Wpływ. tych. zjawisk. na. strukturę.. i. właściwości. złączy. nie. został. jeszcze. dostatecznie. poznany..Dlatego.ocena,.czy.efekty.uzyskane.w.wyni- ku.zastosowania.drgań.mechanicznych.będą.korzyst- ne,. czy. nie,. zależeć. będzie. od. wzajemnego. usytu- owania.elementów.łączonych,.podatności.spawanego. materiału.na.sprężyste.oraz.niesprężyste.oddziaływa- nie.struktury,.a.także.od.parametrów.i.rodzaju.drgań.. Z.tych.powodów.zastosowanie.drgań.mechanicznych. zniechęca. potencjalnych. badaczy. do. prowadzenia. prac. nad. ich. oddziaływaniem. ze. środowiskiem. spa- wanym..Trudności. te.nie.powinny.jednak.być.powo- dem.do.zaniechania.prac.badawczych.w.tym.zakresie,. gdyż. potencjalne. korzyści. płynące. ze. wspomagania. procesów. spawalniczych. drganiami. mechanicznymi. są.niezwykle.obiecujące..Wielu.badaczy.uzyskało.zna- czącą.poprawę.właściwości.mechanicznych.i.struktu- ralnych.złączy.spawanych.w.procesie.wspomaganym. drganiami.mechanicznymi. Zastosowanie. drgań. mechanicznych. w. metalurgii.. i.spawalnictwie.można.rozpatrywać.w.kilku.aspektach:. poprawiania.struktury.w.procesie.rafinacji. i.krzepnię- cia,. odzysku. stopów. z. żużli. piecowych,. czyszczenia. powierzchni. i. rozpraszania. zarodników. krystalizacji,. poprawiania.zwilżalności.w.procesach.lutowania,.roz- drobnienia. ziarna. i. poprawy. właściwości. mechanicz- nych. złączy. spawanych.. Umiejętne. zastosowanie. drgań.mechanicznych.w.procesach.zgrzewania.rezy- stancyjnego. czy. dyfuzyjnego. może. także. przyczynić. się.do.poszerzenia.strefy.dyfuzji.w.stanie.stałym.po- między. łączonymi.materiałami..Ponadto.drgania.me- chaniczne.można.wykorzystać.do.podniesienia.pozio- mu.energii.układu.powyżej.energii.aktywacji.procesu. spajania,. czy. wreszcie. do. odprężania. wibracyjnego. złączy.spawanych. Arkadiusz.Krajewski drgania mechaniczne w procesach spawalniczych Mechanical vibrations in the welding processes Dr inż. arkadiusz Krajewski –. Politechnika. Warszawska. Streszczenie W.artykule.przedstawiono.aktualny.stan.zagadnienia. dotyczący.wspomagania.klasycznych.procesów.spawalni- czych.drganiami.mechanicznymi..Omówiono.także.wybra- ne.wyniki.prac.własnych.w.zakresie.wpływu.drgań.mecha- nicznych.na.budowę.i.właściwości.struktur.spawalniczych. abstract The.current.state.of.knowledge.of.the.mechanical.vi- bration. supporting. conventional. welding. processes. was. presented..The.self.research.results.according.to.mecha- nical.vibration.influent.on.structure.and.properties.of.we- lding.joints.were.also.described. 38 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Zastosowanie drgań w metalurgii Już. w. 1930. r.. w. opisano. zastosowania. drgań.. w.metalurgii.i.odlewaniu.szkliw,.z.czego.wynika,.że. oddziałują. one. zarówno. w. fazie. ciekłej,. na. etapie. krzepnięcia,.jak.i.w.fazie.stałej.[1]..Podczas.oddziały- wania.drgań.na.płynne.stopy.uzyskuje.się.pozytywne. efekty. w. postaci. odgazowania. i. lepszej. spoistości,. minimalizując. zjawisko. powstawania. jam. skurczo- wych.. Ponadto,. przez. wprowadzanie. drgań. można. doprowadzić.do.wytworzenia.stopów.metali,.które.nie. tworzą.roztworów.ciągłych,.np..Al-Cd,.Al-Pb,.Fe-Pb. oraz.Zn-Pb. Podczas. krzepnięcia. wprowadzane. drgania. me- chaniczne.powodują.rozdrobnienie.ziarna.i.poprawiają. jednorodność. materiału. [1÷20].. Wytłumaczenia. tego. zjawiska.upatruje.się.w.występowaniu.niszczących.sił. tarcia.pomiędzy.powstającymi.krystalitami.a.roztopio- nym.metalem. W.fazie.stałej.drgania.mechaniczne.mogą.wpłynąć. na.osłabienie.struktury.i.wywołać.przykładowo.sztucz- ne.starzenie..Stwierdzono.także.istotny.wpływ.drgań. na. właściwości. magnetyczne. ferromagnetyków,. ob- jawiający. się. wzmocnieniem. magnesowania. i. jedno- czesnym.zmniejszeniem.magnetyzmu.szczątkowego.. Procesy.te.są.częściowo.nieodwracalne,.co.wskazuje. na.zmianę.struktury.wewnętrznej..Można.je.zaobser- wować.np..w.stali,.gdzie.wskaźnikiem.zmian.struktural- nych.jest.przyspieszona.dyfuzja.azotu.wywołana.osła- bieniem.struktury.[12]. Energia.drgań.mechanicznych,.wprowadzanych. do. ciekłego. stopu,. wywołuje. dwa. rodzaje. zjawisk:. natury.mechanicznej,.które.niszczą.front.krystaliza- cji.i.zwiększają.liczbę.zarodków,.oraz.natury.energe- tycznej,.które.powodują.wzrost.energii.wewnętrznej. stopu.[1÷20]..Obydwa.rodzaje.zjawisk.wywołują.ko- rzystną. modyfikację. mechanizmu. krystalizacji. sto- pu,.powodując.zmniejszenie.przechłodzenia,.skró- cenie. czasu. krystalizacji,. rozdrobnienie. struktury.. i.zmianę.kinetyki.krystalizacji.stopu.oraz.skrócenie. czasu. ewentualnych. przemian. fazowych. w. stanie. ciekłym..Mechanizm.oddziaływania.drgań.nie.zale- ży.istotnie.od.częstotliwości.w.stosowanym.zakresie.. (20÷20.000.Hz),.a.jedynie.od.energii.drgań.wprowa- dzonej.do.jednostkowej.objętości.cieczy. W.literaturze.[21÷23].przedstawiono.próby.wpro- wadzania.podłużnych.drgań.ultradźwiękowych.o.czę- stotliwości.20.kHz.i.mocach:.400,.500,.600.i.700.W.do. ciekłej. stali. 1Cr18Ni9Ti.. Uzyskano. zwiększenie. wy- trzymałości.i.rozdrobnienie.struktury.podczas.zasto- sowania.drgań.ultradźwiękowych,.przy.czym.wzrost. ten. był. tym. większy,. im. bliżej. przetwornika. ultradź- więkowego.znajdowała.się.badana.próbka..Wysnuto. wniosek,.że.głównym.czynnikiem,.od.którego.zależy. efektywne.oddziaływanie.na.ciekły.stop,.jest.chwilowa. wartość.ciśnienia.akustycznego..Im.jest.ono.większe,. tym. bardziej. znaczące. zmiany. zachodzą. podczas. krzepnięcia.stopu. Drgania mechaniczne w procesach spawalniczych W. procesach. spawania. występują. istotne. ograni- czenia.w.stosowaniu.drgań.mechanicznych.o.częstotli- wościach.ultradźwiękowych..Wynikają.one.z.następu- jących.powodów: –. technicznych.trudności.z.wprowadzeniem.drgań.do. ciekłego.metalu.przy.wysokiej.temperaturze.źródła. ciepła.z.wyjątkiem.zastosowania.lasera.jako.źródła. ciepła.oraz.drgań.jednocześnie.[24], –. ograniczonego. oddziaływania. drgań. na. skutek. zmian. ciśnienia. akustycznego. fali. wraz. z. oddala- niem.się.od.źródła.drgań.[21], –. problem. synchronizacji. momentu. oddziaływania. drgań.w.stosunku.do.odpowiednich.faz.krzepnięcia. jeziorka.spawalniczego.od.czego.zależy.rodzaj.od- działywania.drgań.z.fazą.ciekłą.lub.stałą.[25], –. zagrożenia.rozproszenia.(wyrzutu).jeziorka.ciekłe- go.metalu.w.efekcie.powstawania.kawitacji.i.naru- szenia.sił.spójności.fazy.ciekłej.[26], –. trudności. z. wprowadzaniem. drgań. ultradźwięko- wych. do. elementów. cienkich. o. niewystarczającej. sztywności.oraz.złożonej.geometrii.[1]. Już. w. pod. koniec. lat. 50.. XX. w.. przeprowadzono. badania.potwierdzające.korzystny.wpływ.drgań.niskiej. częstotliwości.na.strukturę.i.właściwości.złączy.spawa- nych.ze.stopu.aluminium.Al-Mg.[26,.27]..Autorzy.tych. prac.sformułowali.na.podstawie.wyników.swoich.badan. stwierdzenie,.że.oddziaływanie.tego.typu.drgań.na.kry- stalizujące.jeziorko.przejawia.się.w: –. zmianie. procesu. krystalizacji. przez. rozdrobnienie. struktury.pierwotnej.i.uzyskanie.w.ten.sposób.po- lepszenia.właściwości.mechanicznych, –. zwiększeniu.stopnia.odgazowania.płynnego.jezior- ka,.co.objawiaj.się.zmniejszeniem.pęcherzy.i.porów, –. równomiernym. rozmieszczeniu. wtrąceń. niemeta- licznych. i. uzyskaniu. bardziej. jednolitego. składu. chemicznego.w.spoinie. Wykonane. pomiary. wielkości. ziarna. wykazały,. że. zależy.ono.od.amplitudy.drgań.(rys..1). Rys 1..Wpływ.częstotliwości. i.amplitudy.drgań.na.wielkość.ziarna. przy. spawaniu. stopów. lekkich. typu.Al-Mg:. 1. –. 25Hz,. 2. –. 47. Hz,.. 3.–.55.Hz.[26] Fig. 1..Frequency.and.amplitude.of.vibration.–.grain.size.relationship. during.Al-Mg.alloys.welding:.1.–.25.Hz,.2.–.47.Hz,.3.–.55.Hz.[26] 39Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Zmniejszenie.wielkości.ziarna.przekłada.się.na.wła- ściwości.mechaniczne.(rys..2). Spawanie. z. oddziaływaniem. drgań. niskiej. czę- stotliwości. zaleca. się. stosować. do. wykonywania. konstrukcji. lekkich. i. odpowiedzialnych. z. zastosowa- niem. stołów. wibracyjnych. o. częstotliwości. drgań. od. 50. do. 600. Hz,. wytwarzających. drgania. o. amplitu- dzie.od.0,2.do.2.mm..Korzystne.efekty.uzyskuje.się,.. spawając.metodami.automatycznymi.w.pozycji.podol- nej,.przy.możliwie.dużej.objętości.jeziorka. Interesujące. wyniki. badań. otrzymano,. stosując. drgania.mechaniczne.o.niskiej.częstotliwości.w.czasie. spawania.łukowego.GTAW.[28]..W.badaniach.zasto- sowano. stop. niklu. 690. w. formie. blach. o. wymiarach.. 150x100x8,7.mm..Proces.spawania.prowadzono,.sto- sując.materiał.dodatkowy.INOCEL.82.w.postaci.drutu. o.średnicy.1,2.mm. Drgania. mechaniczne. wprowadzono. za. pomocą. układu. Meta-Lax. 1701-1F. firmy. Bonal. Technologies.. Zmierzona.częstotliwość.rezonansowa.układu.wynosi- ła.58.Hz..Badania.procesu.spawania,.prowadzono.przy. częstotliwości.0.Hz,.48.Hz.oraz.częstotliwości.rezonan- sowej. 58. Hz.. Wibracje. wprowadzono. przez. wirujący. element. mimośrodowy,. stosując,. siły. o. wartościach. 0,376. i. 496. N. przy. odpowiadającym. im. amplitudom. drgań.0,48.oraz.58.μm. W.wyniku.zastosowania.drgań.mechanicznych.niskiej. częstotliwości.uzyskano.rozbicie.dendrytów,.a.otrzyma- na.struktura.wykazywała.większą.równomierność.budo- wy.ziarnowej.oraz.zmniejszenie.ich.rozmiarów.(rys..3). Rys. 2..Wpływ.parametrów.drgań.o.niskiej.częstotliwości.na.właści- wości.mechaniczne.napoiny.przy.amplitudzie.1,2.mm:.a).wytrzyma- łość,.b).plastyczność.[27] Fig. 2.. Relationship. between. low. frequency. vibration. parameters. and. weld. mechanical. properties. for. constant. amplitude. 1,2. mm:.. a).strength,.b).plasticity.[27] Rys. 3.. Schemat. stanowiska. do.badań.eksperymentalnych. spawania. z. udziałem. drgań. mechanicznych.niskiej.często- tliwości. oraz. wyniki. uzyska- nych.badań.[28] Fig. 3..Statement.for.welding. supported. by. a. low. frequen- cy.vibration.and.results.of.the. experimental.work.[28] Rys. 4. Schemat.eksperymen- tu. spawania. stali. superauste- nitycznej. AL-6XN,. skład. che- miczny.materiałów.oraz.wyniki. uzyskanych.badań.[29] Fig. 4.. Idea. of. the. austenitic. steel. AL-6XN. welding. experi- ment.end.research.results.[29] a) b) 40 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Rys. 5..Stanowisko.badawcze.do.spawania.stopu.aluminium.7075-T6. ze.wspomaganiem.fal.wprowadzanych.pod.kątem.30,.45.i.60o.[30] Fig. 5..Statement.for.welding.7075-T6.aluminum.alloy.supported.by. a.ultrasonic.waves.putted.in.by.various.angles.30,.45.and.60o.[30] Rys. 6..Wielkość.ziarna.w.stopie.aluminium.7075-T6.spawanym. z. udziałem. fali. ultradźwiękowej. o. wysokiej. mocy:. a). strefa. prze- grzana,.b).obszar.w.pobliżu.linii.wtopienia..Mikrografia.1.odpowia- da.złączu.uzyskanemu.bez.ultradźwięków,.a.2-4.z.ich.aplikacją.dla. właściwych.kątów.wejścia:.30,.45.i.60o.[30] Fig. 6..Grain.size.in.7075-T6.aluminum.alloy.welded.with.high.po- wer.ultrasonic.supporting.wave:.a).heat.affected.zone,.b).border. between.melted.and.solid.material..Picture.no..1.is.corresponding. to.welding.without.vibration.and.pictures.no..2,.3,.4.–.with.ultrasonic. vibration.putted.in.by.various.angles.30,.45.and.60o.[30] Rys. 7..Wpływ.drgań.ultradźwiękowych.na.twardość.złączy.spawa- nych.ze.stopu.aluminium.7075-T6.ukosowanych.pod.różnymi.kąta- mi:.a).0.i.30o,.b).0.i.45o,.c).0.i.60o.[30] Fig. 7..Ultrasonic.vibration.influence.on.welded.7075-T6.aluminum. alloy.joints.hardness.for.a.various.beveling.angles.of.parent.material:. a).0.and.30o,.b).0.and.45o,.c).0.and.60o.[30] W. literaturze. opisano. wpływ. drgań. ultradźwięko- wych.na.proces.łukowego.napawania.w.osłonie.gazo- wej.(SMAW).stali.superaustenitycznej.AL-6XN.w.formie. blachy.o.wymiarach.150.x.60.x.3.mm.[29]..Materia- łem.dodatkowym.był.drut.elektrodowy.C-22.o.średnicy.. 3,2.mm..Proces.spawania.prowadzono.przy.następują- cych.parametrach:.I.=.75.A,.U.=.22.V,.prędkość.napa- wania.v =.30.cm/min.(rys..4). W.wyniku.zastosowania.drgań.częstotliwości.20.kHz. .zaobserwowano,.że.strefa.braku.wymieszania.spoiwa. i.materiału.podłoża.całkowicie.przestała.istnieć.. W.literaturze.przedstawiono.też.wyniki.badań.nad. wpływem.drgań.ultradźwiękowych.o.dużym.natężeniu. na.spawalność.stopu.aluminium.7075-T6.[30]. Głównym. problemem. przy. spawaniu. stopów. jest. obniżenie. wytrzymałości. w. wyniku. wzrostu. wielkości. ziarna.oraz.twardości,.a.także.występowanie.porowa- tości.i.pęknięć.gorących..Wiele.z.tych.niekorzystnych. zmian.metalurgicznych.zachodzących.w.strefie.wpły- wu.ciepła.może.zależeć.od.przebiegu.spawalniczego. cyklu.cieplnego..W.niektórych.przypadkach.niekorzyst- ne.efekty.oddziaływania.tego.cyklu.można.częściowo. niwelować.za.pomocą.odpowiedniej.obróbki.cieplnej,. jednakże.nie.polepsza.ona.w.istotnym.stopniu.właści- wości.mechanicznych.złączy. W.badaniach.opisanych.w.pracy.[30].wprowadzano. drgania. ultradźwiękowe,. stosując. zgrzewarkę. ultradź- więkową..Drgania.wprowadzano.do.specjalnie.przygo- towanego.elementu.spawanego.metodą.GTAW.(rys..5). Poprawę. spawalności. uzyskano. wskutek. zmiennej. wartości.naprężenia.i.odkształcenia.podczas.oddzia- ływania.drgań.ultradźwiękowych.na.powstające.złą- cze. spawane.. Zbadano. wpływ. drgań. ultradźwięko- wych.dużej.mocy.wprowadzanych.pod.różnymi.kątami. na.cykl.cieplny,.temperaturę.maksymalną.i.szybkość. chłodzenia..Określono.także.wpływ.drgań.na.wielkość. ziarna,.głębokość.wtopienia.i.twardość..Do.spawania. użyto.drutu.4043BY.(Al-Si.0,5%).o.średnicy.2,5.mm,.. a. proces. spawania. realizowano. z. prędkością.. 3,5.mm/s,.stosując.prąd.spawania.180.A.i.napięcie. łuku.75.V..Drgania.ultradźwiękowe.wprowadzano.fa- lowodem. o. zarysie. ekspotencjalnym. podłączonym. do. generatora. ultradźwiękowego. firmy. francuskiej. MEGASONIC.OMEGA_MPX.II.o.mocy.2.kW.i.czę- stotliwości.20.kHz.z.amplitudą.wyjściową.3,6·10-5.m.. Falowód. wprowadzał. drgania. do. próbki. spawanego. materiału.wykonanej.z.blachy.aluminiowej.o.wymia- rach.250.x.150.x.6.mm..Strukturę.otrzymanych.złączy. przedstawiono.na.rysunku.6. Na.rysunku.7.pokazano.wyniki.pomiarów.twardości. uzyskane.dla.różnych.kątów.ukosowania. Ukosowanie. elementów. spawanych. pod. różnymi. kątami. podczas. wprowadzania. fal. ultradźwiękowych. powoduje. efekty,. które. w. różnym. stopniu. poprawiają. strukturę. ziarnową.. W. wyniku. pomiarów. temperatury. w.czasie.przeprowadzanych.eksperymentów.sformuło- wano.przypuszczenie,.że.odbita.fala.podłużna.typu. L determinuje. przekazywanie. ciepła. spowodowane. .a) .b) .c) 41Przegląd sPawalnictwa 6/2011 szybkim.transportem.energii,.a.odbita.fala.poprzecz- na.typu.T.wpływa.na.wytwarzanie.się.ciepła.w.efek- cie.rozpraszania.energii. i.zmniejszania.się.lepkości. ośrodka. Szybkość.i.czas.chłodzenia.przybierają.istotnie.ko- rzystniejsze. wartości,. ponieważ. większa. ilość. ciepła. może. być. szybciej. odprowadzona. dzięki. propagacji. fali..Sformułowano.bardzo.istotny.wniosek,.że.możliwe. jest.osiągnięcie.żądanej.wartości.szybkości.chłodzenia. i.czasu.chłodzenia.w.wyniku.wprowadzania.do.powsta- jącego.złącza.odpowiednich.kontrolowanych.rodzajów. fal.ultradźwiękowych. W. celu. zwiększenia. głębokości. wtopienia. należy. zastosować.wyższą.wartość.amplitudy.odbitej.fali.po- przecznej. i. jednocześnie. średnią. wartość. amplitudy. odbitej.fali.podłużnej. Zaobserwowano,. że. oddziaływanie. drgań. zwięk- sza. efektywne. przewodnictwo. cieplne. ciekłego. metalu. w. jeziorku.. Proces. ten. pomaga. atomom.. w. jeziorku. przetrwać. i. wspomaga. powstawanie. zia- ren.o.bardziej.równomiernych.kształtach.i.rozmiarach.. w. strefie. spoiny.. Ponadto. redukuje. także. skłonność.. do. powstawania. pęknięć. gorących. oraz. wpływa. na. zmniejszenie.rozmiarów.ziaren.w.strefie.spoiny. Na. podstawie. badań. sformułowano. wniosek,. że. w.celu.uzyskania.korzystnej.struktury.i.zmniejszenia. wielkości. ziaren. oraz. obniżenia. twardości. w. spoinie.. i.SWC.należy.stosować.możliwie.największe.wartości. amplitud.[30]. Badania własne W.ramach.prac.własnych..wykonano.liczne.próby. spawania.materiałów.wspomagane.drganiami.mecha- nicznymi.[31,.32]..Drgania.mechaniczne.wprowadzano. różnymi.metodami.i.za.pomocą.różnych.źródeł. W. jednej. z. prób. zastosowano. myjkę. ultradźwię- kową. z. przetwornikiem. magnetostrykcyjnym. wytwa- rzającą.drgania.o.częstotliwości.ok..20.kHz,.w.której. umieszczono. materiał. rodzimy,. w. innej. zastosowa- no.wibrator.drgania.niskiej.częstotliwości.ok..50.Hz... Do.wprowadzania.drgań.mechanicznych.zastosowa- no. również. generator. ultradźwiękowy. wyposażony.. w.odpowiedni.koncentrator.i.zakończony.falowodem,. na.którym.prowadzono.próby.spawania.i.zgrzewania. rezystancyjnego.. Wykonano. następujące. doświad- czenia: –. napawanie. elektrodą. otuloną. z. udziałem. ultradź- więków.i.drgań.mechanicznych.niskiej.częstotliwo- ści.stali.niskowęglowej, –. wtapianie.laserem.CO2.z.zastosowaniem.drgań.ul- tradźwiękowych.stali.niskowęglowej, –. wtapianie.laserem.CO2.i.TIG.stopu.PA6.z.udziałem. drgań.ultradźwiękowych, –. wtapianie.metodą.TIG.stali.45,.stali.austenitycznej.. i.tytanu.z.udziałem.drgań.ultradźwiękowych,. –. pulsacyjne.zgrzewanie.rezystancyjne.urządzeniem. Microwelder. folii. ze. stali. austenitycznej.. na.podłożu.ze.stali.45.z.udziałem.drgań.ultradź- więkowych.. Wyniki. wymienionych. wstępnych. prac. ekspery- mentalnych.wykazały,.że.istnieje.wpływ.drgań.niskiej. częstotliwości.oraz.o.częstotliwości.ultradźwiękowej.na. budowę.strukturalną.napoin. Charakter. zmian. struktury. przejawia. się.. w. wielkości. i. kształcie. ziaren. oraz. prawdopodobnie.. w. różnicach. ilościowego. występowania. różnych. faz. (wymaga. to. potwierdzenia. innymi. badaniami).. Zaob- serwować.można,.że.zastosowanie.drgań.mechanicz- nych. wpływa. na. zmniejszenie. rozmiaru. ziarna. oraz. czyni.budowę.strukturalną.po.krzepnięciu.bardziej.ho- mogeniczną.oraz.wpływa.na.zmniejszenie.występowa- nia.pęknięć.gorących. Zastosowanie. drgań. ultradźwiękowych. podczas. pulsacyjnego. zgrzewania. rezystancyjnego. wpłynęło. w.niewielkim.stopniu.na.zmiany.struktury,.choć.uwi- doczniły.się.w.mikrostrukturze.w.większej.ilości.wy- sepek.perlitycznych.w.stali.45..Obserwuje.się.wzrost. twardości.w.strefie.przejściowej.pomiędzy.nakładaną. folią.a.podłożem,.a.w.obszarze.jądra.zgrzeiny.twar- dość. spada.. Można. zaobserwować. lokalne. strefy. niszczenia.połączenia.folia-podłoże,.będące.odzwier- ciedleniem.natury.drgań.mechanicznych,.dlatego.też. wspomaganie. drganiami. procesu. zgrzewania. rezy- stancyjnego.nie.przynosi.na.obecnym.etapie.badań. pożądanej. poprawy. właściwości. mechanicznych.. i.strukturalnych. Z.przeprowadzonych.doświadczeń.podczas.wtapia- nia.laserem.na.powierzchni.tworzącej.falowodu.ultra- dźwiękowego.wynika,.że.drgania.ultradźwiękowe.mają. znaczący,. ale. różny. wpływ. na. właściwości. różnych. stref.złączy.spawanych.[32].. Wprowadzenie. do. złącza. spawanego. drgań.. ultradźwiękowych. podczas. krzepnięcia. ma. wyraź- ny.wpływ.na.rozkład.twardości.w.powstałym.złączu... Jest.on.wyraźnie.zależny.od.fazy,.w.jakiej.znajdują. się.wprowadzane.drgania.ultradźwiękowe..Szczegól- nie.widoczne.jest.to.na.granicy.strefy.wpływu.ciepła.. i. materiału. rodzimego.. W. strefie. przetopu. widocz- na. jest. zależność. pomiędzy. rozkładem. naprężeń.. wywołanych. drganiami. a. rozkładem. twardości,. choć. nie. jest. ona. już. tak. wyraźna.. W. miejscach. gdzie. w. linii. wtopienia. pojawiły. się. nieciągłości. przy.przechodzeniu.ze.strefy.wpływu.ciepła.(SWC). do.materiału.wtopiny,.obserwuje.się.znaczny.spa- dek. twardości.. Prawdopodobną. przyczyną. po- wstania. nieciągłości. jest. wybrzuszenie. się. napo- iny,.co.spowodowało.obniżenie.poziomu.materiału.. w. płynnym. jeziorku. spawalniczym. na. brzegach. przy. linii. wtopienia.. Podczas. pomiaru. twardości. wzdłuż. falowodu. okazało. się,. że. materiał. rodzimy. osiąga. mniejszą. twardość. w. punktach,. w. których. wychylenie. drgających. cząstek. podłoża. jest. naj- większe,.natomiast.dla.minimum.wychylenia.drgań.. obserwuje.się.wzrost.twardości. 42 Przegląd sPawalnictwa 6/2011 Podsumowanie Literatura. w. zakresie. wspomagania. drganiami. mechanicznymi. procesów. spawalniczych. nie. jest. zbyt.obszerna..Na.podstawie.analizy.dostępnych.po- zycji.literaturowych.trudno.jest.wysnuć.jednoznaczne. konkluzje,.które.z.parametrów.opisujących.drgania.. i.w.jakim.stopniu.wpływają.na.poszczególne.właści- wości.strukturalne.i.mechaniczne.złączy.spawanych.. Brak.jest.jednoznacznych.i.precyzyjnych.informacji. na. temat. różnicowania. wpływu. rodzaju. drgań. na. właściwości.uzyskiwanych.połączeń.różnych.mate- riałów.. Nie. są. prezentowane. również. szczegółowe. warunki,.w.jakich.wprowadzane.są.drgania.do.złączy. spawanych,.brak.jest.też.informacji.na.temat.rzeczy- wistych.widm.czy.przebiegów.tych.drgań.w.spawa- nych.elementach..Mimo.udokumentowania.korzyst- nego.wpływu.drgań.mechanicznych.na.właściwości. złączy. spawanych. brak. jest. stanowiska. w. sprawie. oddziaływań. i. zjawisk. niekorzystnych. z. punktu. wi- dzenia. procesu. spawania. i. krzepnięcia. spoin.. Być. może. pokonanie. problemów. technicznych. z. wpro- wadzaniem. drgań. mechanicznych. w. gorącą. strefę. złączy.spawanych.będzie.kluczowe.dla.ich.zastoso- wania. do. kontrolowanego. wspomagania. procesów. spawania. Analiza. literatury. i.wyniki.przeprowadzonych.do. tej.pory.własnych.prac.badawczych.wskazują.na.ja- kościową.zależność.parametrów.opisujących.drga- nia.mechaniczne,.budowę.oraz.właściwości.struktur. spawalniczych.. W. ramach. planowanych. prac. ba- dawczych.istotne.będzie.określenie.ilościowe.wpły- wu.parametrów.drgań.mechanicznych.na.struktury. spawalnicze.wybranych.materiałów. Literatura [1]. Matauschek. J.:. Technika. ultradźwięków.. WNT,. Warszawa. 1961. [2]. Sakwa.W.,.Braszczyński.J.:.Wpływ.ultradźwięków.na.grafity- zację.żeliwa.ciągliwego..Mat..Konf..Sprawozdawczej.Komi- tetu.Hutnictwa.PAN,.Zakopane,.1964,.zeszyt.3,.s..42. [3]. Braszczyński.J.:.Eiiet.des.ondes.ultrasonores.sur.la.graphi- tization.de.la.fonte.malleátale.a.coeur.noir..Materiały.XXXII. MKO,.Warszawa,.1964,.s..1-14. [4]. Braszczyński.J.:.Przegląd.Mechaniczny,.8/1968,.s..230. [5]. Braszczyński. J.:. Sferoidyzacja. wydzieleń. węgla. żarzenia.. i.poprawa.własności.czarnego.żeliwa.ciągliwego.na.drodze. wibracji.infradźwiękowej..Materiały.Konf..Sprawozd..Komite- tu.Hutnictwa.PAN,.Zakopane,.1968,.Zeszyt.3,.s..86. [6]. Braszczyński.J.:.Archiwum.Hutnictwa.PAN,.2/1967,.s..331. [7]. Braszczyński.J.:.Przegląd.Mechaniczny,.7/1966,.s..199. [8]. Braszczyński. J.:. Zeszyty. Naukowe. P.. Cz.,. Odlewnictwo,. 1966,.Nr.8,.s..25. [9]. Braszczyński.J.,.Mitko.M.:.Przegląd.Odlewnictwa,.5/1976,.. s..11. [10]. Braszczyński.J.:.Etude.sur.la.germination.du.graphite.peu- dant.fecuit.de.la.fonte.blache.pour.mallèable..Materiały.Konf.. Journèes.Mètallurgiques.d’Automne..1971,.ref..112,.Paryż. [11]. Braszczyński.J.:.Metoda.uvodenja.ultrazvucnih.valova.u.ra- staljene.metale..Materiały.V.Kongres.Ljevaca.Jugoslavije,. 1977,.Split.(Jugosławia),.ref..III,.s..1-16. [12]. Braszczyński. J.. i. inni:. Matematyczne. metody. planowania. doświadczeń..Materiały.Sympozjum.MR-20..Wyd..Katedry. Odlewnictwa.Politechniki.Częstochowskiej,.1968. [13]. Braszczyński.J.,.Mitko.M.,.Konopka.Z.,.Tomczyński.S.:.Fon- derie,.1982,.Nr.20,.s..23. [14]. Mitko.M.,.Braszczyński.J.:.Materiale.science,.1-4/1982,.Vd.. VIII,.s..3. [15]. Braszczyński.J.,.Konopka.Z.:.Giesserei-Forschung,.2/1983,. s..55. [16]. Braszczyński.J.,.Swadowski.J.:.Rodzaje.krystalizacji..Film. dydaktyczno-naukowy..Politechnika.Częstochowska,.1979. [17]. Braszczyński. J.,. Mitko. M.,. Konopka. Z,. Tomczyński. S.:. Wpływ.drgań.na.krystalizację..Film.naukowy..Politechnika. Częstochowska,.1930. [18]. Braszczyński.J.:.Krystalizacia.modelowej.taveniny.pod.vpły- vom.meschanickych.kmitov.(20-20000.Hz)..Mat..Konf..Vyso- kopevne. materiały. —. Nekonvencne. Metalurgie,. Bratysława. (CSSR),.1983,.Tom.I,.s..98. [19]. Braszczyński.J.,.Mitko.M.,.Konopka.Z.,.Tomczyński.S.:.Krzepnię- cie.metali.i.stopów,.wyd..Ossolineum,.Wrocław,.5/1981,.s..31. [20]. Braszczyński. J.:. Memoires. Scient.. Revue. Metallurg,. 1983,. Nr.l,.s..27. [21]. Liu.Qingmei,.Zhang.Yong,.Song.Yoling,.Qi.Feipeng,.Zhai.Qijie:. Influence.of.ultrasonic.vibration.on.mechanical.properties.and. microstructure.of.1Cr18N9Ti.stainless.steel,.Materials.and.De- sign,.28,.2007,.p..1949-1952. [22]. Dalecki.D.,.Raeman.C..H.,.Child.S..Z,.Carstensen.E..L.:.Effects.of. pulsem.ultrasound.on.the.frog.hart:.III..The.radiation.force.mecha- nism,.Ultrasound.in.Medicine.and.Biology,.23,.1997,.p..275-85. [23]. Chaparro-Gonzales. J.,. Mondragón-Sanchez. L.:. Nunez- Alcocer. J.,. et. al.:. Application. of. an. ultrasound. technique. to. control. the. modification. of.Al-Si. alloys,. Mateer. Des.. 16,.. p..47-50,.1995. [24]. Patent.USA.nr.4330699,.1982. [25]. Patent.EP1559797A1,.2006. [26]. Russo.W..Ł.,.Jefimow.P..I.:.Wlijanije.wibracji.niskich.czastot.na. krystaliizaciju.mietałła.swarocznoj.wanny. i.swojstwa.metałła. szwa,.Swarocznoje.Proizwodstwo.nr.11,.1958. [27]. Russo.W..Ł.:.Wlijanije.wibracji.niskich.czastot.na.krystaliizaciju. mietałła.w.swarnom.szwie,.Sudostrojenije.nr.4,.1958. [28]. Weite.Wu:.Influence.of.vibration.frequency.on.solidification.of. weldments,.Scripta.mater..42,.2000,.p..661-665. [29]. Y..Cui,.C..L..Xu,.Q..Han:.Effect.of.ultrasonic.vibration.on.unmi- xed.zone.formation,.Scripta.mater..55,.2006.p..975-978. [30]. Weng-Long. Dai:. Effects. of. high-intensity. ultrasonic-wave. emission.on.the.weldability.of.aluminum.alloy.7076-T6,.Mate- rials.Letters.57,.2003.p..2447-2454. [31]. Krajewski.A.:. Wspomaganie. procesów. spawalniczych. drga- niami.mechanicznymi,.Zeszyt.Naukowy.nr.229,.s..33-51.(seria. Mechanika),.pt..Innowacje.w.technikach.spajania,.Oficyna.Wy- dawnicza.Politechniki.Warszawskiej,.2009. [32]. Krajewski.A.:.Badanie.wpływu.pola.ultradźwiękowego.na.bu- dowę.i.własności.struktur.spawalniczych,.Zeszyt.Naukowy.nr. 230,.s..71-82.(seria.Mechanika),.pt..Spajanie.Materiałów.we. współczesnej.technice,.Oficyna.Wydawnicza.Politechniki.War- szawskiej,.2010.