PS 4 2016 WWW HR.pdf 4 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Wykorzystanie niskoenergetycznego procesu CMT   do napawania elementów kotłów energetycznych   materiałami odpornymi na korozję lub/i erozję   z przeznaczeniem do pracy w podwyższonej temperaturze W artykule zaprezentowano zastosowania technologii na- pawania  łukowego  z  wykorzystaniem  niskoenergetycznego  procesu  CMT  (Cold  Metal  Transfer)  na  przykładzie  wzdłuż- nego napawania ścian gazoszczelnych oraz obwodowego rur  przeznaczonych do pracy w podwyższonych temperaturach  z wykorzystaniem stopu Inconel 625. Przedstawiono zakres  wykonanych  prób,  wyniki  badań  metalograficznych  makro-   i mikroskopowych oraz właściwości wytrzymałościowe otrzy- manych napoin. Wskazano korzyści związane z wykorzysta- niem technologii „CMT”. Otrzymane wnioski oraz uzyskanie  zatwierdzenia  technologii  napawania  przez  Jednostkę  No- tyfikowaną  zgodnie  z  EN  15614-7,  VdTUV  Merkbaltt  1166   pozwalają na stwierdzenie, że Fabryka Kotłów „Sefako” wdro- żyła nowoczesną technologię i posiada umiejętności wytwa- rzania znanych oraz innowacyjnych powłok ochronnych meto- dą napawania na elementach kotłów energetycznych. Wychodząc naprzeciw rosnącemu zapotrzebowaniu na po- włoki przeciwdziałające korozji/erozji dla powierzchni elemen- tów kotłów energetycznych pracujących przy udziale agresyw- nego środowiska oraz wysokiej temperatury, w marcu 2011 roku powstała w Fabryce Kotłów SEFAKO pierwsza w Polsce linia do napawania ścian gazoszczelnych oraz rur przy wyko- rzystaniu technologii CMT „Cold Metal Transfer”. Proces ten charakteryzuje się niską energią liniową z zachowaniem połą- czenia metalurgicznego na linii napoina – podłoże. Najważniej- szym parametrem, który wpłynął na wybór technologii CMT, był niski jak dla łukowych metod napawania wskaźnik pro- centowy wymieszania napoiny z materiałem podłoża. Celem dokładnego poznania w/w procesu dokonano szeregu badań procesu napawania z zastosowaniem wielu zmiennych para- metrów. W wyniku przeprowadzonych prób dokonano doboru parametrów technologicznych procesu oraz z powodzeniem wdrożono do produkcji napawanie z zastosowaniem materia- łów tj. Inconel 625, Inconel 686, G4, 309, 310. Badania zostały wykonane przy współpracy naukowców z Akademii Górniczo- Hutniczej w Krakowie. Działania badawcze zostały wykonane przy dofinansowaniu z Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR). W niniejszym artykule przedstawiono wyniki badań napoin wykonanych z wykorzystaniem stopu Inconel 625. Wymagania i założenia procesu napawania W przypadku kotłów do utylizacji odpadów najczęściej wy- korzystywanym stopem jest Inconel 625. Z przeprowadzonych własnych analiz na podstawie specyfikacji technicznych zapy- tań, najczęściej powłoki są nanoszone o grubości nie mniejszej niż 2 mm, choć można również znaleźć o grubości nie mniej- szej niż 1 mm. Przedmiotowe powłoki mogą być wykonywane w systemie zarówno jedno-, jak i dwuwarstwowym. Dla jed- nowarstwowych powłok o grubości powyżej 1 mm konieczne jest zastosowanie nakładania się ściegów w stopniu nie mniej- szym niż 30%. Natomiast dla powłok o grubości powyżej 2 mm napawanych w systemie jednowarstwowym konieczne jest zastosowanie nakładania się ściegów powyżej 50%. Powłoki dwuwarstwowe wykonywane są techniką napawania ściegów z zakładką nie mniejszą jak 10%. Obszary połączeń między ściegami jak również miejsca rozpoczęcia i zakończenia na- pawania, tj. miejsca styku niepokrytego materiału rodzimego z napoiną nie powinny prowadzić do koncentracji naprężeń. Przejście od niepokrytego materiału rodzimego do napoiny po- winno być łagodne (bez karbu stanowiącego koncentrator na- prężenia). Aby osiągnąć takie przejście, zwykle jest stosowane napawanie ręczne metodą GTAW(TIG 141). Normy odbiorowe wskazują na odpowiednią jakość napoiny tj. niedozwolone są: pory sięgające do materiału rodzimego (dopuszczalne są tylko pory gazowe o średnicy nie większej niż 1 mm), kratery w końco- wych miejscach napawania, podtopienia (podcięcia spawalni- cze), pęknięcia gorące, przyklejenia przekraczające 100 cm2/m2 powierzchni napoiny. W warstwach ze stopów na osnowie Ni maksymalna zawartość Fe dla napawania automatycznego wynosi 5%, a dla napawania ręcznego 7%, natomiast podczas napawania w warunkach montażu dopuszczalna zawartość Fe wynosi nie więcej niż 7% dla napawania automatycznego, mniej niż 10% dla procesu napawania ręcznego. Zawartość Fe w warstwie napawanej na rurach metodą CMT nie powin- na przekraczać 2% na powierzchni napoiny. Zawartość więk- sza niż 3% może wskazywać, że do napawania użyto drutu zawierającego więcej niż 1% Fe. Dodatkowym parametrem dla napoin ze stopu 625 może być twardość, która powinna być nie większa niż 250 HV10. Gdy podłożem jest stal niestopowa, twardość dla SWC nie powinna przekraczać 300 HV10 i 350 HV10, gdy podłożem jest stal niskostopowa. Metodyka badań Do badań zastosowano elementy ścian gazoszczelnych oraz rury pojedyncze proste. Do przygotowania elementów próbnych zastosowano rury ze stali w gatunku P235GH, P265GH, 16Mo3 wg PN-EN 10216-2 oraz płaskowniki ze stali S235JR wg PN-EN 10025 i 16Mo3 wg PN-EN 10216-2. Materia- ły podstawowe do prób zestawiono w tablicy I. Przed przystąpieniem do procesu napawania płaty ścian i rury pojedyncze zostają poddane procesowi śrutowania zgodnie z normą EN ISO 8501-1. Podstawowa różnica po- między napawaniem rur kotłowych i ścian szczelnych ko- tłów polega na tym, że rura podczas napawania jest w poło- żeniu poziomym i obraca się wokół własnej osi, a palnik źró- dła CMT przemieszcza się równolegle do osi rury. Dlatego palnik porusza się względem rury po linii śrubowej, ściany szczelne natomiast podczas napawania są nieruchome i są ustawione w położeniu pionowym, a na specjalnych windach przemieszcza się palnik źródła CMT. Poszczególne ściegi w procesie napawania rur kotłowych są nanoszone po li- nii śrubowej na powierzchnię rury w sposób zapewniający równomierne pokrycie nanoszonym materiałem całej po- wierzchni zewnętrznej rury. W procesie powlekania ścian szczelnych kotłów (wielokrotnych układów rura- płasko- wnik– rura) ściegi są nanoszone jednostronnie na po- wierzchnię ściany (od strony wewnętrznej kotła) równolegle do jej osi, a nie spiralnie tak jak to ma miejsce w przypadku powlekania rur kotłowych. W przypadku napawania ścian szczelnych zaprojektowano i wykonano specjalne ramy mocujące, które zapobiegają deformacji ściany w procesie napawania. Rury zarówno indywidualne, jak i w ścianach są podczas napawania chłodzone od środka wodą. W tym celu przewidziano specjalne systemy chłodzenia. Do napawania zastosowano materiały, których składy chemiczne oraz wła- sności mechaniczne zestawiono w tablicy II. Mgr inż. Arkadiusz Bolek, mgr inż. Hubert Smorąg – Fabryka Kotłów SEFAKO S.A. 5PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Rodzaj wyrobu, Gatunek stali Rura   P235GH Rura   P265GH Rura   16Mo3 Płaskownik  S235JR Płaskownik  16Mo3 Zawartość   pierwiastków   w % mas. C ≤0,16 ≤0,20 ≤0,12÷0,20 0,17 0,12÷0,20 Si ≤0,35 ≤0,40 ≤0,35 - ≤0,35 Mn ≤1,20 ≤1,40 0,40÷0,90 max 1,40 0,40÷0,90 P max 0,025 0,025 0,025 0,035 0,025 S max 0,020 0,020 0,020 0,035 0,010 N max - - - 0,012 0,012 Cr ≤0,30 ≤0,30 ≤0,30 - ≤0,30 Mo ≤0,08 ≤0,08 ≤0,08 - 0,25÷0,35 Ni ≤0,30 ≤0,30 0,25÷0,35 - ≤0,30 Al.całk. ≥0,020 ≥0,020 ≤0,040 - - Cu ≤0,30 ≤0,30 ≤0,30 max 0,55 ≤0,30 Nb ≤0,010 ≤0,010 - - ≤0,02 V ≤0,02 ≤0,02 - - ≤0,02 Ti max 0,04 0,04 - - 0,03 Cr+Cu+Mo+Ni ≤0,70 ≤0,70 - - ≤0,70 Własności   mechaniczne Re0,2[MPa] 235 265 280 235 275 Rm[MPa] 360÷500 410÷570 450÷600 360÷510 440÷590 A[%] 23÷25 21÷23 20÷22 26 22 Tablica I. Skład chemiczny oraz własności mechaniczne materiałów podstawowych Rodzaj materiału napoiny G4 309 310 Inconel 625 Inconel 686 Zawartość   pierwiastków   w % mas. C 0,13 0,03 0,08÷0,15 0,125 0,01 Si 0,55 0,65÷1,2 2,0 0,40 0,08 Mn 0,60 1,0÷2,5 1,0÷2,5 0,40 0,75 Cr 6,4 22÷25 24÷27 21÷23 19÷23 Ni - 11÷14 18÷22 reszta reszta Mo 3,2 0,3 0,3 8,0÷10 15÷17 Cu <0,15 0,3 0,3 - - Nb - - - 3,2÷3,8 - W - - - - 3,0÷4,4 Ti - - - 0,40 0,02÷0,25 Fe reszta reszta reszta <1,0 <1,0 Własności   mechaniczne Re0,1[MPa] - - - 415 379 Re0,2[MPa] - 320 350 - - Re1,0[MPa] - - - 445 - Rm[MPa] - 510 550 830 758 A5[%] - 25 20 35 60 Twardość [HRC] 38÷42 - - - - Temperatura  i warunki pracy [˚C] 550(a) (b) 1200(c) 450(d) (e) Uwagi a- odporność na erozję do temperatury 550˚C. Brak możliwości gięcia elementów napawanych spoiwem typu „G4”. Możliwość wykonania powłok o grubości powyżej 2 mm b- odporność na korozję w zakresie temperatur: -196÷350 [°C]. Elementy rur oraz ścian szczelnych pokrytych stalą typu „309” wykazują możliwości gięcia. Możliwość wykonania powłok o grubości powyżej 2 mm Tablica II. Składy chemiczne oraz własności mechaniczne materiałów do napawania dostępne w ofercie Fabryki Kotłów Sefako S.A.* 6 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Uwagi c- żaroodporność, odporność na korozję wysokotemperaturową do 1200 [°C]. Elementy rur oraz ścian szczelnych pokrytych stalą typu „310” wykazują możliwości gięcia. Możliwość wykonania powłok o grubości powyżej 2 mm d- warstwa stosowana w kotłach do utylizacji odpadów wykazująca odporność na korozję. Sugerowana tempe- ratura pracy elementów od strony czynnika chłodzącego: max 450 [°C]. Zastosowanie: komory paleniska, ścian działowych, grodziowych, przegrzewaczy pary ściany szczelne 1,2,3-go ciągu, przyrusztowych na odgięcia okien -włazowych, -palników, -rewizyjnych, rury przegrzewaczy typu wężownice, panelowe e- znakomita odporność korozyjna w podwyższonej temperaturze zarówno w atmosferze redukującej jak również utle- niającej, w tym odporność na korozję wżerową i szczelinową w obecności kwasu siarkowego, solnego, chlorowego * PN-EN ISO 18274 Materiały dodatkowe do spawania -- Druty i taśmy elektrodowe, druty i pręty do spawania niklu i stopów niklu – Klasyfikacja. PN-EN ISO 14343 Materiały dodatkowe do spawania, druty elektrodowe, taśmy elektrodowe druty i pręty do spawania stali nierdzewnych i żaroodpornych – Klasyfikacja. EN 14700 Materiały dodatkowe do spawania -- Materiały dodatkowe do napawania utwardzającego Tablica II. cd. Składy chemiczne oraz własności mechaniczne materiałów do napawania dostępne w ofercie Fabryki Kotłów Sefako S.A.* Zastosowana technologia napawania Technologia napawania CMT jest znaną techniką napa- wania łukowego opracowaną w 2002 r. przez austriacką firmę Fronius. Jest to metoda napawania z impulsowym podawaniem drutu, w której znacznie obniżono temperatu- rę łuku w porównaniu z tradycyjnym procesem napawania łukiem zwarciowym. W metodzie CMT drut jest przesuwa- ny w kierunku podłoża do momentu pojawienia się zwarcia. Następnie drut jest odciągany. Kiedy zwarcie zaniknie, drut porusza się ponownie w kierunku podłoża i proces rozpoczy- na się od początku (rys.1). Charakterystyczną cechą metody CMT jest to, że przenoszenie metalu odbywa się przy małym prądzie, co sprawia, że ilość ciepła wydzielonego jest mała, a przez to niewielka jest głębokość przetopienia podłoża i ilość żelaza dostająca się do powłoki, podczas gdy trady- cyjne łukowe metody napawania charakteryzują się dużym zwarciem prądu, a zatem dużą ilością wytwarzanego ciepła i głębokim przetopieniem podłoża. Na rysunku 1 pokazano kolejne stadia napawania techniką CMT. W czasie trwania  łuku, materiałnapa- wany wpostaci dru- tu jest zbliżany   do podłoża   i następuje jego  nadtopienie. W momencie, kiedy drut zanurza się   w ciekłym metalu, łuk zostaje wygaszony,   a prąd spawania zmniejsza się. Ruch wstecny drutu powoduje  oddzielenie się kropli i jej przyłączenie do  podłoża. W tym okresie prąd  zwarcia jest mały. Drut jest ponownie zbliżany do napawanej powierzchni, następuje   zajarzenie łuku i cykl napawania  powtarza się. Rys.1. Charakterystyka przebiegu procesu spawania metodą CMT „Cold Metal Tranfser” W ramach zaplanowanych działań badawczych wykona- no szereg prób testowych zarówno na rurach, jak i na ścia- nach szczelnych przy użyciu technologii CMT, podczas któ- rych dokonywano doboru i modyfikacji linii synergicznych oraz ustaleń parametrów wejściowych celem uzyskania sta- bilnego procesu napawania. W trakcie trwania procesu na- pawania na bieżąco dokonywano podstawowych pomiarów grubości powłoki oraz zawartości żelaza Fe na powierzchni napoiny. Dalsze działania były ukierunkowane na wypra- cowanie optymalnej kombinacji parametrów wejściowych w celu poprawy jakości napoin. Wykonano szereg próbek, z których pobrano materiał badawczy: dokonano oznacze- nia próbek. Badania nieniszczące obejmowały m.in. kontro- lę wizualną, pęknięć powierzchniowych i porowatości (karby, otwarte pory, czy też pęknięcia na gorąco) na powierzchni na- pawanych powłok, jak również badania penetracyjne i bada- nia ultradźwiękowe. W zakres badań niszczących wchodziły badania struktury oraz składu chemicznego, w tym ilości Fe przechodzącego z podłoża do napoiny, jak również właści- wości mechanicznych. Wyniki badań Przeprowadzone serie prób i badania dotyczące napa- wania rur kotłowych materiałem Inconel 625 potwierdziły, że optymalnym rozwiązaniem jest zastosowanie układu dwu- warstwowego. Zaletą takiego rozwiązania jest uzyskiwanie znacznie gładszej powierzchni wykonywanej napoiny, która jest pozbawiona wyraźnych karbów na przejściach między poszczególnymi ściegami. Ze strony spawalniczej stwierdza się, że napawanie w układzie dwuwarstwowym jest procesem Rys.2. Fragment rury napawanej w układzie dwuwarstwowym Inco- nelem 625 z użyciem technologii CMT   a)   b)   c) Rys.3. Typowy obrazy struktury powłoki ze stopu Inconel 625 nanie- sionej na rurę 16Mo3; a – obraz makrostruktury powłoki (na granicy powłoka/rura) pokazujący grubość powłoki, stopień wzajemnego zachodzenia poszczególnych ściegów, b - obraz mikrostruktury przedstawiający powiększony fragment granicy powłoka/rura oraz granicy dwóch ściegów (zaznaczony strzałkami), c- obraz skaningo- wy granicy dwóch ściegów (zaznaczony strzałkami) 7PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 znacznie stabilniejszym z minimalną ilością wad typu pory oraz kratery. Osiągnięto satysfakcjonującą wartość średnią grubości napoin. Zawartość żelaza na powierzchni wszyst- kich wykonanych próbkach zawiera się poniżej 2 % mas. Badania mikroskopowe (Rys. 3) prowadzone z wykorzy- staniem mikroskopii świetlnej (SM) oraz elektronowej ska- ningowej (SEM) wykazały dobrą jakość napoin. W granicach wtopienia (powłoka/rura oraz granicy dwóch ściegów) nie obserwowano wad w postacie porów, nieciągłości, czy też braku przetopienia. Obserwowano dziedziczenie orientacji kryształów utworzonych w pierwszej warstwie przez war- stwę drugą (Rys. 3c). W szczegółowych badaniach struktury i składu chemicz- nego, oprócz mikroskopu skaningowego (SEM) wykorzy- stano również mikroanalizę rentgenowską metodami WDS i EDS umożliwiającą jakościową i ilościową analizę che- miczną, dla określenia składu powłok i segregacji pierwiast- ków (analiza punktowa liniowa i powierzchniowa - mapy roz- mieszczenia poszczególnych pierwiastków). Powłoki Ochronne – Fakty Wystartowaliśmy w kwietniu 2012, do dzisiaj w Sefako z wykorzystaniem powłok ochronnych zrealizowano 8 pro- jektów budowy kotłów do nowych spalarni odpadów w Pol- sce i Europie. Możliwości produkcyjne napawania pozwalają na wykonywanie kompletnych instalacji kotłów do utylizacji odpadów na warsztacie Sefako. Posiadamy 2 instalacje do napawania ścian szczelnych, komór wyposażone w 4 gło- wice do napawania, każda w technologii CMT(Cold Metal Transfer)/PULS/STANDARD, stanowisko testowe do na- pawania obwodowego rur oraz w nowe stanowisko do rur o długości do 8mb. Podsumowanie Dzięki dofinansowaniu uzyskanemu z Narodowego Cen- trum Badań i Rozwoju (NCBiR) oraz ścisłej współpracy z Akademią Górniczo Hutniczą w Krakowie, wdrożono w Fabryce Kotłów „Sefako” nową w skali kraju, innowacyjną technologię. Stworzono tym samym możliwość powlekania w SEFAKO S.A. elementów urządzeń energetycznych różny- mi stalami dostosowanymi do wymagań i potrzeb potencjal- nych odbiorców. Usprawniono proces wytwarzania kotłów, poprzez częściowe wyeliminowanie dostaw zewnętrznych napawanych rur oraz ścian szczelnych dla kotłów energe- tycznych. Zdobyte doświadczenie zespołu „Sefako” oraz AGH przy realizacji wspólnych prac badawczych pozwoli- ło poszerzyć ofertę firmy o powłoki ze stali ferrytycznych, austenitycznych oraz niklowo-chromowo-molibdenowych. Należy podkreślić, iż proponowana nowa technologia po- zwala na precyzyjną regulację ilości ciepła przekazywanego do podłoża, co trudne jest do uzyskania przy stosowaniu w procesie napawania powłok tradycyjnych procesów spa- walniczych, np. metod MIG/MAG. W porównaniu do metod MIG/MAG technika CMT wykazuje wiele cech szczególnych tj.: kontrola łuku spawalniczego, która jest bardzo precyzyj- na; powierzchnia napoiny jest praktycznie wolna od kropel i rozprysków; łuk spawalniczy jest bardzo stabilny; mała ilość ciepła przekazywanego do podłoża powoduje, że znie- kształcenie napawanych materiałów jest mniejsze o 45% w porównaniu do technik konwencjonalnych; dzięki kontro- li strefy wpływu ciepła, zmniejszenie właściwości mecha- nicznych materiału podłoża jest małe; ilość zużytej energii w porównaniu do MIG/MAG jest znacznie mniejsza. Na dzień dzisiejszy Fabryka Kotłów Sefako planuje dalsze prace badawczo wdrożeniowe związane z przemysłowym procesem napawania. „Niskoenergetyczne napawanie stalami odpornymi na korozję i erozję powierzchni elementów kotłów energetycznych opalanych węglem” Projekt współfinansowany ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju w ramach drugiej edycji Programu INNOTECH „Powłoki z nadstopów niklu napawane metodą CMT na rury i ściany szczelne kotłów energetycznych do spalania odpadów” Projekt współfinansowany ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju w ramach pierwszej edycji Programu Badań Stosowanych Literatura [1] Materiały firmowe Fabryki Kotłów SEFAKO. [2] S. A. David, J. A. Siefert, J. N. DuPont, J. P. Shingledecker “Weldability and weld performance of candidate nickel base superalloys for advanced ultrasupercritical fossil power plants part I: fundamentals” . Science and Techno- logy of Welding and Joining vol.20(7) s. 532, 2015. [3] M. Grzybicki., J. Jakubowski.: Badania porównawcze spawania blach ze stali karoseryjnej metodami CMT oraz MIG/MAG. Przegląd spawalnictwa. 10 (2009) str. 32-36. [4] C. G. Pickin, S. W. Williams i M. Lunt: Characterization of the cold metal transfer (CMT) process and its applica- tion for low dilution cladding. Journal of Materials Pro- cessing Technology, 211 (2011) s. 496-502. [5] J. Bruckner: Metoda CMT - rewolucja w technologii spa- wania. Przegląd Spawalnictwa, 7-8 (2009) s. 24-27. FABRYKA KOTŁÓW SEFAKO S.A. ul. Przemysłowa 9 SĘDZISZÓW tel. (+48 041) 38 11 073 fax (+48 041 38 11 110) www.sefako.com.pl