PS 4 2016 WWW HR.pdf 12 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Trwałość zmęczeniowa bimetalu cyrkon-stal   w aspekcie charakterystyki złącza Fatigue life Zr-CS bimetal in terms of the characteristics of the joint Streszczenie W pracy opisano rozwój pęknięć zmęczeniowych w układach platerów cyrkon-stal spajanych metodą zgrze- wania wybuchowego. Próbki o przekroju poprzecznym prostokątnym, charakteryzujące się zróżnicowanym udzia- łem warstwy przetopionej, poddano wahadłowemu zgina- niu oraz wykonano pomiary twardości w obszarze złącza. W odkształconych próbkach zaobserwowano wzrost pęk- nięć zmęczeniowych równolegle do przyłożonego obciąże- nia. Inicjacja pęknięć występowała w cyrkonie. Słowa kluczowe: zgrzewanie wybuchowe, zginanie, zmęczenie, twardość Abstract The paper describes a fatigue crack development in zirco- nium-steel sheets joined by the explosive welding technology. The clad specimens of rectangular cross-section and with different quantity of melted areas were subjected to oscilla- tory bending. The strain hardening across the interface was analysed by microhardness measurements. In the specimens, the fatigue crack growth parallel to the applied loading was observed. The crack initiation occurred always in the zir- conium plate. Keywords: explosive welding, bending, fatigue, hardness Wstęp Do wytwarzania układów warstwowych w wielu przypad- kach stosowana jest technologia zgrzewania wybuchowe- go [1]. Pozwala ona uzyskiwać trwałe, ciągłe i jakościowo dobre połączenie dwóch lub kilku materiałów, często o bar- dzo różnych własnościach mechanicznych. Uzyskanie ta- kiego połączenia wymaga szczególnie starannego doboru parametrów procesu zgrzewania wybuchowego, tj. energii wybuchu, prędkości detonacji oraz odległości pomiędzy łą- czonymi blachami. Nieodpowiedni dobór tych parametrów, np. poniżej wartości granicznych, może doprowadzić do po- wstania nieciągłości lub całkowitego braku połączenia. Na- tomiast przekroczenie wartości krytycznych powoduje nad- tapianie powierzchni łączonych blach i w efekcie tworzenie się niekorzystnych, z punktu widzenia jakości połączenia, obszarów przetopionych o dużej twardości i kruchości [2,3]. Badania zmęczeniowe pozwalają na ocenę trwałości uzy- skanych układów warstwowych, a analiza propagacji pęk- nięć zmęczeniowych wskazuje miejsca najbardziej podatne na uszkodzenia oraz charakter ich przebiegu w łączonych materiałach. Celem prezentowanej pracy jest badanie trwałości zmę- czeniowej z uwzględnieniem pęknięć zmęczeniowych przy zginaniu wahadłowym bimetalu cyrkon-stal powstałego przy różnych parametrach zgrzewania wybuchowego. Mariusz Prażmowski, Dariusz Rozumek, Henryk Paul Metodyka badań Układy platerów wykonano technologią zgrzewania wy- buchowego, jako płyty próbne o wymiarach 300x500 mm. Płytą podstawową jest blacha ze stali niestopowej do pra- cy w podwyższonych temperaturach w gatunku P355NL2, natomiast blacha nakładana to czysty technicznie cyrkon w gatunku Zr 700. Skład chemiczny, według atestu produ- centa podano w tablicy I. Proces zgrzewania prowadzono w układzie płyt równo- ległych, zmieniając dla poszczególnych układów prędkość detonacji (pr. 1: v1 = 3000m/s, pr. 2: v2 = 2800m/s, pr. 3: v3 = 2200m/s) z jednoczesnym zachowaniem stałej po- czątkowej odległości pomiędzy powierzchniami łączonych blach (h = 6 mm). Po platerowaniu wszystkie materiały poddano badaniom ultradźwiękowym, na całej powierzchni, w celu określenia ciągłości złącza. Materiał do dalszych badań pobrano z ob- szarów bez oznak nieciągłości, na przekroju prostopadłym do powierzchni blachy oraz równolegle do kierunku prze- mieszczania się fali wybuchu. Badania własności mechanicznych po procesie spaja- nia tj. próby ścinania (RS,), odrywania (RO) oraz rozciąga- nia (Rm), przeprowadzono na maszynie wytrzymałościowej WPM ZD20 oraz Instron 6025. Zgłady do badań metalograficznych wykonano na prze- Dr inż. Mariusz Prażmowski; dr hab. inż. Dariusz Rozumek – Politechnika Opolska; prof. dr hab. inż. Henryk Paul – Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej PAN w Krakowie Autor korespondencyjny/Corresponding author: m.prazmowski@po.opole.pl przeglad Welding Technology Review 13PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Rys. 1. Kształt i rozmiary próbki, wymiary w mm Fig. 1. Shape and dimensions of specimen, dimensions in mm kroju prostopadłym do powierzchni blachy oraz równolegle do kierunku przemieszczania się fali detonacji. Badania metalograficzne przeprowadzono wykorzystując mikroskop optyczny OLYMPUS IX 70 współpracujący z komputerowym analizatorem obrazu LECO IA 32. Prowadzone analizy po- zwoliły na określenie charakterystyki złącza oraz ilościowe- go udziału warstwy przetopień w poszczególnych próbkach w oparciu o pomiar podstawowych parametrów granicy po- łączenia. Wymiary i kształt próbek do badań zmęczeniowych, przedstawiono na rysunku 1. Próbki wycięto z blachy równolegle do kierunku detonacji i przygotowano zgodnie z normą ASTM D 3165-95. Badano próbki, w których sto- sunek netto wysokości cyrkonu do stali wynosił h1 : h2 = 1 : 2,5. Właściwości statyczne badanych materiałów przed połączeniem, na podstawie atestu producenta przedsta- wiono w tablicy II. Tablica I. Skład chemiczny łączonych blach, wg. atestu dostawcy [%wag.] Table I. The chemical composition of joined metal sheets, as per the supplier’s certificate [in wt%] Materiał C Mn Si P S Ni Cr H N Al Mo O Nb Fe Zr 700 <0,002 - - - - - 0.05 <0,0003 <0,002 - - 0,05 - 0,05 P355NL2 0.170 1,130 0.345 0.008 0.001 0,285 0,150 - 0,004 0,045 0,035 - 0,019 Reszta Tablica II. Własności mechaniczne badanych materiałów przed po- łączeniem Table II. Mechanical properties of materials before cladding Materiał Re, MPa Rm, MPa E, GPa A5, % Zr 700 143 300 100 31 P355NL2 402 511 210 27 Badania rozwoju pęknięć zmęczeniowych prowadzono na maszynie zmęczeniowej MZGS-100 umożliwiającej reali- zację przebiegów zginania [4] przy obciążeniu z kontrolowa- ną siłą (amplitudą momentu) i częstotliwością obciążenia 28,4 Hz. Badania zmęczeniowe prowadzono przy współ- czynniku asymetrii cyklu R= -1 i stałej amplitudzie momentu Ma= 14,2 N•m. Teoretyczny współczynnik kształtu karbu w próbce wyznaczono zgodnie z równaniem podanym w pracy [5], który przy zginaniu wynosił αK = 1,045. Rozwój pęknięć obserwowano na powierzchniach bocznych próbek za po- mocą mikroskopu optycznego, bezpośrednio na maszynie zmęczeniowej. Przyrosty pęknięć zmęczeniowych mierzo- no za pomocą mikrometru umieszczonego w mikroskopie o powiększeniu 25x z dokładnością 0,01 mm, notując jedno- cześnie bieżącą liczbę cykli obciążenia N. Pomiar długości pęknięcia mierzono, jako przyrost tej długości na przekroju poprzecznym. Wyniki badań i ich analiza  Obserwacje strukturalne  Granicę połączenia scharakteryzowano w oparciu o po- miar długości linii złącza (L), wysokości (H) i długości (n) fali oraz pola powierzchni przetopień (P) (rys. 2). W oparciu o średnie wartości otrzymanych wyników wyznaczono za po- mocą równania 1 współczynnik RGP określający równoważ- ną ilość przetopień (tzn. udział stref przetopień w złączu). Otrzymane wyniki dla poszczególnych próbek przedstawio- no na rysunku 3. L P RGP n i i∑ == 1 (1) Rys. 2. Schemat fali powstałej w wyniku zgrzewania wybuchowego, gdzie: n – długość fali, H – wysokość fali, P – obszary przetopione, L – linia złącza Fig. 2. Schematic presentation of the wave formed as the result of explosion welding, where: n - wave length, H - wave height P - melted area, L - interface line Rys. 3. Parametry granicy połączenia dla próbek o różnej prędkości detonacji Fig. 3. Parameters of the interface for samples with varying velocity of detonation Zastosowanie najmniejszej prędkości detonacji (prób- ka 3) spowodowało, uformowanie granicy połączenia cha- rakteryzującego się regularną falą o najmniejszej (spośród analizowanych przypadków) amplitudzie (rys. 4c). Przy tej prędkości zaobserwowano nieznaczną ilość warstwy prze- topionej (RGP na poziomie 0,5µm). Wzrost prędkości deto- 14 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 nacji o 27% i 35%, w obu analizowanych przypadkach, spo- wodował ponad 2-krotny wzrost długości fali (n), natomiast wysokość (H) wzrosła prawie 4-krotnie. Zwiększenie prędko- ści detonacji miało znaczący wpływ na udział warstwy prze- topionej w złączu (RGP). W przypadku próbki 2 parametr ten wzrósł do wartości 10µm; z punktu widzenia jakości połą- czenia wartość ta jest przyjęta za graniczną. Dalsze zwięk- szenie prędkości detonacji (próbka 1, rys. 4a), spowodowało gwałtowne zwiększenie udziału obszarów przetopionych do nieakceptowalnego poziomu RGP = 26 µm. a) b) c) Badanie własności mechanicznych  w warunkach statycznych Przeprowadzone próby wytrzymałościowe, dla materia- łów w stanie ‚po spojeniu’, pozwoliły na ocenę jakości otrzy- manego połączenia. Dla wszystkich trzech przypadków przeprowadzono próby rozciągania (dla oceny wytrzyma- łości na ścinanie), a średnie wartości uzyskanych wyników przedstawiono na rysunku 5. Analizując uzyskane wyniki dla próby ścinania i odrywania można stwierdzić, że wzrost prędkości detonacji, a tym samym wzrost udziału warstwy przetopionej w złączu powodował spadek własności wytrzy- małościowych. Efekt ten w mniejszym stopniu jest obser- wowany w przypadku próby ścinania, w której dla próbki 3 (bez strefy przetopionej) uzyskano wartość 393 MPa, na- tomiast dla próbki 1, tj. z największym udziałem obszarów Rys. 4. Mikrostruktura złącza cyrkon-stal: a) i b) z warstwą przeto- pioną, c) bez warstwy przetopionej Fig. 4. Joint microstructure of zirconium-steel: , a) and b) with melt- ed areas, c) without melted areas Rys. 5. Własności mechaniczne (wytrzymałość na: ścinanie - Rs, od- rywanie - Ro, rozciąganie - Rm) plateru Fig. 5. Mechanical properties (shear strength - Rs,, peel-off strength - Ro, ultimate strength - Rm) of the clad przetopionych – 220 MPa. Wskazuje to na 20% spadek wy- trzymałości. W przypadku pozostałych dwóch prób, odrywa- nia i rozciągania, również najwyższe wartości zanotowano dla próbki 3, odpowiednio Ro = 409 MPa i Rm = 544 MPa. Dla próbki 1 otrzymano w próbach odrywania Ro =130 MPa, tak samo, jak w próbce 2 o dopuszczalnym granicznym udziale przetopień w strefie połączenia, co stanowi ok. 40% spadek wytrzymałości na odrywanie. Badanie rozwoju pęknięć zmęczeniowych Podczas prowadzenia badań zmęczeniowych przy zgi- naniu obserwowano rozwój pęknięć w bimetalu cyrkon-stal dla próbek z dużą (pr. 1) i nieznaczną warstwą przetopień (pr. 2) oraz bez warstwy przetopień (pr. 3). Na rysunku 6 przedstawiono przykładowy rozwój pęknięć zmęczeniowych próbek 1 i 2 w funkcji liczby cykli. Próbki badano przy am- plitudzie obciążenia Ma = 14,2 N•m, a zniszczenie nastąpiło w próbce 1 z dużą warstwą przetopień, po Nf = 1584000 cy- kli, natomiast w próbce 2 z nieznaczną warstwą przetopień, po Nf = 1395000 cykli. Próbki nr 3 miały trwałość w zakresie bardzo wysokiej liczby cykli, nie uzyskano złomu (pękła tyl- ko jedna próbka przy Nf = 5982000 cykli). Inicjację pęknięcia zmęczeniowego obserwowano w próbce 1 po 1510000 cy- kli, a w próbce 2 po 1342000 cykli, przy długości 0,21 mm (pr. 1) i 0,25 mm (pr. 2). Próbki charakteryzowały się rów- nomiernym wzrostem pęknięć zmęczeniowych po obu stro- nach powierzchni bocznych. Rys. 6. Długości pęknięć w funkcji liczby cykli Fig. 6. Cracks length vs. number of cycles Podczas badań obserwowano inicjację i rozwój pęknięć zmęczeniowych od strony cyrkonu. Pęknię- cia pokazane na rys. 7 rozwijały się na płaszczyznach prostopadłych do największych wektora naprężeń normalnych w cyrkonie i po dojściu do złącza, prze- cinały je przechodząc do stali, w której pęknięcia propagowały podobnie jak w cyrkonie. Przyczynę ta- kiego zachowania pęknięć można tłumaczyć różnym stopniem lokalnego zdefektowania sieci krystalogra- ficznych obu materiałów na granicy złącza w wyniku zderzenia łączonych materiałów oraz różną twardo- ścią badanych materiałów. Rozwój pęknięć następu- je w miejscach, gdzie na skutek zdefektowania sieci krystalograficznej, zgrzewaniem wybuchowym, wią- zania międzyatomowe są najsłabsze. 15PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Literatura [1] Crossland B., Explosive welding of metals and its application, Clarendon Press, Oxford, 1982. [2] Prażmowski M., Paul H.: The effect of stand-off distance on the structure and properties of zirconium – carbon steel bimetal produced by explo- sion welding, Archives of Metallurgy and Materials, Vol. 57, No. 4, 2012, pp. 1201-1210. [3] Prażmowski M., Paul H., Rozumek D., Marcisz E., Influence of the mi- crostructure near the interface of the fatigue life of explosively welded carbon steel/Zr clads, Key Engineering Materials, Vols. 592-593, 2014, pp. 704-707. [4] Rozumek D., Mieszane sposoby pękania zmęczeniowego materiałów konstrukcyjnych, Studia i Monografie, z. 241, Politechnika Opolska, Opo- le, 2009, s. 152. [5] Thum A., Petersen C., Swenson O., Verformung, Spannung und Kerbwir- kung. VDI, Duesseldorf, 1960. Wnioski Na podstawie przeprowadzonych badań próbek bimetalu, sformułowano następujące wnioski: 1. Parametry procesu zgrzewania wybuchowego mają kluczowe znaczenie dla charakterystyki uzyskanego połączenia. Wzrost prędkości detonacji sprzyja wzrostowi parametrów połączenia o charakterze falistym (większa amplituda i dłu- gość fali), a przede większemu większej ilości stref przetopionych w złączu. 2. Udział warstwy przetopionej w złączu ma znaczący wpływ na statyczne własności wytrzymałościowe bimetalu oraz jego trwałość zmęczeniową. 3. W badanym układzie bimetalowym zaobserwowano rozwój pęknięć na wskroś przekroju poprzecznego próbek, przy czym inicjacja oraz rozwój pęknięć zmęczeniowych przebiegał od strony blachy cyrkonowej.