PS 4 2016 WWW HR.pdf 31PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Spawanie złączy doczołowych jednorodnych   ze stali Super 304H Experience in welding of similar butt joint made of Super 304H steel Mgr inż. Maciej Gątarek (IWE) – PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna SA Oddział Elektrownia Bełchatów, Rogowiec; dr hab. inż. Jacek Słania, prof. IS; mgr inż. Łukasz Rawicki – Instytut Spawalnictwa w Gliwicach; dr hab.inż. Grzegorz  Golański, prof. PCz  – Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Częstochowska; dr inż. Ryszard Krawczyk  – Instytut Technologii Mechanicznych Politechnika Częstochowska; mgr inż. Paweł Urbańczyk – Urząd Dozoru Technicznego. Autor korespondencyjny/Corresponding author: gatarekmaciej@gmail.com Streszczenie Przedstawiono zagadnienia dotyczące spawalności po- łączeń jednorodnych ze stali austenitycznej Super 304 H. Ponadto przeprowadzono badania oraz omówiono wyniki badań wykonanych złączy spawanych zgodnie z przewidzia- nym zakresem PN-EN 15614. Słowa kluczowe: spawanie; spawalność; stale dla energetyki Abstract The paper presents experience in welding of similar butt joint made of Super 304H steel.In addition,studiem were carried out and discusses tere sults of butt joint according to the PN-EN 15614. Keywords: welding; steels for energy industry Wstęp Zapotrzebowanie na energię elektryczną rośnie w Pol- sce z każdym rokiem w związku z rozwojem różnych gałęzi przemysłu. Wytwarzana energia elektryczna oparta jest na węglu kamiennym i brunatnym. Spalany węgiel w kotłach energetycznych powoduje emisję znacznych ilości szkodli- wych gazów w postaci dwutlenku węgla (CO2), dwutlenku siarki (SO2), tlenków azotu (NOxw) oraz różnego rodzaju pyłów. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/80/WE z 23 października 2001r. w sprawie „Ograniczenia emisji nie- których źródeł zanieczyszczeń do powietrza z dużych źró- deł spalania paliw” ustala graniczne wartości dopuszczalne dla tych zanieczyszczeń [1,2]. Aby sprostać tym wymaganiom należy podjąć inwestycje w zakresie rekonstrukcji i moderniza- cji starych elektrowni jak również w budowę nowych obiektów o wysokiej sprawności. Dlatego w przemyśle energetycznym prowadzi się szereg badań w obecnych czasach dotyczących poprawy efektywności kotłów parowych. Poprawa efektyw- ności wiąże się z zastosowaniem odpowiednich stali, które przez najdłuższy okres eksploatacji urządzeń energetycznych pracujących w wysokich temperaturach zachowają odpo- wiednie własności mechaniczne. Jakość produkowanych elementów konstrukcyjnych kotła zależy od czynników zwią- zanych zarówno z materiałem jak i technologią spawania Maciej Gątarek, Jacek Słania, Grzegorz Golański, Ryszard Krawczyk, Paweł Urbańczyk, Łukasz Rawicki i gięcia rur. Na elementy ciśnieniowe kotłów o nadkrytycz- nych parametrach pary są stosowane oraz rekomendowane stale TP347, HR3C, Sanicro 25 oraz stal typu Super 304H. Stal Super 304H należy do grupy stali o strukturze austenitycznej, które charakteryzuje się wysoką odpornością na korozję, odpornością na utlenianie-żaroodpornością oraz żarowytrzy- małością w szerokim zakresie temperatur [3,6]. Opis przedmiotu badań Celem badań jest określenie spawalności złączy jedno- rodnych wykonanych ze stali Super 304H. Zakres badań obejmuje: a) Wykonanie złączy jednorodnych ze stali Super 304 H przy użyciu metody TIG w pozycji PF. Połączenia jednorodne zostały wykonane z rury o średnicy ø 54 mm i grubości ścianki 5 mm z wykorzystaniem materiałów dodatko- wych firmy Bohler Thermanit H Cu (oznaczenie spoin S1, S2), ESAB OK. Tigrod 308H (oznaczanie spoin S3, S4), Lincoln TIG ER 308H (oznaczenie spoin S4, S6). b) Przeprowadzenie badań nieniszczących i niszczących zgodnie z PN-EN ISO 15614-1 [7]. C Si Mn P S Cr Ni Mo Cu Nb 0,08 0,38 0,25 0,036 0,022 18,34 10,97 0,30 2,65 0,28 Tablica I. Skład chemiczny stali Super 304H, %mas. Table I. Chemicalcomposition of Super 304H steel, % mass. przeglad Welding Technology Review 32 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Rys. 1. Wyniki statycznej próby rozciągania Fig. 1. Tensile strength results Skład chemiczny materiału rodzimego Skład chemiczny materiału rodzimego, stali Super 304H określono za pomocą spektrometru iskrowego SpectroLab K2. Uzyskane wyniki będące średnią z trzech pomiarów zesta- wiono w tablicy I. Wyniki statycznej próby rozciągania Statyczną próbę rozciągania przeprowadzono za pomo- cą maszyny wytrzymałościowej Roel. Zwick Z100 stosując próbki płaskie z główkami w celu określenia wytrzymałości na rozciąganie Rm oraz sprawdzenia zgodności z wymaganą minimalną wartość Rm dla materiału rodzimego, która wyno- si 590 MPa dla stali Super 304H wg ASTM. Wyniki przepro- wadzonych badań przedstawiono na rysunku 1. Wszystkie rozciągane próbki uległy zerwaniu w spoinie. Rys. 2. Wyniki próby udarności złącza spawanego Fig. 2. Impact test results Wyniki próby udarności   złącza spawanego Próbę udarności przeprowadzono na niestandardowych próbkach o pomniejszonej do 2,5 mm szerokości z naciętym karbem typu „v”. Badania przeprowadzono na młocie waha- dłowym Charpy’ego o początkowej energii łamania wyno- szącego 300J. * - wartość średnia udarności obliczona z zależności KVc = (10 x KVp)/w; KVp – wartość  udarności uzyskana na próbce niestandardowej; J, w – szerokość próbki niestandardowej;  mm (PN-EN 10216-2) [6];  Wyniki próby zginania Próbę zginania lica i grani spoin wykonano zgodnie z PN–EN ISO 5173 [8]. Kryterium próby jest uzyskanie kąta gięcia 180°, bez wystąpienia pęknięć na rozciąganej powierzchni. Przepro- wadzone badania spełniają wymagania PN-EN 15614-1. Wyniki badań zostały przedstawione na rysunkach od 3 do 8. Rozkład twardości na przekroju złącza Pomiar twardości wykonano metoda Vickersa stosując obciążenia wgłębnika wynoszące 10 kG (98,1 N). Pomiar Rys. 3. Wynik prób zginania spoiny S2 od strony grani Fig. 3. Bending test results butt weld S2 root weld Rys. 4. Wynik prób zginania spoiny S2 od strony lica Fig. 4. Bending test results butt weld S2 face weld Rys. 5. Wynik próby zginania spoiny S4 od strony grani Fig. 5. Bending test results butt weld S4 root weld Rys. 6. Wynik prób zginania spoiny S4 od strony lica Fig. 6. Bending test results butt weld S4 face weld Rys. 7. Wynik próby zginania spoiny S6 od strony grani Fig. 7. Bending test results butt weld S6 rootweld Rys. 8. Wynik próby zginania spoiny S6 od strony lica Fig. 8. Bending test results butt weld S6 face weld 33PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 twardości wykonano za pomocą twardościomierza Future – Tech FV-700. Wyniki pomiarów twardości na przekroju złą- cza spawanego dla poszczególnych próbek przedstawiono na rysunkach 9÷11. Wyniki badań makroskopowych   złączy spawanych Badania przeprowadzono zgodnie z PN-EN 1321 [9]. Na rysunkach 12÷4 przedstawiono wyniki badań makroskopo- wych w formie zdjęć makroskopowych złączy jednorodnych S5, S3 i S1. Rys. 9. Pomiar twardości na przekroju złącza S1 Fig. 9. Hardnes test butt weld S1 Rys. 10. Pomiar twardości na przekroju złącza S3 Fig. 10. Hardnes test buttweld S3 Rys. 11. Pomiar twardości na przekroju ze złącza S5 Fig. 11. Similar butt joint of Super 304H steel – S5 Rys. 12. Złącze jednorodne ze stal Super 304 H – S5 Fig. 12. Hardnes test butt weld S1 Rys. 13. Złącze jednorodne ze stali Super 304 H- S3 Fig. 13. Similar butt joint of Super 304H steel – S3 Rys. 14. Złącze jednorodne ze stali Super 304H- S1 Fig. 14. Similar butt joint of Super 304H steel – S1 Podsumowanie Celem przeprowadzonych badań było określenie przydatności do spawania stali austenitycznej Super 304H. Do przepro- wadzenia badań wykonano połączenia jednorodne za pomocą metody TIG (141) przy użyciu austenitycznych materiałów dodatkowych: BohlerThermanit H Cu, ESAB OK. Tigrod 308H i Lincoln TIG ER 308H.Wykonane złącza w różnych konfigura- cjach zostały poddane badaniom zgodnie z zakresem przewidzianym w PN-EN 15614-1 [7]. Przeprowadzone badania dotyczące statycznych prób rozciągania połączeń jednorodnych ze stali żarowytrzymałej Super 304H wykazały, że najwyższą wytrzymałość na rozciąganie posiadało złącze S2, gdzie średnia z trzech pomiarów wyniosła 620 MPa. Złącze S4 charakteryzowało się wartością Rm = 606 MPa, natomiast złącze S6 Rm = 601 MPa. Próbę udarności przeprowadzono na niestandardowych próbkach o pomniejszonej do 2,5 mm szerokości z naciętym karbem typu „v” w spoinie oraz w SWC. Badania wykazały, że najwyższą wartość udarności w SWC uzyskała średnia z trzech pomiarów ze złącza S5, KVc= 120J, a dla złączy S1 i S3 otrzymano zbliżoną wartość KVc= 117J. Ponadto z przeprowadzonej próby udarności wykonanej na próbkach z karbem w spoinie najwyższą średnią wartość udarności trzech pomiarów otrzy- mano dla złącza S3, gdzie KVc= 92J, natomiast najniższą wartość udarnościuzyskano dla złącza S1, gdzie KVc = 72. W dalszej kolejności wykonano próbę zginania z rozciąganiem od strony lica i grani spoiny. Przeprowadzone badania nie wykazały rys i pęknięć na rozciąganych powierzchniach próbek. Wykonane pomiary twardości nie są wymagane dla stali austenitycznych, wykonane zostały wyłączenie w celach po- znawczych i wykazały, że twardość dla wszystkich analizowanych złączy w zależności od miejsca pomiaru wynosiła od 178 do 215 HV10. Z przeprowadzonych badań makroskopowych dla wszystkich złączy uzyskano poziom jakości B wg PN-EN ISO 5817 [10]. 34 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Literatura [1] Wstępna ocena wykonalności traktatu akcesyjnego w zakresie dyrekty- wy 2001/80/WE przez duże źródła spalania,data pobrania: 03.01.2015 [2] http://www.geoland.pl/dodatek/energia_xxxv/energoprojekt.html; [3] Dyrektywa Nr2001/80/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2001 w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczysz- czeń do powietrza z dużych obiektów energetycznego spalania. [4] Bolier Grade DMV 304HCu: Salzgitter Mannesmann Stainless Tubes, 2008 [5] Brózda J.:Stale austenityczne nowej generacji stosowane na urządzenia energetyki o parametrach nadkrytycznych i ich spawanie. Instytut Spa- walnictwa, Gliwice, [6] h t t p : / / w w w. i a e a . o r g / i n i s / c o l l e c t i o n / N C L C o l l e c t i o n S t o r e / _ P u - blic/39/004/39004945.pdf; data pobrania 11.12.2015 r. [7] Jachym R., Kwieciński K., Łomzik M., Urzynicok M.: Spawanie złączy do- czołowych jedno- i różnoimiennych ze stali Tempaloy A-3. Przegląd Spa- walnictwa 4/2012 str. 45-51. [8] Zbroja P., Ziewiec A., Tasak E.: Skłonność do pęknięć gorących austeni- tycznej stali Super 304H przeznaczonej do pracy w podwyższonej tempe- raturze. Przegląd Spawalnictwa 1/2012, str. 10-14. [9] PN-EN ISO 15614-1 – Kwalifikowanie technologii spawania część. Część I [10] PN–EN ISO 5173 - Badania niszczące złączy spawanych metali - Próba rozciągania próbek wzdłużnych stopiwa złączy spawanych [11] PN-EN 1321 - Badania niszczące spawanych złączy metali - Próba łamania [12] PN-EN ISO 5817- Złącza spawane ze stali, niklu, tytanu i ich stopów (z wyjątkiem spawanych wiązką) - Poziomy jakości według niezgodności spawalniczych