PS 4 2016 WWW HR.pdf 54 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Mikrostruktura i własności złączy naprawczych   wykonanych na stopie Hastelloy X   przed i po eksploatacji w turbinie gazowej Microstructure and properties of repair welds with the use of Hastelloy X alloy in the delivery condition and after long term service Streszczenie Przedmiotem badań były złącza spawane ze stopu niklu umacnianego roztworowo o nazwie handlowej Hastelloy X. Proces spawania przeprowadzono metodą GTAW (z ang. Gas Tungsten Arc Welding) na materiale w stanie dostawy oraz po eksploatacji tj. pochodzącym z turbiny gazowej. W celu porównania zmian mikrostrukturalnych i własności wykona- no badania za pomocą mikroskopii świetlnej, skaningowej oraz pomiary mikrotwardości. Dodatkowo przeprowadzono badania za pomocą transmisyjnej mikroskopii elektrono- wej (TEM) w obszarze materiału rodzimego po eksploatacji. Wykonane badania TEM były podstawą do stwierdzenia, iż temperatura eksploatacji wpłynęła jedynie na zwiększenie ilości i średnicy wydzieleń węglików typu M6C, natomiast temperatura eksploatacji leżała poza zakresem wydziela- nia faz wtórnych węglików typu M23C6 i faz topologicznie zwarcie wypełnione σ lub µ. Hastelloy X w stanie przesyco- nym charakteryzuje się bardzo dobrą spawalności, jednak- że może ona ulec obniżeniu w wyniku obecności kruchych i niskotopliwych faz powstałych w trakcie eksploatacji. Słowa kluczowe: Hastelloy X; turbina gazowa; nadstopy Abstract The aim of the present study was to characterize repair welds performed on solid solution strengthened nickel-ba- sed superalloy also known Hastelloy X. The welding pro- cess was performed using GTAW. Process was carried out on materials in solid solution condition (unaged state) and after long term service in gas turbine. In order to compare microstructural changes and properties of welds light mi- croscopy, scanning electron microscopy and microhardness measurements were performed. Additionally, transmission electron microscopy (TEM) of the base material after long term service was carried out. TEM study was the basis for the conclusion that the operating temperature had an im- pact on increase the amount and diameter of M6C-type car- bides. Operating temperature of the turbine part was too low to contribute to the precipitation of M23C6- type carbides and topologically closed packed phases σ and µ. Alloy in solid solution condition has excellent weldability but preci- pitation of brittle and low melting temperature constituents during service may affect the tendency to cracking. Keywords: Hastelloy X; gas turbine; superalloys Wstęp Stopy niklu są wykorzystywane przy budowie energe- tycznych turbin gazowych, głównie na elementy pracujące w bardzo wysokich temperaturach i silnie agresywnym śro- dowisku korozyjnym. Ekstremalnie trudne warunki eksplo- atacji sprawiają, że obecnie są materiałami bezkonkurencyj- nymi na wysokotemperaturowe elementy turbin. W przemyśle energetycznym i wydobywczym od ponad 50 lat stanowią ważne ogniwo w konstrukcji jednostek [1]. Spa- walność stopów niklu, a więc bezpośrednio związana z tym trwałość połączeń spawanych jest silnie zależna, niekiedy nawet ograniczona przez mikrostrukturalną niestabilność. Hastelloy X został zaprojektowany na elementy pracujące w temperaturze do 900 ˚C w związku z czym mikrostruktura Łukasz Rakoczy, Anna Zielińska-Lipiec, Lechosław Tuz ze stanu przesyconego po tysiącach godzin pracy może w znaczącym stopniu się zmienić [2]. W stanie przesyconym mikrostruktura stopu Hastelloy X składa się z osnowy γ oraz pierwotnych węglików typu M6C bogatych w molibden. W swojej pracy Zhao, Larsen i Ravikumar zebrali informacje na temat zmian mikrostrukturalnych w stopie Hastelloy X opracowując wykres CTPi [3]. Metodyka badań Przedmiotem badań były dwa złącza spawane wykona- ne ze stopu niklu o nazwie handlowej Hastelloy X. Pierwsze mgr inż. Łukasz Rakoczy; dr hab. inż. Anna Zielińska-Lipiec, prof. AGH; dr inż. Lechosław Tuz – AGH Akademia Górniczo- -Hutnicza w Krakowie. Autor korespondencyjny/Corresponding author: lrakoczy@agh.edu.pl przeglad Welding Technology Review 55PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 złącze wykonano na materiale w stanie przesyconym, na- tomiast drugie na materiale po eksploatacji pochodzącym z turbiny gazowej. Złącza zostały wykonane metodą GTAW przy użyciu materiału dodatkowego Hast-X (ERNICrMo-2) o takim samym składzie chemicznym jak materiał rodzimy [4]. Skład chemiczny stopu podano w tabeli I. Trawienie złą- czy do badań za pomocą mikroskopii świetlnej i skaningo- wej przeprowadzono w odczynniku Kalling’a. Badania wyko- nano odpowiednio na urządzeniach Leica DM400 i FEI Nova NanoSEM 450. Przygotowanie cienkich folii poprzedziło szlifowanie mechaniczne do grubości 55 µm, dimplowanie do 20 µm oraz ścienianie jonowe. Obserwacje przeprowadzo- no na mikroskopie JEOL JEM-2010 ARP. Pomiary mikrotwar- dości HV0,3 wykonano przy pomocy urządzenia Zwick/Roell. Wyniki badań Charakterystyka materiałów rodzimych Procesowi spawania poddano materiał w stanie prze- syconym (rys. 1a) oraz materiał po eksploatacji w turbinie gazowej (rys.1b). W wyniku trawienia ujawniono duże rów- noosiowe ziarna osnowy z nielicznymi bliźniakami wyża- rzania. Obecność węglików M6C na granicach ziaren i w ich objętości potwierdzono za pomocą mikroskopii skaningo- wej i transmisyjnej. Pierwiastek Cr Fe Mo Co W C Mn Si Nb Al B Ni % wt. 20,38 14,8 9,22 1,39 0,76 0,05 0,42 0,5 0,36 0,12 0,0004 reszta Tablica I. Skład chemiczny stopu Table I. Chemical composition of Hastelloy X alloy   a)   b) Rys.  1.  Mikrostruktura materiału rodzimego: a) stan przesycony; b) po eksploatacji Fig.  1. Microstructure of base metal: a) solid solution condition; b) after long term service W stanie dostawy, a więc w stanie przesyconym, Hastel- loy X charakteryzuje się bardzo dobrą spawalnością, jednak- że mikrostruktura podczas pracy ulega zmianie w związku z czym może mieć wpływ na skłonność materiału do pęknięć. Rys. 2. Wydzielenie węglika M6C w materiale po eksploatacji Fig. 2. Precipitation of M6C-type carbide in long term serviced alloy W celu doboru parametrów spawania istotna jest znajomość zmian mikrostrukturalnych spowodowanych eksploatacją. Badanie cienkich folii za pomocą TEM pozwoliły ujawnić obecność pojedynczych wydzieleń wewnątrz ziaren. Przy- kładową morfologię wydzielenia pokazano na rysunku 2. W materiale rodzimym po eksploatacji przy pomocy trans- misyjnego mikroskopu elektronowego zaobserwowano je- dynie węgliki M6C, co może wskazywać zgodnie z danymi [3] (rys. 3), że średnia temperatura pracy nie przekroczyła 500 ̊ C. Wielkość węglików wskazuje na stosunkowo długi czas pra- cy. W materiale rodzimym w stanie dostawy w mikrostruk- turze węgliki są drobnodyspersyjne [2] i skutecznie ogra- niczają ruch dyslokacji. Z kolei węgliki, których średnica przekracza 500 nm nie są czynnikiem umacniającym. Rys. 3. Wykres CTPi dla stopu Hastelloy X [3] Fig. 3. TTT diagram for Hastelloy X Mikrostruktura złączy spawanych Mikrostruktury złączy obejmujące spoinę, strefę wpły- wu ciepła i materiał rodzimy przedstawiono na rysunku 4. Podczas badań mikrostruktury nie stwierdzono obecności niezgodności spawalniczych, w związku z czym można stwierdzić, iż parametry procesu spawania zostały dobrane prawidłowo.   a)   b) Rys.  4.  Mikrostruktura złączy wykonanych na stopie w stanie: a) przesyconym; b) po eksploatacji Fig.  4. Microstructure of repair welds conducted on Hastelloy X: a) solid solution condition; b) after long term service Zaobserwowano bardzo wąski obszar wymieszania, cha- rakterystyczny dla złączy od którym wymagana jest wysoka odporność na korozję w podwyższonej temperaturze pracy. Spawanie przeprowadzono ze stosunkowo niską energią 56 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 liniową w celu zminimalizowania segregacji na linii wtopie- nia (rysunek 4a). Znaczące różnice mikrostrukturalne ujaw- niono w procesie trawienia w obszarze strefy wpływu ciepła złącza wykonanego na materiale po eksploatacji (rysunek 4b). W celu uzyskania informacji o morfologii wydzieleń w strefie wpływu ciepła w pobliżu linii wtopienia wykorzy- stano skaningową mikroskopię elektronową. Na rysunku 5 pokazano wydzielenia na granicach ziaren.   a)   b) Rys. 5. Wydzielenia w strefie wpływu ciepła: a) węgliki w złączu wy- konanym na stopie w stanie przesyconym; b) eutektyka w złączu wykonanym na stopie po eksploatacji Fig. 5. Precipitation in heat affected zone; a) carbides in unaged alloy; b) eutectic in serviced alloy Cechą charakterystyczną dla obydwu złączy jest to, że wy- dzielenia w strefie wpływu ciepła zostały częściowo rozpusz- czone. Szybkość chłodzenia po spawaniu była na tyle wysoka, iż nie nastąpiło powtórne wydzielenie węglików. W złączu wy- konanym na stopie w stanie przesyconym, granice ziaren są obsadzone węglikami (rysunek 5a). W złączu wykonanym na materiale po eksploatacji oprócz wydzieleń na granicach zia- ren obserwowano tworzenie obszarów eutektycznych (rysu- nek 5b), co wskazuje, iż temperatura topnienia tych obszarów lokalnie uległa obniżeniu. Przy odpowiednio wysokim poziomie naprężeń może się to przyczyniać do pękania likwacyjnego [5]. Pomiar mikrotwardości  Pomiary mikrotwardości obydwu złączy wykonano w ma- teriale rodzimym, strefie wpływu ciepła i w spoinie. W każ- dym z tych obszarów wykonano 3 pomiary. Wyniki zostały zestawione w tabeli II. Złącze wykonane na stopie w stanie przesyconym oznaczononumerem 1, natomiast na stopie po eksploatacji numerem 2. Mikrotwardość stopu po eksploatacji jest wyższa o oko- ło 40 HV0,3 względem materiału po przesycaniu. Podobną zależność obserwuje się w strefie wpływu ciepła. Twardość w spoinie miała zbliżone wartości, ponieważ wykonano ją z użyciem tego samego materiału dodatkowego. Obszar  pomiaru Spoina Strefa wpływu ciepła Materiał rodzimy 1 212 221 225 212 229 243 216 213 224 2 216 215 225 234 268 267 253 261 256 Tablica II. Wyniki pomiaru mikrotwardości HV0,3 Table II. Microhardness HV0,3 results Literatura [1] M.B. Henderson, D. Arrell, Larsson, G, M. Heobel, R.: Marchant „Nickel ba- sed superalloy welding practices for industrial gas turbine applications”. Science and Technology of Welding and Joining 2004; Vol. 9, No.1: 13-21. [2] F. Najafzadegan,, H. Mansori, M. Shamanian, „Investigation Of Microstruc- ture Of The Weld Zone Of Hastelloy X Via Pulsed Nd-Yag Laser Welds”. Journal Of Advanced Materials And Processing 2013; Vol.1, No. 4: 49-56. [3] J.-C. Zhao, M. Larsen, V. Ravikumar, „Phase precipitation and time–tem- perature transformation diagram of Hastelloy X”. Materials Science and Engineering 2000; A293: 112–119 [4] http://www.hayneswire.com/weldingproducts.html [5] J. N. Dupont, J. C. Lippold, S.D Kiser, „Welding metallurgy and weldability of nickel-base alloys”, A John Wiley & Sons, Inc.; 2009. Wnioski Na podstawie zrealizowanych badań stwierdzono, że parametry procesu spawania zostały dobrane prawidłowo, co po- zwoliło otrzymać złącza wolne od niezgodności spawalniczych. Badany stop w stanie przesyconym, jak i po eksploatacji charakteryzuje się bardzo dobrą spawalnością. Zmiany mikrostrukturalne wywołane eksploatacją, badane za pomocą trans- misyjnej mikroskopii elektronowej, potwierdzają jedynie obecność dużych węglików typu M6C. Na podstawie badań Zhao [3] oszacowano, że temperatura pracy nie przekroczyła 500 ˚C. Temperatura była zbyt niska, aby wydzieliły się kruche fazy obniżające bardzo dobrą spawalność stopu. Twardość materiału rodzimego po eksploatacji względem materiału w stanie przesyconym jest wyższa, jednakże wartości te są w pełni akceptowalne. Strefa wpływu ciepła mimo rozpusz- czenia węglików charakteryzowała się wartościami twardości zbliżonymi do materiału rodzimego, co związane jest prawdo- podobnie z umocnieniem osnowy przez rozpuszczony w niej molibden. Badania.wykonano.w.ramach.pracy.statutowej.11 .11 .110 .299 ..Szczególne.podziękowania.dla.prof ..dr.hab ..inż ..Stanisława.Dymka. (AGH,.Akademia.Górniczo-Hutnicza.w.Krakowie).za.pomoc.przy.wykonaniu.badań.transmisyjnej.mikroskopii.elektronowej .