PS 4 2016 WWW HR.pdf 63PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Ocena skłonności do pęknięć zimnych złączy spawanych  stali w próbie implantacyjnej Evaluation of susceptibility to cold cracking of welded joints in the implant test Streszczenie W artykule przedstawiono próbę implantacyjną oceny skłonności do pęknięć zimnych złączy spawanych. Przedsta- wiono również wyniki próby dla stali 7CrMoVTiB10-10 oraz badania w zakresie oceny charakteru przełomu. Słowa kluczowe: próba implantacyjna; mikrostruktura; przełomy Abstract The paper presents the implant test method as useful for susceptibility to cold cracking evaluation of welded joints. Moreover, there are presented results of implant test for 7CrMoTiVB10-10 steel and fractures analyses with the use of light microscopy and scanning electron microscopy. Keywords: implant test; microstructure; fracture Wstęp Pęknięcia zimne są typem pęknięć, które powstają pod- czas chłodzenia po spawaniu w temperaturach przemiany austenitu w struktury hartownicze, stąd występują przede wszystkim w stalach charakteryzujących się zwiększoną har- townością [1]. W celu oceny skłonności materiałów do tego typu pęknięć, stosuje się różnego rodzaju metody – od anali- tycznych po eksperymentalne, w tym próby znormalizowane w ISO 17642. Wśród metod eksperymentalnych można wy- dzielić dwie grupy: próby, w których geometria złącza prób- nego powoduje jego utwierdzenie wprowadzając odpowiedni poziom naprężeń (CTS, Tekken, Lehigh), oraz próby, w których naprężenie zmienia się w sposób regulowany (Implant test). Próba implantacyjna Próba implantacyjna (implant test) została opisana w PN-EN ISO 17642-3 [2]. Polega ona na obciążeniu siłą roz- ciągającą kołka z badanego materiału, po wcześniejszym umieszczeniu go w otworze wywierconym w blasze, na któ- rej układa się napoinę przechodzącą przez ten otwór. Rysu- nek 1 przedstawia wymagania dotyczące przygotowania i zasadę wykonywania próby implantacyjnej. Kołek o średni- cy 6 lub 8 mm powinien być wykonany na drodze toczenia i posiadać karb śrubowy (rys. 1, szczegół C1 i szczegół X) lub karb pierścieniowy (rys. 1, szczegół C2 i szczegół Y). Naprężenie rozciągające w płaszczyźnie karbu σj, w wielu przypadkach równe umownej granicy plastyczności mate- riału Rp0,2, jest obliczane za pomocą zależności 1: Krzysztof Pańcikiewicz, Anna Zielińska-Lipiec, Lechosław Tuz, Łukasz Rakoczy gdzie: F – siła obciążająca (N), d – średnica kołka (mm). Podczas próby rejestruje się czas jaki jest potrzebny do zerwania kołka, przy czym maksymalny czas wynosi 16 h. Jeżeli po tym czasie nie dojdzie do zerwania, dokonuje się obserwacji mikroskopowych na 3 zgładach metalograficz- nych przy powiększeniach w zakresie 400-600x, wykonanych w miejscach 1, 2 i 3 wskazanych na rysunku 1 (przekrój B-B). Zamiennie, można zastosować próbę polegającą na wyżarza- niu w temperaturze 250-300 °C/1 h z następnym obciążaniem o charakterze zmęczeniowym. W przypadku wykonywania pomiarów twardości w SWC kołka należy użyć metody Vic- kersa przy obciążeniu 98,1 N, zgodnie z EN 1043-1. Mgr inż. Krzysztof Pańcikiewicz; dr hab.  inż. Anna Zielińska-Lipiec, prof. AGH; dr  inż. Lechosław Tuz; mgr inż. Łukasz  Rakoczy – AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie. Autor korespondencyjny/Corresponding author: krzysztof.pancikiewicz@agh.edu.pl Rys.  1.  Wymagania dotyczące przygotowania próbek i zasada wykonywania próby implantacyjnej Fig. 1. Requirements for sample preparation and execution rule for implant test   1) przeglad Welding Technology Review 64 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Rys. 2. Zależność czasu do zerwania próbek od przyłożonego naprę- żenia w próbie implantacyjnej, wykonanej dla stali 7CrMoVTiB10-10 Fig. 2. The relationship of time to break and the applied stress in the implant test for the samples made of 7CrMoVTiB10-10 steel Metodyka i przebieg badań W celu oceny skłonności do pęknięć zimnych stali 7CrMo- VTiB10-10 oraz określenia wpływu wodoru dyfundującego na intensyfikację tego zjawiska wykonano próbę implanta- cyjną (kołkową). Do badań wykorzystano próbki z karbem śrubowym, pobrane z płaskownika ze stali 7CrMoVTiB10-10 o grubości 8 mm. Spawanie wykonywano ręcznie, metodą 111 prądem stałym z biegunowością dodatnią przy natę- żeniu prądu 110 A. Materiałem dodatkowym do spawania były zasadowe elektrody otulone Thermanit P24 w dwóch stanach – po suszeniu w piecu (350 °C/2 h) oraz po sztucz- nym wodorowaniu. Ilość wodoru dyfundującego oznaczono za pomocą metody glicerynowej, opisanej m.in. przez Fydrycha i in. [3]. Temperaturę próbki mierzono za pomocą pirometru laserowego PIROMETR ST-8869 firmy Standard Instruments Co. Gdy temperatura nad próbką po procesie obniżała się do 150 °C, dokonywano stopniowego obcią- żania kołka siłą rozciągającą. Podczas próby rejestrowa- no wartość przyłożonego naprężenia i czas do zerwania. Uzyskane w próbie implantacyjnej przełomy analizowano za pomocą mikroskopu stereoskopowego oraz skaningowe- go mikroskopu elektronowego. W przypadku próbek, które nie uległy pęknięciu w cza- sie poniżej 16 h wykonywano zgład metalograficzny, który był analizowany za pomocą mikroskopu świetlnego oraz pomiarów twardości. Mikrostrukturę obserwowano za po- mocą mikroskopu świetlnego na obrabianych mechanicznie i nietrawionych oraz trawionych zgładach metalograficz- nych. Pomiary twardości na przekroju kołka wykonano me- todą Vickersa przy obciążeniu 10 kG (98,1 N). Wyniki badań i ich dyskusja Zależność czasu do zerwania próbek od przyłożonego naprężenia przedstawiono na rysunku 2. Wartość napręże- nia krytycznego w próbie spawania elektrodami wysuszo- nymi wynosi 211 MPa i jest istotnie niższa od minimalnej granicy plastyczności badanej stali, wynoszącej zgodnie z normą 450 MPa. Zawartość wodoru dyfundującego w sto- piwie elektrod suszonych, wyznaczona za pomocą metody glicerynowej, wyniosła 5 ml/100 g stopiwa. W przypadku zastosowania elektrody sztucznie wodorowanej, w której zawartość wodoru dyfundującego zmierzono na poziomie 23 ml/100 g stopiwa, krytyczne naprężenie do zerwania wyniosło 84 MPa. Analiza fraktograficzna wykazała, że pęknięcia lokalizo- wane są w obszarze gruboziarnistej strefy wpływu ciepła. Zainicjowane pęknięcie najczęściej propagowało w stronę spoiny. Przełomy charakteryzowały się międzykrystalicznym kruchym lub quasi-kruchym charakterem (rys. 3, 4). Miej- scowo zaobserwowano również fragmenty przełomu z cha- rakterystycznymi „naderwaniami” na płaskiej powierzchni (rys. 3). Zjawisko to jest charakterystyczne dla pękania zimnego zwłocznego, zachodzącego w obecności wodoru. Dodatkowo, we wszystkich przypadkach obserwowano liczne pęknięcia wtórne, w przybliżeniu usytuowane w kierunku pro- stopadłym do powierzchni przełomu.   a)   b) Rys. 3. Przełom próbki po próbie implantacyjnej: a) międzykrysta- liczny charakter przełomu z widocznymi „naderwaniami” na płaskiej powierzchni b) pęknięcia wtórne po granicach ziarn Fig. 3. Fracture of implant test sample: a) intergranular character of fracture with “tearing apart” on a flat surface, b) secondary cracks on the grain boundaries   a)   b) Rys. 4. Przełom próbki po próbie implantacyjnej: międzykrystalicz- ny charakter przełomu (a) z pęknięciami wtórnymi (b) Fig.  4. Fracture of implant test sample: intergranular character of fracture with secondary cracks Rys.  5.  Makrostruktura niezerwanej próbki implantacyjnej; zgład metalograficzny poprzeczny, wzdłuż osi napoiny: a) nietrawiony, b) trawiony 4% nitalem Fig.  5. Uninterrupted implant test sample macrostructure; cross section, along the axis of the weld: a) no-etched b) 4% nital etched   a)   b) Rys. 6. Schodkowy rozwój pęknięcia. Zgład nietrawiony Fig. 6. Stepped growth crack. No-etched 65PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Rys. 7. Miejsce zarodkowania pęknięcia. Gruboziarnista SWC kołka Fig. 7. Crack nucleation. Coarsegrain HAZ Dla niezerwanej próbki wykonanej elektrodą sztucznie wodorowaną, w której przyłożono naprężenie równe 126 MPa, przeprowadzone obserwacje na przekroju poprzecz- nym wykazały również zarodkowanie pęknięcia o wielko- ści podkrytycznej, która nie doprowadziła do zerwania koł- ka (rys. 5÷7). Prawdopodobnym miejscem zarodkowania pęknięcia był obszar gruboziarnistej strefy wpływu ciepła Rys. 8. Rozkład twardości na przekroju poprzecznym niezerwanego kołka spawanego elektrodą w stanie po suszeniu w piecu Fig. 8. Results of hardness measrements on cross section of unin- terrupted implant test sample, made by coated electrode after fur- nance drying (rys. 7). Rozwijające się pęknięcie propagowało w stronę spoiny krótkimi odcinkami zarówno w płaszczyźnie pozio- mej, jak i pionowej (rys. 6). Wykonane pomiary twardości wykazały występowanie wartości przekraczających 350HV w spoinie i w wysokotemperaturowej SWC (rys. 8), co wy- jaśnia dużą skłonność stali 7CrMoVTiB10-10 do pękania zimnego. Literatura [1] E. Tasak, A. Ziewiec: Spawalność materiałów konstrukcyjnych. Tom 1. Spawalność stali, wydawnictwo JAK, Kraków, 2009. [2] PN-EN ISO 17642-3: Badania niszczące spoin w metalach - Badania pę- kania na zimno złączy spawanych - Metody spawania łukowego - Część 3: Badania z obciążeniem zewnętrznym. [3] D. Fydrych, J. Tomków, A. Świerczyńska: Determination of diffusible hy- drogen content in the deposited metal of rutile electrodes by glycerin me- thod, Metallurgy and Foundry Engineering, Vol. 39, no. 1, (2013), s. 47-53. [4] PN-EN 10216:2014: Rury stalowe bez szwu do zastosowań ciśnienio- wych - Warunki techniczne dostawy - Część 2: Rury ze stali niestopowych i stopowych z określonymi własnościami w temperaturze podwyższonej. Podsumowanie i wnioski Wykonane badania pozwoliły stwierdzić, iż krytyczne naprężenie pękania dla stali 7CrMoVTiB10-10 wynosi 211 MPa i jest istotnie niższe od deklarowanej w normie minimalnej granicy plastyczności. Zwiększenie zawartości wodoru dyfundu- jącego w stopiwie z 5 do 23 ml/100g stopiwa, powodując obniżenie naprężenia krytycznego do wartości 84 MPa. Uzyskane w próbie przełomy charakteryzowały się kruchym międzykrystalicznym lub quasi-kruchym charakterem, z miejscowymi „na- derwaniami” na płaskiej powierzchni, charakterystycznymi dla pękania zwłocznego w obecności wodoru. Autorzy.kierują.podziękowania.dla.p ..Adama.Gruszczyńskiego.z.Międzynarodowego.Centrum.Mikroskopii.Elektronowej.. dla.Inżynierii.Materiałowej.(AGH).za.wykonanie.zdjęć.przełomów.na.skaningowym.mikroskopie.elektronowym .. Badania.wykonano.w.ramach.projektu.nr.2012/07/N/ST8/00630 .