PS 4 2016 WWW HR.pdf 66 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Badania skłonności do pęknięć gorących metodą Blanchet’a Evaluation of hot crack susceptibility by the Blanchet method Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki oceny skłonności do pęknięć gorących dwóch stopów niklu 600 i 617. Próby przeprowadzono na blachach cienkich (1 mm) wykorzystując metodę Blanchet’a. Uzyskane wyniki wskazują na skłonność badanych materiałów do pęknięć gorących przy określonym stopniu odkształceń i naprężeń. Pęknięcia zlokalizowane są w obszarze stało-ciekłym. Nie zaobserwowano ich występo- wania w dalszej części spoiny. Słowa kluczowe: stopy niklu; pęknięcia gorące; spawanie Abstract The paper shows the results of hot crack susceptibility tests of 600 and 617 nickel alloys. The thin plates (1 mm) in the Blanchet method were used for tests. The increase of hot crack susceptibility of tested alloys with strain and stress is obtained in the mushy zone (S+L). In the other areas of weld metal the cracks were not observed. Keywords: nickiel alloys; hot crack; welding Wstęp Wymagania pracy urządzeń w podwyższonej temperatu- rze i korozyjnym środowisku stawiają inżynierom-konstruk- torom i technologom zadanie doboru materiałów inżynier- skich wykazujących wysokie właściwości mechaniczne. Takie wymagania spełniają m.in. stale austenityczne i stopy na osnowie niklu, co powoduje, że są one stosowane w prze- myśle lotniczym, kosmicznym, chemicznym oraz energety- ce [1÷4]. Szczególne zainteresowanie stopami niklu wynika z ich unikalnych właściwości związanych z zachowaniem wysokiej wytrzymałości i odporności na pełzanie w wyso- kiej temperaturze (nawet do 1100 °C) oraz odporności na korozję w agresywnych środowiskach - chlorków, związków siarki i azotu, czy fluoru [4,5]. W pracy przedstawiono ocenę skłonności do pęknięć gorących wybranych stopów niklu. W celu przeprowadzenia oceny skłonności do pęknięć go- rących wybranych stopów niklu opracowano program badań obejmujący: ocenę składu chemicznego z wykorzystaniem spektrometrii iskrowej, ocenę mikrostruktury z wykorzysta- niem mikroskopii świetlnej i przeprowadzenie oceny skłonności do pęknięć gorących blach cienkich (1 mm) w próbie Blanchet’a. Materiał do badań Do badań użyto dwóch stopów niklu utwardzanych roz- tworowo o oznaczeniach 600 i 617, których skład chemiczny zawarto w tabeli I. Szczegółowy skład chemiczny zawiera- jący również mikrododatki stopowe wskazano wg danych materiałowych Bibus Metals. Dodatkowo wykonano bada- nie przy użyciu spektrometru XRF, które wykazało obecność jedynie czterech głównych pierwiastków stopowych. Wyniki Lechosław Tuz, Krzysztof Pańcikiewicz, Janusz Adamiec Pierwiastek  stopowy 600 617 Wg. Bibus  Metals Spektrometr  XRF Wg. Bibus  Metals Spektrometr  XRF Al max 0,3 0,8-1,5 B max 0,006 max 0,006 C 0,05-0,15 0,05-0,15 Co 10-15 11 Cr 14-17 16,2 20-24 23,9 Cu max 0,1/0,5 max 0,5 Fe 6-10 10 max 3,0 1 Mn max 1 max 1,0 Mo 8-10 8,5 Ni min 72 73,4 min 44,5 55,4 P max 0,015 S max 0,002 (15) max 0,015 Si max 0,2/0,5 max 1,0 Ti max 0,3 0,3 max 0,6 Tablica I. Skład chemiczny stopu 600 i 617 wg danych Bibus Metals, % wag Table  I. Chemical composition of 600 and 617 nickel alloys acc. to Bibus Metals data, wt. % Dr inż. Lechosław Tuz; mgr inż. Krzysztof Pańcikiewicz – AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie; dr hab. inż. Janusz  Adamiec, prof. PŚl – Politechnika Śląska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: ltuz@agh.edu.pl przeglad Welding Technology Review 67PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 pomiaru wskazują zgodność składu chemicznego w obsza- rze tych pierwiastków z danymi producenta. Próbki do oceny skłonności do pęknięć gorących wycina- no z blach o grubości 1 mm. Wykorzystane do badań stopy niklu są stopami wielo- składnikowymi różniącymi się zawartością głównych pier- wiastków stopowych tzn. niklu, kobaltu, chromu i molibdenu. Stop 600 to stop o dużej zawartości niklu, który zapewnia wysoką odporność stopu na korozję w środowisku bogatym w elementy zarówno organiczne jak i nieorganiczne, jak rów- nież na korozję naprężeniową. Chrom powoduje poprawę od- porności na korozję w podwyższonej temperaturze (tworzy się warstwa tlenków), jak również chroni go przed negatyw- nym działaniem siarki. Jego obecność sprzyja formowaniu się węglików M7C3,a w połączeniu z molibdenem M23C6, po- wodujących poprawę właściwości mechanicznych stopu, gdyż nie tworzą ciągłej siatki po granicach ziarn. W stopie 617, obniżono zawartość niklu, zwiększając zawartość chro- mu i wprowadzając dodatek kobaltu. Chrom i aluminium w tym stopie powodują wzrost odporności na utlenianie i nawęglanie w podwyższonej temperaturze tworząc warstwę ochronną na powierzchni (Cr2O3, Al2O3) i zapobiegają wnika- niu tlenu w materiał, a dodatek molibdenu pozwala na sto- sowanie go w środowisku wilgotnym. Połączenie molibdenu i kobaltu powoduje roztworowy charakter umacniania stopu. Ocena makro- i mikrostruktury Ocenę makrostruktury przeprowadzono na zgładach me- talograficznych blach o grubości 5 mm, które poddano dzia- łaniu spawalniczego cyklu cieplnego. Próby spawania prze- prowadzono metodą TIG stosując argon jako gaz osłonowy. Przeprowadzone próby miały wskazać kształt wtopienia i jego głębokość przy różnych wartościach natężenia prądu. Próby te były niezbędne dla doboru parametrów spawania podczas wykonywania prób oceny skłonności do pęknięć gorących. Na rysunku 1 przedstawiono kształt wtopienia i wyni- ki pomiarów szerokości lica i głębokości wtopienia przy różnej wartości natężenia prądu. Widoczny jest znaczny wzrost szerokości lica, a jedynie nieznaczny wzrost głębo- kości wtopienia wraz ze wzrostem natężenia prądu. Wynika to z niskiej przewodności cieplnej stopu i dużej gęstopłyn- ności ciekłego metalu. Duża gęstopłynność utrudnia na- grzewanie metalu przy dnie jeziorka spawalniczego przez ograniczoną cyrkulację ciekłego metalu. Ujawnione próby wykazują jednoznacznie, że dla materiałów o grubości po- wyżej 2÷3 mm należy stosować spawanie wielościegowe z ukosowaniem brzegów lub skoncentrowane źródła ciepła. Rys. 1. Makrostruktury wtopień. Wpływ natężenia prądu spawania na kształt wtopienia stopu 600 i 617 Fig. 1. Macrostructure of melted metal. Influence of welding current on the shape of melted metal of 600 and 617 nickel alloys Głębokość wtopienia:  1 mm Szerokość lica: 4,5 mm Głębokość wtopienia:  1,5 mm Szerokość lica: 5 mm Głębokość wtopienia:  1,5 mm Szerokość lica: 8 mm Głębokość wtopienia:  2 mm Szerokość lica: 9 mm Stop 600 Stop 617 Głębokość wtopienia:  0,7 mm Szerokość lica: 4 mm Głębokość wtopienia:  1 mm Szerokość lica: 5,5 mm Głębokość wtopienia:  1 mm Szerokość lica: 8 mm Głębokość wtopienia:  1,5 mm Szerokość lica: 10 mm Stop 617 Materiał rodzimy Stop 600 Strefa wpływu ciepła Spoina Rys. 2. Mikrostruktura stopów 600 i 617 w charakterystycznych ob- szarach złącza spawanego Fig. 2. Microstructure of 600 and 617 nickel alloys in the specific areas of welded joint Ocena skłonności do pęknięć gorących Metoda Blanchet’a stosowana jest do oceny skłonności do pęknięć gorących blach cienkich. Wykorzystywane są próbki kołowe mocowane sztywno w specjalnym uchwy- cie. Zadawane jest początkowe odkształcenie (naprężenie) kulistym trzpieniem, którego miarą jest wygięcie wstępne (strzałka wygięcia), a następnie prowadzony jest proces pierścieniowego napawania lub przetapiania materiału ro- dzimego o minimalnej średnicy 60 mm. Uzyskany stan na- prężeń odpowiada modelowi wytrzymałościowemu płyty utwierdzonej na obwodzie na którą działa siła skupiona F. Wadą próby jest zmienny stan naprężeń, tzn. wstępny stan naprężeń nie jest ściśle określony i zmienia się podczas spa- wania. Wstępne naprężenie można wyznaczyć ze wzoru (1).   (1) gdzie: b – średnica trzpienia stykającego się z powierzchnią bla- chy, mm; a – średnica próbki liczona od krawędzi zamoco- wania, mm; F – siła skupiona, N; g – grubość blachy, mm. Miarą odporności na pękanie gorące jest wartość strzał- ki wstępnego wygięcia próbki, przy której podczas spawa- nia pojawiają się pęknięcia. Schemat prowadzenia badania przedstawiono na rysunku 3. Próby przeprowadzono z wykorzystaniem specjalnego przyrządu do oceny skłonności do pęknięć gorących meto- dą Blancheta zamontowanego na obrotniku spawalniczym. Próbki o średnicy 136 mm pobrane z blach o grubości 1 mm przetapiano łukiem elektrycznym metodą TIG w osłonie ga- zów ochronnych. Stałymi parametrami procesu spawania było natężenie wypływu gazu ochronnego 12 l/min (argon 4,8), natężenie prądu spawania 50 A, napięcie łuku (ok. 23 V) i długość łuku ok. 1,5 mm. Zmiennym parametrem w próbie była prędkość liniowa spawania ustalana na obrotniku. Zestawienie wyników próby zamieszczono rysunkach 4 i 5. Przeprowadzone próby pozwoliły na wyznaczenie obszaru parametrów spawania i dopuszczalnego odkształcenia (na- prężenia) materiału rodzimego dla którego nie występują pęknięcia gorące. W stopie 600 nie stwierdzono występowa- nia pęknięć gorących. Dodatkowo, dla uzyskanych wyników opracowano wskaź- nik pękania (W). Wartość wskaźnika ustalono w następujący sposób: – W = 1 dla próbki bez pęknięć, – dla próbki z pęknięciem z zakresu od 0° do 360°, gdzie: α – długość kątowa pęknięcia, – W = 3 dla próbki z pęknięciem na całym obwodzie koła. 68 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 4/2016 Zastosowanie wskaźnika pękania pozwoliło na wyzna- czenie obszarów bez pęknięć, z krótkimi pęknięciami i pęk- nięciami kołowymi. Pęknięć kołowych dla stopu 600 i 617 nie obserwowano, ponieważ próbka podczas zadawania zbyt dużych wartości wygięcia wstępnego (naprężenia i dokształ- cenia) ulegała pofalowaniu. Wyniki w formie wykresów przed- stawiono na rysunku 5. Rys. 3. Schemat prowadzenia prób oceny skłonności do pęknięć go- rących metodą Blancheta Fig. 3. Scheme of hot crack susceptibility evaluation by the Blan- chet method Rys. 4. Wyniki pomiarów skłonności do pęknięć gorących metodą Blancheta stopu a) 600 – brak pęknięć, b) 617. Obszar powyżej krzy- wej łamanej – obszar skłonności do pęknięć gorących Fig. 4. Hot crack susceptibility results received by Blanchet method for: a) 600 alloy (lack of cracks), b) 617 alloy. Hot cracking in the area over the line Rys. 5. Zależność wskaźnika pękania od strzałki wygięcia (napręże- nia) dla stopu a) 600, b) 617 Fig. 5. The cracing ratio in the function of deflection (stress) for: a) 600 alloy, b) 617 alloy Literatura [1] Song K.H., Nakata K.: Effect of precipitation on post-heat-treated Inco- nel 625 alloy after friction stir welding, Materials and Design, 31 (2010), s. 2942÷2947. [2] Yenia C., Koc-akb M.: Fracture analysis of laser beam welded superal- loys Inconel 718 and 625 using the fitnet procedure, International Journal of Pressure Vessels and Piping, 85 (2008), s. 532÷539. [3] Yilbas B.S., Akhtar S.S., Karatas C.: Laser surface treatment of Inconel 718 alloy:Thermal stress analysis, Optics and Lasers in Engineering, 48 (2010), s. 740÷749. [4] Pakieła Z.: Microstructure and mechanical properties of Inconel 625 superalloy, Obróbka Plastyczna Metali, t. XXI, 3 (2010), s. 143÷154. [5] Huang C.A., Wang T.H.,. Han W.C, Lee C.H.: A study of the galvanic corro- sion behavior of Inconel 718 after electron beam welding, Materials Che- mistry and Physics, 104 (2007), s. 293÷300. [6] Tasak E., Ziewiec A.: Spawalność materiałów konstrukcyjnych Tom 1 Spawalność stali, Wydawnictwo JAK, Kraków 2009. Podsumowanie Przeprowadzona analiza skłonności do pęknięć gorących stopów niklu typu 600 i 617 wykazała, że charakteryzują się one znaczną skłonnością do pęknięć gorących podczas spawania w warunkach dużych naprężeń: – dla stopu 617 wyznaczono obszary w funkcji odkształcenia i prędkości spawania, w których pęknięcia występują. Nie uzyskano pęknięć na całym obwodzie wtopienia, ponieważ obszar występowania tego typu pęknięć znajduje się poza zakresem pomiarowym przyrządu. – ze wzrostem odkształcenia zaobserwowano wzrost skłonności do pęknięć gorących badanych stopów. Pęknięcia po- wstają w obszarze stało-ciekłym, w którym następuje wzrost dendrytów w cieczy metalicznej. Obecność ciekłego metalu pomiędzy dendrytami powoduje obniżenie plastyczności i wytrzymałości metalu będącego już w stanie stałym. Publikacja.powstała.w.ramach.pracy.statutowej.11 .11 .110 .299