PS 5 2016 Hudycz Chmielewski Winiarski Golański.pdf 20 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Właściwości tytanowej powłoki metalizacyjnej   osadzanej tarciowo na ceramice AlN Properties of titanium coatings deposited by friction processing onto AlN ceramics Mgr inż. Michał Hudycz; dr hab. inż. Tomasz Chmielewski, prof. PW; mgr inż. Maciej Winiarski; dr hab. inż. Dariusz Golański,  prof. PW – Instytut Technik Wytwarzania, Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: t.chmielewski@wip.pw.edu.pl Streszczenie W pracy przedstawiono wybrane właściwości tytanowej powłoki metalizacyjnej wytworzonej na ceramice AlN me- todą tarciową opierając się na mechanizmie powstawania połączenia, w którym energia tarcia kinetycznego jest bezpo- średnio zamieniana na ciepło i dostarczana w ściśle określo- nej ilości do obszaru powstającego połączenia między war- stwą a podłożem. W artykule scharakteryzowano tytanową powłokę metalizacyjną pod względem budowy fazowej, wła- ściwości metalograficznych, morfologii powierzchni, struktu- ry stereoskopowej powierzchni oraz grubości. Słowa kluczowe: powłoki; metalizacja ceramiki; metalizacja tarciowa; złącza ceramika-metal Abstract The paper presents selected properties of titanium co- ating deposited onto AlN ceramic surface using friction me- thod based on a mechanism of joint formation, where the energy of kinetic friction is directly transformed into heat and delivered in a specified amount directly to the created joint between layer and substrate material. Face structure, metal- lographic properties, morphology and stereoscopy structure and thickness have been investigated. Keywords: coatings; metallization of ceramics; friction me- tallization; ceramic-metal joints Wstęp Zastosowanie ceramiki azotkowej w tym AlN w technice, podobnie jak wielu innych zaawansowanych materiałów ce- ramicznych, wymaga wytwarzania złączy ceramiczno-me- talowych [1÷7]. Spajanie ceramiki z metalami jest jednym z najtrudniejszych zadań w inżynierii spajania. Trudności spajania przedstawionej pary materiałów, wynikają ze skraj- nych odmienności właściwości fizycznych i chemicznych materiałów ceramicznych i metalowych. Największe nie- dopasowanie ceramik i metali z punktu widzenia powsta- nia połączenia dotyczy przede wszystkim różnych wiązań atomowych. Wynikająca m.in. z tego niska zwilżalność po- wierzchni ceramiki przez większość ciekłych metali. Równie istotne dla właściwości powstałego złącza są również skraj- nie różne wartości współczynnika rozszerzalności cieplnej, współczynnika przewodnictwa cieplnego. We wszystkich przypadkach spajania ceramiki z metalami [8,9] podczas procesu łączenia ceramika pozostaje w stanie stałym, a bardzo często łączony do niej metal jest topiony. Zaprezentowana w niniejszym artykule powłoka metalizacyjna została wykonana metodą tarciową, która umożliwia powsta- nie połączenia pomiędzy ceramicznym podłożem i powłoką metalizacyjną, gdzie podczas procesu łączenia oba materia- ły pozostają w stanie stałym. Możliwość utrzymania metalu powstającej powłoki w stanie stałym, charakteryzującego się wysoką plastycznością wynika z doprowadzania energii Michał Hudycz, Tomasz Chmielewski, Maciej Winiarski, Dariusz Golański do obszaru spajania na drodze mechanicznej. Taki sposób nagrzewania umożliwia precyzyjne sterowanie ilością dopro- wadzanej energii oraz ograniczenie nagrzewania łączonych przedmiotów jedynie do obszaru powstającego złącza. [1,2,10]. Celem wytwarzania cienkiej powłoki tytanowej jest me- talizacja powierzchni ceramiki ułatwiającej w następstwie właściwe spajanie (np. lutowanie) ceramicznych przedmio- tów z innymi metalowymi za pośrednictwem przedmiotowej powłoki tytanowej. Tytan jako materiał powłoki metalizacyj- nej zastosowano z powodu jego znacznej aktywności che- micznej w stosunku do podstawowych składników różnych gatunków ceramiki w tym glinu i azotu [2,6÷9]. Warunki wytwarzania tytanowej powłoki  metalizacyjnej na ceramice AlN Osadzana na powierzchni ceramiki powłoka, była wytwa- rzana poprzez obrotowe tarcie czołem (wskazane strzałką na rys. 1) tytanowego (Grade 2) narzędzia w kształcie walca (rys.1) o zewnętrznej średnicy 9 mm z otworem 3 mm w osi. Obracające się narzędzie dodatkowo wykonywało ruch po- stępowy liniowy lub spiralny w celu uzyskania powłoki o po- wierzchni znacznie większej niż powierzchnia robocza na- rzędzia (rys. 3 i 4). Opisane narzędzie zostało zamontowane przeglad Welding Technology Review 21PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 w oprawce umożliwiającej przeniesienie momentu obroto- wego oraz kontrolowanie nacisku na powierzchni tarcia. Mechanizm powstawania powłoki polega rozcieraniu ma- teriału czoła narzędzia na powierzchni ceramiki. Literatura przedmiotu wskazuje że podczas spajania w stanie stałym możliwe jest uzyskanie trwałych złączy materiałów skrajnie różniących się właściwościami zarówno fizycznymi jak i ce- micznymi [1÷5,12,13]. W celu uniknięcia utlenienia tytanu obszar roboczy otoczono cylindryczną barierą do wnętrza której dostarczano argon z natężeniem przepływu 5l/min. zapewniając stężenie tlenu poniżej 5 ppm. 1 2 3 4 5 Rys.  1.  Szkic tytanowego narzędzia w oprawce 1) narzędzie, 2) oprawka, 3) sprężyna, 4 i 5 elementy regulacji napięcia sprężyny Fig. 1. Schema of Ti friction tool in holder: 1) friction tool, 2) holder, 3) spring, 4 and 5 spring tension adjustment items Proces metalizowania tarciowego został wykonany na numerycznym centrum obróbczym Arrow 500 firmy Cincin- nati, zamocowane podłoże i narzędzie podczas procesu wy- twarzania powłoki przedstawia rysunek 2. Rys. 2. Narzędzie pracy oraz widok powstającej powłoki Fig. 2. The tool friction during operation and a view of the emerging coating Rys. 3. Powłoka składająca się z kilku ściegów prostych wykona- nych z zakładką Fig. 3. Coating consists of few passes with overlapping Rys. 4. Powłoka wykonana ściegiem spiralnym Fig. 4. Coating produced by spiral passes Budowa mikrostrukturalna powłoki  Na rysunku 5 pokazano mikrostrukturę złącza ceramicz- nego podłoża (AlN) z metaliczną powłoką (Ti). Obserwacje SEM prowadzono na powierzchni przełomu uzyskanego z trójpunktowego zginania próbki (rozciąganie po stronie powłoki), będącego jednocześnie wymagającym testem przyczepności powłoki. Materiał powłokowy jest bardzo dobrze połączony z podłożem i skutecznie wypełnia nie- równości podłoża. Po próbie łamania nie zaobserwowano wykruszania się go w obszarze połączenia. Struktura podło- ża wykazuje cechy charakterystyczne dla ceramiki AlN bę- dącej spiekiem odrębnych ziarem AlN z charakterystyczną porowatością. W strukturze podłoża nie zaobserwowano pęknięć wywołanych procesem tarciowej metalizacji. Gru- bość powłoki zawiera się w przedziale od około 3 do 6 μm. Powłoka tytanu szczelnie pokrywa ceramikę, a w jej obję- tości widoczne są liczne wtrącenia submikrometrycznych ziaren ceramiki pochodzących z powierzchni tarcia, których obecność i dystrybucja w powłoce świadczą o wysokim stopniu uplastycznienia ziaren tytanu podczas wytwarzania powłoki. Obecność aluminium w powłoce potwierdzają rów- nież rozkłady liniowe pierwiastków na powierzchni przekro- ju układu podłoże-powłoka, zaprezentowane na rysunku 6. Charakter zmian stężenia tytanu i glinu w granicy międzyfa- zowej AlN-Ti nie wskazuje na obecność strefy przejściowej. Rys. 5. Obraz SEM przekroju układu podłoże AlN-powłoka Ti Fig. 5. SEM view of cross section przez thru substrate AlN-coating Ti system 22 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Rys. 6. Rozkład liniowy pierwiastków na powierzchni przekroju ukła- du podłoże-powłok Fig. 6. Linear distribution of elements on the surface of cross-sec- tion through the substrate and coating system Rys. 7. Obraz powierzchni na granicy tytanowej powłoki metalizacyjnej Fig. 7. View of surface on border of titanium metallization coating Struktura stereometryczna   warstwy wierzchniej powłoki Pomiary geometrii powierzchni prowadzono na optycz- nym profilometrze skaningowym μscan select firmy Nano- focus. Parametry przeprowadzonego pomiaru: pole pomia- rowe (kierunek x) 5 mm x (kierunek y) 4,5 mm. Wyznaczono parametry chropowatości powierzchni po filtracji – Gauss 0,08 mm oraz wykonano mapę stereometryczną badanych powierzchni, przedstawioną na rysunku 8. Struktura po- wierzchni wszystkich badanych powłok natryskiwanych jest Rys. 8. Obraz powierzchni na granicy tytanowej powłoki metalizacyjnej Fig. 8. View of surface on border of titanium metallization coating Rys. 9. Zestawienie uzyskanych profili chropowatości w kierunkach: a) –x, b) –y Fig. 9. Roughness graphs and profiles in direction : a) –x, b) –y anizotropowa, wykazuje wyraźną kierunkowość wzniesień i wgłębień, będącą odwzorowaniem obrotowego z jednocze- snym posuwem ruchu narzędzia. Na rysunku 9 przedstawio- no wykresy prezentujące chmurę wszystkich zarejestrowa- nych profili chropowatości w kierunkach x oraz y. Pokazano również pojedyncze profile dla obu kierunków uzyskane po środku badanego pola oraz średnią wartość Ra i Rz dla wszystkich pomiarów w obu kierunkach. Analiza fazowa   tytanowej powłoki metalizacyjnej Analiza fazowa powłoki metalizacyjnej wskazuje na sto- sunkowo wysoką jednorodność struktury metalicznej osno- wy powłoki składającej się w większości z czystego tyta- nu, praktycznie amorficznego (daje bardzo rozmyty sygnał dyfrakcyjny). W strukturze powłoki obecne są również ziar- na AlN zatarte z powierzchni ceramiki podczas pracy na- rzędzia. Nic nie wskazuje na to, by podczas zgrzewania po- wstała w połączeniu wyraźna dyfuzyjna warstwa pośrednia. Rys. 10. Dyfraktogram powłoki Ti osadzonej tarciowo na ceramice AlN Fig. 10. Diffractogram of Ti coating deposited onto AlN ceramics substrate 23PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Literatura [1] [1] M. Hudycz, M. Winiarski, T. Chmielewski: Tarciowe metalizowanie ce- ramiki AlN tytanem, Przegląd Spawalnictwa, vol. 87, nr 10, s. 31-35, 2015. [2] T. Chmielewski: Wykorzystanie energii kinetycznej tarcia i fali detonacyj- nej do metalizacji ceramiki, Prace Naukowe PW, seria Mechanika, Zeszyt 232, pp. 1-155. 2012 [3] T. Chmielewski: Natryskiwanie detonacyjne metali na podłoża ceramicz- ne, Przegląd Spawalnictwa, vol.78, nr 9-10, s.80-83, 2006. [4] W. Włosiński, T. Chmielewski, M. Kucharczyk: Spajanie tarciowe stopów NiAl i FeAl ze stalą węglową St3S, Przegląd Spawalnictwa, vol.75, nr 1, s.6-12, 2004. [5] K. Pietrzak, D. Kaliński, M. Chmielewski, T. Chmielewski, W. Włosiński, K. Choręgiewicz: Processing of intermetallics with Al2O3 or steel joints ob- tained by friction welding technique, 12th Conference of the European Ceramic Society - ECerS XII, Stockholm, 2011. [6] W. Włosiński, T. Chmielewski, A. Grabowska, A. Góra: Warunki spajania tarciowego i struktura złączy Al2O3-Al i Al2O3-Cu, Przegląd Spawalnic- twa, vol.75, nr 12, s.1-5, 2003. [7] A. Krajewski, M. Barlak, M. Hudycz, T. Chmielewski: Spajanie ceramiki ko- rundowej modyfikowanej impulsami plazmy DPE + arc PVD, Prace Nauko- we Programu Priorytetowego Nowe Technologie, zeszyt 5 s. 49-58, 2002. [8] M. Barlak, T. Chmielewski, M. Hudycz, A. Krajewski, W. Włosiński: Nowe metody spajania materiałów ceramicznych i metalowych, Prace Nauko- we Programu Priorytetowego Nowe Technologie, zeszyt 4 s. 107-116, 2001. [9] M. Ossowski, M. Hudycz, T. Wierzchoń: Struktura i właściwości kompo- zytów warstwowych: stop tytanu-fazy międzymetaliczne z układu Ti-Al, Przegląd Spawalnictwa, vol. 79, nr 8, s.13-16, 2007. [10] A. Krajewski, M. Hudycz: Wytrzymałość złączy ceramiczno-metalowych, Przegląd Spawalnictwa, vol.73, nr 8-9, s.50-53, 2001. [11] T. Chmielewski, D. Golański, W. Włosiński, J. Zimmerman: Utilizing the energy of kinetic friction for the metallization of ceramics, Bulletin of the Polish Academy of Sciences Technical Sciences vol. 63, No 1, pp. 201- 207, 2015. [12] G. Rogalski, D. Fydrych, W. Walczak: Wpływ cyklu cieplnego na właściwo- ści zgrzewanych wybuchowo złączy stal-aluminium, Przegląd Spawalnic- twa, Vol. 85, nr 6, s. 60-54, 2013. [13] G. Rogalski, D. Fydrych, W. Walczak: Zastosowanie zgrzewania wybucho- wego do wytwarzania kompozytów metalowych z osnową ceramiczną, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 85, nr 6, s. 54-59, 2013. Podsumowanie i wnioski Osobliwe właściwości materiałów ceramicznych i wynikające z tego trudności łączenia ich z metalami stanowią ważny problem technologiczny. Pomimo licznej grupy opracowanych już metod i technik spajania ceramiki z metalami, otrzymywanie w skali przemysłowej złączy ceramiczno-metalowych o wysokich właściwościach eksploatacyjnych, wciąż będzie przedmio- tem intensywnych badań. Obecnie powstaje wiele nowych koncepcji wytwarzania połączeń ceramika-metal, jednak ze względu na znaczne różnice we właściwościach komponentów, wszystkie metody spajania są dość kłopotliwe w masowej produkcji. Z przeprowadzonych doświadczeń zarysowuje się możliwość wykonywania przydatnej i atrakcyjnej pod względem eko- nomicznym metalizacyjnej powłoki tytanowej na powierzchni AlN. Pod warunkiem zastosowania argonowej ochrony ga- zowej istnieje możliwość wyeliminowania ryzyka utlenienia tytanu pomimo nagrzewania tytanu do stosunkowo wysokiej temperatury. Uzyskana powłoka jest szczelna, dobrze związana z podłożem, jej struktura stereometryczna i budowa fazowa sprzyjają zwilżalności klasycznymi lutami np. AgCu28.