PS 5 2016 WWW.pdf 71PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Wpływ obróbki cieplnej po spawaniu   na własności i strukturę złączy ze stali 4330V Effect of heat treatment after welding on the properties and structure of steel joints 4330V Mgr inż. Marcin Żuk – Politechnika Śląska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: marcin.zuk@polsl.pl Streszczenie W artykule opisano wpływ obróbki cieplnej po spawaniu metodą MAG złączy wykonanych ze stali 4330V (CrNiMoV) na ich własności i strukturę. Złącza spawano w osłonie gazu M21, z użyciem materiału dodatkowego Böhler X 90-IG. Wy- bór drutu był uwarunkowany składem chemicznym oraz wysokimi własnościami wytrzymałościowymi stali. Blachy podgrzano wstępnie przed spawaniem do temperatury około 300 °C. Po spawaniu przeprowadzono obróbkę cieplną, któ- ra polegała na wygrzaniu złączy w różnych temperaturach celem ich odpuszczenia. Następnie uzyskane połączenia zostały poddane badaniom wizualnym, badaniom makro i mikroskopowym, pomiarowi twardości, badaniom udarno- ści, wytrzymałości na rozciąganie oraz próbie zginania. Prze- prowadzone badania wykazały barak widocznych pęknięć w gotowych złączach. Stwierdzono zmiany strukturalne w obrębie SWC, co potwierdziły pomiary twardości w tych obszarach. Skutkowało to wystąpieniem pęknięć w złączach podczas prób zginania. Badania wytrzymałości na rozcią- ganie oraz udarności potwierdziły wysokie własności wy- trzymałościowe gotowych złączy. Na podstawie przeprowa- dzonych badań ustalono optymalną obróbkę cieplną złączy spawanych ze stali 4330V po spawaniu pod zapewniającą wysokie własności wytrzymałościowych i plastycznych. Słowa kluczowe: stal 4330V; spawanie MAG; obróbka ciepl- na po spawaniu Abstract The article describes the effect of heat treatment after welding MAG joints made of steel 4330V (CrNiMoV) on the- ir properties and structure. Connectors welded gas shielded M21, with additional material Böhler X 90-IG. Selecting the wire was determined the chemical composition and pro- perties of high strength steel. Sheets preheated before we- lding to temperatures of about 300 °C. After welding, heat treatment was carried out, which consisted of annealing jo- ints at different temperatures purpose of their forgiveness. Then obtained connections were visually examined, tested macro and microscopic, measurement of hardness, impact testing, tensile and bending test. The study showed hut visible cracks in the finished joints. It was found structural changes within the SWC, which confirmed the hardness me- asurements in these areas. This resulted in the occurrence of cracks in the joints bend test. Studies tensile strength and impact strength showed the high strength properties of the finished connectors. Based on the study determined the opti- mal heat treatment of welded joints in steel 4330V welding in providing high mechanical properties and plasticity. Keywords: steel 4330V; welding MAG; post weld threatment Wstęp Stale drobnoziarniste to jedne z najbardziej rozwijanych gatunków stali w współczesnym świecie. Wraz z rozwojem technologii materiałowych możliwe jest uzyskanie coraz to nowych gatunków o bardzo wysokich własnościach wytrzy- małościowych. Dobór poszczególnych pierwiastków stopo- wych i przeprowadzenie odpowiednich zabiegów cieplnych oraz mechanicznych nie daje pewności, że taki materiał bę- dzie zachowywał swoje własności w wszystkich warunkach produkcyjnych czy też eksploatacyjnych [1,2]. W przypadku stali obrobionych cieplnie sprawy komplikują się dodatko- wo, ponieważ materiał dostarczany jest w stanie gotowym. Wszystkie zabiegi technologiczne, które nagrzewają mate- riał, mogą doprowadzić do degradacji struktury wewnętrznej Marcin Żuk dzięki której uzyskuje się wysokie własności wytrzyma- łościowe [1,2]. Uzyskanie odpowiedniej struktury oraz własności wytrzymałościowych i plastycznych wymaga dobrania odpowiednich pierwiastków stopowych oraz mi- krododatków takich jak wanad, tytan, niob. Dzięki precyzyj- nemu doborowi dodatków stopowych można w pewnym za- kresie kontrolować zmiany fazowe zachodzące w stali [3÷6]. Pierwiastki stopowe a bardziej mikrododatki są dodawane, aby osiągnąć pewne pożądane efekty w stali. Dlatego też wanad dodaje się, aby uzyskać efekt utwardzenia wydziele- niowego stali, w przypadku tytanu, niobu uzyskuje się efekt rozdrobnienia ziarna, dzięki czemu stal wykazuje lepsze wła- sności wytrzymałościowe. W stalach obrobionych cieplnie przeglad Welding Technology Review 72 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 dodatki tytanu i wanadu wpływają na zwiększenie tempera- tury odpuszczania dzięki czemu opóźnia się proces rozkła- du martenzytu [3÷6]. Stal 4330V (CrNiMoV) jest to stal stopowa obrobiona cieplnie o wysokich własnościach wytrzymałościowych oraz plastycznych. Dzięki dodatkowi wanadu uzyskuje się w tej stali wzrost twardości oraz wytrzymałości, co jest bardzo korzystne ze względu na późniejsze zastosowanie. Stal ta wykorzystywana jest w przemyśle naftowym i ga- zowniczym oraz lotniczym. Wykonuje się z tej stali różnego rodzaju wały, głowice wiercące [3÷7]. Ze względu na dużą zawartość węgla (ok. 0,3%) oraz dodatków stopowych mate- riał ten jest uznawany za trudno spawalny i wymagana jest obróbka cieplna złączy po spawaniu, co może wiązać się z utratą pewnych własności, dodatkowo proces spawania ze względu na ryzyko pęknięć po spawaniu, powinien być przeprowadzony z wykorzystaniem niskowodorowych pro- cesów spawania [1,2,6]. Badania własne Celem pracy było zbadanie wpływu obróbki cieplnej po spawaniu na własności i strukturę złączy doczołowych Rys. 1. Mikrostruktura stali 4330V Fig. 1. Microstructure of 4330V steel o grubości 10 mm ze stali 4330V (skład chemiczny i własno- ści badanej stali przedstawiono w tablicy I, II a strukturę na ry- sunku 1 spawanych metodą MAG drutem o średnicy 1,2 mm Böhler X 90-IG (skład masowy stopiwa oraz własności przed- stawiono w tabl. III i IV) w osłonie mieszanki ArCO2 (82/18). Próbka Stężenie pierwiastków, [%] C Cr Ni Mn Mo Si P S Cu Al Nb Ti V Norma 0,3-0,34 0,75-1,0 1,65-2,1 0,75-1,0 0,4-0,5 0,15-0,35 0,035 max 0,035 max -* 0,015 -0,035 -* -* 0,05-0,1 P1 0,31 0,99 1,84 0,9 0,43 0,26 0,012 0,00 0,17 0,03 0,029 0,008 0,06 *- nie oznaczono Tablica I. Skład chemiczny stali AISI 4330V [7÷9] Table I. Chemical composition of steel AISI 4330V [7÷9] Umowna granica   plastyczności R0,2 *,  [MPa] Wytrzymałość na   rozciąganie Rm *,   [MPa] Wydłużenie A*,   [%] Praca łamania KV (-40 °C) *, [J] Twardość HRC* 1000 1140 19 89 34,4 * - Wartości minimalne Tablica II. Własności stali AISI 4330V [8] Table II. Properties of steel AISI 4330V [8] Stężenie pierwiastków, [%] C Cr Ni Mn Mo Si 0,1 0,35 2,25 1,8 0,6 0,8 Tablica III. Skład chemiczny stopiwa Böhler X 90-IG [10] Table III. Chemical composition of Böhler X 90-IG [10] Umowna granica   plastyczności R0,2 *,  [MPa] Wytrzymałość na   rozciąganie Rm *,   [MPa] Wydłużenie A*,   [%] Praca łamania KV (-60 °C) *, [J] 890 940 16 47 * - Wartości minimalne Tablica IV. Własności drutu Böhler X 90-IG [10] Table IV. Properties of Böhler X 90-IG wire [10] 73PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Wykonanie złączy próbnych Do procesu spawania użyto stali 4330V o grubości 10 mm z ukosowaniem typu V. Spawanie wykonano metodą MAG z użyciem materiału dodatkowego Böhler X 90-IG o średnicy 1,2 mm w osłonie mieszanki gazowej Ar+CO2 (18% CO2). Para- metry procesu spawania przedstawia tabl. V. Ściegi wykony- wano w pozycji podolnej, z wstępnym podgrzaniem materia- łu do temperatury około 300 °C. W celu zachowania stałych warunków spawania na całej długości spoiny wykorzystano płyty dobiegowe i wybiegowe. Podczas procesu spawania kontrolowano temperaturę, która nie przekraczała 400 °C. Obróbka cieplna złączy próbnych Po przeprowadzonym procesie spawania złączy, przy- stąpiono do obróbki cieplnej polegającej na podgrzewaniu materiału z piecem do temperatury odpuszczania (175, 275, 575 °C) i następnym wygrzewaniu w tej temperaturze przez 5h (rys. 2). Po obróbce złącza były chłodzone w powietrzu. Parametry spawania Natężenie prądu I, [A] Napięcie łuku U, [V] Prędkość podawania drutu V, [m/min] Tablica V. Parametry procesu spawania Table V. Parameters of the welding process 1) Lico 2) Lico 3) Lico Grań Grań Grań Rys.  2.  Złącza po spawaniu i obróbce cieplnej w temperaturze odpuszczania: 1) 175 °C, 2) 275 °C, 3) 575 °C Fig.  2. Joints after welding and heat threatment in temperature: 175 °C, 2) 275 °C, 3) 575 °C Badania złączy  Złącza po spawaniu i odpuszczaniu zostały poddane ba- daniom: – wizualnym na podstawie wymagań PN-EN ISO 17637, – penetracyjnym na podstawie wymagań PN-EN ISO 3452, – metalograficznym makroskopowym na mikroskopie świetlnym Olympus SZX9; próbki trawiono w nitalu, – metalograficznym mikroskopowym na mikroskopie świetl- nym NIKON ECLIPSE MA100; próbki trawiono w nitalu, – pomiaru twardości metodą Vickersa na urządzeniu VEP Lipsk HPO-250 na podstawie wymagań PN-EN ISO 15614-1. Badania przeprowadzono w dwóch liniach po- miarowych leżących o 2 mm poniżej górnej i dolnej po- wierzchni spawanego złącza. Schemat pomiarów twar- dości przedstawia rysunek 3. – wytrzymałości na rozciąganie, przeprowadzonym na ma- szynie wytrzymałościowej UTS-250 na podstawie wyma- gań PN-EN ISO 6892-1. Badania przeprowadzono w 20 °C, – próbie udarności metodą Charpy’ego młotem waha- dłowym na podstawie wymagań PN-EN ISO 148-1. Ba- danie przeprowadzono w temperaturze -40 °C, próbka standardowa 10x10x55 mm z karbem typu V 2 mm. Próby wykonano w spoinie oraz w SWC. – próbie zginania złączy na prasie hydraulicznej na podsta- wie wymagań PN-EN ISO 5173. Próba zginania poprzecz- nego przeprowadzona od strony grani, walec gnący o średnicy 40 mm. Rys. 3. Schemat linii pomiaru twardości Fig. 3. Schematic line measuring hardness Analiza wyników badań  Przeprowadzone badania wizualne otrzymanych złączy próbnych (rys. 2) wykazały niezgodności spawalnicze typu rozprysk. W złączu 2 stwierdzono występowanie skupiska porowatości oraz niepełne wypełnienie rowka. W złączu 3 zaś stwierdzono nieznaczne wklęśniecie lica. Badania penetracyjne wykonano od strony lica (rys. 4). W wyniku badań nie stwierdzono wskazań w obrębie linii wtopienia, co może sugerować brak pęknięć w tych miej- scach. W przypadku złącza 2 uwidoczniły się pory powstałe na licu oraz niepełne wypełnienie rowka. Wykonane badania makrostruktury (rys. 5) nie uwidocz- niły widocznych niezgodności wewnętrznych. Stwierdzono występowanie pełnego przetopu w złączach. W wyniku ba- dań mikrostruktury (rys. 6) stwierdzono strukturę martenzy- tyczną SWC w wyniku odpuszczania w temperaturze 175 °C. Wyższe temperatury odpuszczania doprowadziły do ujaw- nienia struktury martenzytu odpuszczonego z rozrostem ziarna wraz z zwiększaniem temperatury odpuszczania. Struktura spoiny ujawniła martenzyt odpuszczony z niewiel- kim udziałem bainitu. Wraz z zwiększaniem temperatury od- puszczania wielkość ziarna rosła. Rys. 4. Badania penetracyjne złączy Fig. 4. Penetrant testing of joints   1)   2)   3) 74 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Rys. 5. Widok makrostruktury złącza 1 Fig. 5. View macrostructure joint 1 1) 175 °C Spoina 2) 275 °C Spoin 3) 575 °C Spoin SWC SWC SWC Rys. 6. Widok mikrostruktury złączy spawanych Fig. 6. View mikrostructure weld joints Przeprowadzone badania twardości (rys. 7) wykazały brak wzrostu twardości w materiale rodzimym po obróbce cieplnej, oscylowała ona w granicach 340 HV. W przypadku SWC wraz z wzrostem temperatury odpuszczania zmniejsza się twardość w tym obszarze z ok. 550 HV w przypadku złącza 1 do ok. 330 HV w przypadku złącza 3. Wskazuje to na znaczne odpuszczenie i potwierdza zmiany struktury w SWC. Twardość w spoinie jest na stałym poziomie w wszystkich przypadkach (około 320 HV), nieznacznie następuje wzrost twardości w przypadku złącza 2 do około 350 HV. Badania wytrzymałości na rozciąganie (rys. 8) wykazały wartość wytrzymałości na rozciąganie na poziomie wytrzy- Rys. 7. Wyniki pomiarów twardości. Linia a Fig. 7. Results of hardness measurement. Line a Rys. 8. Wyniki wytrzymałości na rozciąganie Fig. 8. The results of the tensile strength Rys. 9. Wyniki badań udarności Fig. 9. Impact test results Rys. 10. Złącza po próbie zginania Fig. 10. Joints after the bending test małości materiału dodatkowego. Osiągnięto wytrzymałość w granicy 1040 MPa w przypadku złączy 1 i 3, w złączu 2 ujaw- niono widoczny spadek wytrzymałości do poziomu 800 MPa. Wydłużenie osiągnęło wartość około 10% w przypadku złą- czy 1 i 3, w złączu 2 było one bliskie zeru. Badania udarności (rys. 9) złączy próbnych wykazały wzrost wartości pracy łamania w stosunku do materiału rodzimego przed spawaniem. W przypadku złącza 2 nawet do 160 J. Praca łamanie w spoinie złącza 1, 2 była na pozio- mie 50 J, w połączeniu nr 3 nastąpił widoczny spadek warto- ści pracy łamania do około 5 J. Próby zginania wykonane na złączach próbnych (rys. 9) ujawniły pęknięcia w złączach 2 i 3. Złącze 1 uzyskało kąt gięcia bliski 180°. Może to sugerować dobre własności ta- kiego złącza w późniejszej eksploatacji.   1)   2)   3) 75PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 5/2016 Literatura [1] C. Mikia. K. Homma, T. Tominaga, High strength and high performance steels and their use in bridge structures, Journal of Constructional, Steel Research 58 (2002), s.3–20. [2] C. Lee. H. Shin. K. Park, Evaluation of high strength TMCP steel weld for use in cold regions, Journal of Constructional Steel Research 74 (2012), s.134–139. [3] J. Pacyna, R. Dąbrowski, Wpływ wanadu na przemiany przy odpuszcza- niu stali o małej zawartości innych pierwiastków, 12 th International Scientific Conference. Achivements in mechaanical and material enge- nering, s. 713-718. [4] S. Rudnik, Metaloznawstwo, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, War- szawa 1980r. [5] K. Przybyłowicz, Metaloznawstwo, Wyd. WNT, Warszawa 2007r. [6] J. Górka, Własności i struktura złączy spawanych stali obrabianej termo- plastycznie o wysokiej granicy plastyczności, Wyd. Pol. Śl., Gliwice 2013. [7] AISI 4330V, TATA Steel, 2015r. [8] Certyfikat jakości stali 4330V. [9] www.westyorkssteel.com, Karta charakterystyki stali 4330V. [10] www.boehler-welding.com, Karta charakterystyki Böhler X 90-IG. Podsumowanie W wyniku przeprowadzonych badań złączy próbnych ze stali 4300V spawanych metodą MAG z użyciem drutu X 90-IG, poddanym procesom odpuszczania, można stwierdzić, że istnieje możliwość wykonania złączy o wysokich własnościach wytrzymałościowych. Analiza mikrostruktury ujawniła strukturę martenzytyczną po spawaniu w SWC. Wraz zwiększeniem temperatury odpuszczania zmniejszała się twardość w tym obszarze, w wyniku czego w przypadku złącza nr 3 jest ona na poziomie materiału rodzimego. Proces odpuszczania nie wpłynął na obniżenie własności wytrzymałościowych w przy- padku skrajnych temperatur odpuszczania. Spoina charakteryzuje się strukturą odpuszczonego martenzytu z bainitem, jej twardość jest zbliżona do materiału rodzimego. W wyniku przeprowadzonych badań zginania uzyskano pęknięcia w dwóch złączach (2,3). Dzięki analizie wyników struktury oraz badań niszczących można stwierdzić, że najkorzystniejszą obróbką cieplną złączy stali 4330V spośród przebadanych jest odpuszczanie w temperaturze 175 °C w czasie 5 godzin.