PS 6 2016 WWW.pdf 11PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 Wybrane aspekty bioinspiracji   w procesach spawalniczych Some aspects of bioinspirations in welding processes Prof. dr hab. inż. Adam Ruszaj – Politechnika Krakowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: ruszaj@mech.pk.edu.pl Streszczenie Bionika jest dziedziną nauki, która bada budowę orga- nizmów żywych (roślin, zwierząt), biomateriałów wytwarza- nych przez organizmy żywe oraz procesów występujących w przyrodzie w celu wykorzystania ich w technice. Jednym z bardzo interesujących aspektów wykorzystania osiągnięć bioniki jest projektowanie lekkich konstrukcji w oparciu o analizę i modelowanie budowy roślin czy szkieletów zwie- rząt oraz poprawa właściwości warstwy wierzchniej elemen- tów (np. po napawaniu) przez zastosowanie niepłaskich powierzchni analogicznych do występujących w przyrodzie. Tym właśnie zagadnieniom poświęcony jest artykuł. Słowa kluczowe: bioinspiracje; konstrukcje lekkie; konstruk- cje spawane; napawanie; struktura powierzchni Abstract Bionic is a branch of knowledge, which investigated structures of alive organisms (plants and animals), bioma- terials created by plants or animals and processes occurring in the Nature in order to inspire technical problems rational solution. One of very interested area of bionic achievements application is designing of lightweight constructions. Here the source of biological inspiration are structures of plants and animals skeletons. Another area of bionic inspiration could be improvement of details surface properties (after alloying) by application of non-smooth surfaces analogous to this which the Nature created in evolution process. Keywords:  bio-inspirations; lightweight designing; welding construction; alloying, surface structure Wstęp Technologie spawalnicze wykorzystywane są do łączenia elementów w każdej gałęzi techniki od budownictwa przez przemysł sprzętu gospodarstwa domowego, maszynowy, sa- mochodowy czy okrętowy do lotniczego i kosmicznego [1]. Wykorzystując rozwijające się dynamicznie technologie spawania stali, żeliwa, metali kolorowych oraz ich stopów możliwe jest wytwarzanie złożonych elementów różnych wymiarów, których wykonanie innymi metodami byłoby nie- zwykle trudne, nieekonomiczne lub niemożliwe. Istotną role w kształtowaniu właściwości warstwy wierzchniej nowych elementów oraz wszechstronnie rozumianej regeneracji wyrobów odgrywają technologie napawania. specjalnych warstw, które przedłużają okres eksploatacji elementów, obniżając koszty (element poza warstwa wierzchnią o od- powiednio dobranej grubości może zwykle być wykonany z tańszego materiału) i dając ogromne możliwości regene- racji zużytych elementów [2,3]. W obszarze spawania czy napawania zachodzą niezwykle skomplikowane i trudne do sterowania procesy cieplne (topienie, mieszanie składni- ków, przemiany strukturalne, krzepniecie itp.) Od ich poznania i możliwości sterowania ich przebiegiem zależy jakość połą- czenia i właściwości napawanej warstwy [1÷5]. Technologie spawania i napawania rozwijają się niezwykle dynamicznie i kompleksowo. Dlatego trudno jest zidentyfikować obszar, który można wskazać jako innowacyjny kierunek badań. Adam Ruszaj Pewne możliwości nowego spojrzenia na rozwój technolo- gii spawania i napawania z osiągnięć „bioniki” – dziedziny nauki, która bada organizmy żywe oraz materiały i procesy wystepujące w przyrodzie z punktu widzenia możliwości ich zastosowania w technice [6÷10]. Niektóre aspekty bioinspi- racji możliwe do ewentualnego uwzględnienia w technolo- giach spawania i napawania zostaną przedstawione poniżej. Charakterystyka struktur występujących  w przyrodzie Obecnie występujące formy roślin i zwierząt są wynikiem trwającego wiele milionów lat procesu ewolucji. Organizmy, które nie przystosowały się do zmian występujących w śro- dowisku wyginęły. Widok drzew, które występują prawie we wszystkich ekosystemach lądowych jest tak pospolity, że nie zauważamy optymalnych rozwiązań, które tutaj Na- tura wypracowała [6,11,12]. Rozwidlenia i połączenia gałęzi są rozwiązane optymalnie ze względu na przenoszenie ob- ciążeń statycznych i dynamicznych (wiatr, deszcz, śnieg, zmiana temperatury itp.). Optymalny jest również rozkład naprężeń w obszarze rozwidleń. Należy podkreślić, że rów- nież struktura wewnętrzna drzew, krzewów bambusa czy sitowia jest optymalna i zapewnia odpowiednią sztywność, przeglad Welding Technology Review 12 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 Rys. 1. Liść lilii olbrzymiej (po lewej) oraz struktura jego użyłkowa- nia (po prawej) [13] Fig. 1. The giant waterlily leaf (on the left) and its veins distribution (on the right) [13] elastyczność i odporność na zużycie. Podobnie liście drzew, czy kwiatów wodnych, które pełnią wiele funkcji (proces fotosyntezy, oddychanie, regulacja wilgotności i tempera- tury) mają niezwykłą strukturę wewnętrzną (użyłkowanie) na której można się wzorować w projektowaniu elementów. Zwierzęta także charakteryzują się niezwykłym przystoso- waniem do warunków, w których żyją. Można tutaj oma- wiać wiele aspektów przystosowania do warunków życia. Ze względu na tematykę poruszanych zagadnień szczegól- ną uwagą należy zwrócono na fakt, że w przyrodzie prak- tycznie nie ma gładkich płaskich powierzchni oraz linii pro- stych [13÷15]. Muszle skorupiaków o złożonym kształcie 3D posiadają na powierzchni prążki, które istotnie podnoszą ich odporność na zużycie. Zwierzęta ziemne są szczegól- nie przystosowane do trudnych warunków. Pospolity żuk gnojowy ma powierzchnię skrzydeł prążkowaną a na tuło- wiu i głowie można zaobserwować odpowiednio wgłębienia i występy. Zmniejszają one powierzchnie kontaktu z ziemią a puste przestrzenie wypełniają się wodą lub powietrzem za- pewniając smarowanie a w konsekwencji zmniejszając opo- ry ruchu. Podnosi to „efektywność pracy” żuka i zmniejsza możliwość uszkodzenia powierzchni jego skrzydeł, głowy czy tułowia. Łapy kreta mające specyficzny kształt zapew- niający optymalne rozdrabnianie i usuwanie ziemi stanowiły inspiracje do zaprojektowania elementów tnących w maszy- nach rolniczych. Szkielety ptaków czy ssaków mają również optymalną lekką budowę i strukturę wewnętrzna niezbędną do przenoszenia obciążeń oraz tłumienia drgań. Powyższe cechy budowy roślin i zwierząt można wykorzystać w tech- nice między innymi do projektowania lekkich spawanych konstrukcji oraz do poprawy właściwości użytkowych war- stwy wierzchniej elementów wykonanych z żeliwa czy po- wierzchni lemiesza koparki [8,11,13,14,15]. Metodyka wprowadzania bioinspiracji W projektowaniu „bionicznym” można wyróżnić przedsta- wione poniżej etapy [6÷11]. – sformułowanie problemu i celu technicznego – przeprowadzenie kompleksowej analizy struktur biolo- gicznych w celu wyboru i wstępnej oceny praktycznej przydatność modelu biologicznego – opracowanie w oparciu o model biologiczny modelu tech- nicznego oraz modelowanie matematyczne (często me- todą elementów skończonych (Finite Elements Method – FEM), jego właściwości (np.tłumienie drgań, sztyw- ność, rozkład naprężeń itp.). – opracowanie na podstawie wyników modelowania mate- matycznego modelowych elementów do badań doświad- czalnych; w przypadku modelowania dużych elementó (np. korpus obrabiarki) model wykonuje się w odpowied- niej skali (np. 1:4 czy 1:6 itp.); do wykonania modelu sto- suje się tradycyjne metody wytwarzania NC i CNC, spawa- nie, odlewanie oraz coraz częściej metody przyrostowe. – przeprowadzenie wszechstronnych badań modelu i uogól- nienie uzyskanych wyników na rzeczywisty obiekt w celu oceny zmniejszenia masy, zwiększenia sztywności, wy- trzymałości, wielkości odkształceń, rozkładu naprężeń, charakterystyk dynamicznych itp. – ocena stopnia realizacji (spełnienia) celu technicznego. Jeżeli cel został spełniony to zostaje wykonany prototyp funkcjonalny; jeżeli cel nie został spełniony to można podjąć działania korygujące model bioniczny, doświad- czalny czy metodykę obliczeń. Należy podkreślić, że w całym cyklu badań niezwykle ważnym narzędziem badawczym jest intuicja. W zakresie rozwoju lekkich konstrukcji spawanych dynamicznie roz- wija się metodyka związana z wykorzystaniem rozwiązań konstrukcyjnych, które możemy obserwować w drzewach, krzewach czy liściach (np. kwiatów wodnych, kaktusa czy drzew[11÷13]. Powstają obecnie specjalne pakiety kompute- rowe (np. Pakiet Performance Control) wspomagajęce proces projektowania bionicznego, które umożliwiają projektantowi dokonywanie (na bieżąco) porównania projektu powstające- go wg dotychczas stosowanych konwencjonalnych zasad z alternatywnym projektem bionicznym opartym na struktu- rach naturalnych drzew. Na przykład konstruktor może na bie- żąco ocenić o ile może zmniejszony został ciężar konstrukcji bez zmniejszenia sztywności czy wytrzymałości [11]. Charakterystyka konstrukcji lekkich Konstrukcje lekkie [6] to konstrukcje o zminimalizowa- nej masie ale zachowujące pozostałe właściwości użytko- we na przynajmniej niezmienionym poziomie w stosunku do rozwiązań konwencjonalnych. Te pozostałe właściwości to: funkcjonalność i bezpieczeństwo związane z wytrzyma- łością, sztywnością i odpornością na zużycie, ekologiczno- ścią itp. Tworzenie konstrukcji lekkich w ujęciu konwencjo- nalnym jest obecnie związane ze stosowaniem w możliwe największym zakresie lekkich materiałów takich jak: meta- le lekkie (Lit, Magnez, Beryl, Aluminium i Tytan) i ich stopy, specjalne materiały kompozytowe, tworzywa sztuczne oraz odpowiednie nowoczesne, optymalne rozwiązania konstruk- cyjne (np. zastosowanie monolitycznych turbin lotniczych tzw. „blisks” zamiast tradycyjnych składanych z oddzielnie wykonywanych łopatek montowanych w specjalnych zam- kach na pierścieniu [6]. Jednak badania wykazują, ze najno- wocześniejsze i najbardziej efektywne rozwiązania w zakre- sie konstrukcji lekkich oferuje Natura [6,7,13]: Zastosowanie scharakteryzowanej powyżej metodologii oraz osiągnięć “bioniki” umożliwiło opracowanie konstrukcji korpusów obrabiarek, elementów lotniczych czy innych elementów o znacznie polepszonych charakterystykach. Elementy charakteryzowały się większą wytrzymałością (53–124%), i sztywnością (21-43%), zmniejszoną masą (3-43%) i mniej- szymi odkształceniami (16–44%) Przykłady zostaną przed- stawione poniżej. Bioniczna konstrukcja „bramy” obrabiarki Poniżej zostanie przedstawiony przykład konwencjonal- nej i bionicznej konstrukcji przesuwnej bramy (portalu) ob- rabiarki z nieruchomym stołem (Lin MC 600) [13]. Jako bio- logiczny wzorzec przyjęto liście lilii wodnej i kaktusa. Liść lilii wodnej przedstawiono na rysunku 1. Bioniczna konstrukcja (Rys.2b) charakteryzuje się mniej- szymi odkształceniami(~16,22%), mniejszą masą (~3,31%) żyły pośrednie żyły główne środekbrzeg 13PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 oraz większą sztywnością (~17,33%) w stosunku do bramy zaprojektowanej w tradycyjny sposób (Rys.2a). Równocze- śnie poprawie uległy charakterystyki dynamiczne (odpor- ność na drgania) bramy [13] Poprawa właściwości użytkowych w bionicznej konstruk- cji jest bezsporna. Jednak jej wykonanie może być trudniej- sze niż w przypadku bramy konwencjonalnej (żebra ukośne o różnych długościach, trudniejszy dostęp itp.). Decyzja o ewentualnym praktycznym zastosowaniu powinna być oparta na wynikach optymalizacji dla przyjętych kryteriów. Rys. 2. Konstrukcja konwencjonalna z jednakowymi równoległymi żebrami (a) oraz udoskonalona bioniczna konstrukcja (b) [13] Fig. 2. The conventional construction with pararell and uniform ribs (a) and the improved bionic construction (b) [13] a) b) a) b) c) Rys. 3. Trzy rodzaje struktury występujących u żuka gnojowego: a) struk- tura paskowa występująca na pokrywie skrzydła, b) struktura powierzch- ni głowy, c) siatka na głowie uformowana ze krowiego nawozu [14] Fig. 3. Three kinds of soil animals surfaces: a) stripshape of dung beetle’s elytrum, b) punctuate shape of dung beetle’s head, and c) reticulate of cow muck dung beetle’s head [14] Kształtowanie właściwości   warstwy wierzchniej W badaniach jako wzór struktury powierzchni przyjęto strukturę powierzchni skrzydeł, tułowia i głowy żuka gnojo- wego (rys.3) [9,14]. Wzorując się na strukturach z rysunku 3. przygotowano próbki z kilkunastoma wariantami struktury wykonanymi la- serem Nd-Yag. Przykłady tych struktur przedstawia rysunek 4. Przeprowadzone badania próbek ustrukturyzowanych laserowo wykazały, że wszystkie próbki z bioniczna struk- turą powierzchni wykazują większą odporność na zużycie zmęczeniowe w stosunku do próbek o powierzchni płaskiej. Wzrost ten wynosi: 53% dla próbek z bioniczną strukturą siatkową (kąt krzyżowania się rowków 600), 29% dla próbek z bioniczna strukturą w postaci równoległych rowków oraz 22% dla próbek z punktowymi wgłębieniami. Wzrost wytrzy- małości zmęczeniowej powyższych próbek wynika przede wszystkim z opóźnienia pojawiania się mikropęknięć oraz hamowania i zmiany kierunku ich propagacji. Wadą lase- rowego strukturyzowania powierzchni jest wprowadzenie lokalnych zmian właściwości próbki (naprężenia rozciągające, obniżenie twardości itp.). Zlikwidowanie tych zmian i ujedno- rodnienie właściwości mechanicznych można uzyskać przez wprowadzenie obróbki wykończeniowej Shock Laser Proces- sing (SLP) [15]. Połączenie napawania z bionicznym struktu- ryzowaniem i SLP (obróbka wykończeniowa) może prowadzić do uzyskania unikalnych właściwości powierzchni (napręże- nia wewnętrzne ściskające, wzrost twardości, wytrzymałości, odporności na żużycie, odorności na korozję itp.). Rys. 4. Przykłady struktury bionicznej powierzchni próbek z żeliwa szarego GCI wzorowanej na strukturze przedstawionej na rys.3. s – odległość elementów struktury, W - wymiar struktury (średnica lub szerokość), d – głębokość śladu struktury [14] Fig. 4. Example of samples made of grey iron GCI with bionic surfa- ce structure design taking into account Fig.3.; s – distance between structure elements, W – dimension of structure elements (diameter or width), d - depth of structure elements [14] Podsumowanie W powyższych rozważaniach zwrócono uwagę na niektóre aspekty możliwość wykorzystania bioinspiracji w technolo- giach spawania i napawania. W zakresie spawania bioinspiracja jest pośrednia. Konstrukcje lekkie spawane projektuje się z wykorzystaniem bioinspiracji w celu zmniejszenia masy, wzrostu sztywność, zmniejszenia odkształceń, zwiększenie 14 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 Literatura [1] E.Tasak .: Metalurgia spawania. Wyd. JAK Kraków 2008. [2] J. Radziejewska (Praca habilitacyjna], Laserowa modyfikacja właściwo- ści warstwy wierzchniej wspomagana nagniataniem Prace IPPT PAN, Nr 3/2011. [3] A. Dmowska, „ Badania warstwy wierzchniej elementów nagniatanych powierzchniowo po stopowaniu elektroiskrowym”, Rozprawa doktorska, Politechnika Warszawska, Wydział Inżynierii Produkcji, Warszawa 2015. [4] J. Kozak, Z. Górski: Model niszczenia zmęczeniowego spawanego złączy prostopadłych płyt. Przegląd Spawalnictwa vol.83, nr 4, s.49-53, 2011. [5] P. Stasiuk, A. Karolczuk, W. Kuczko „Rozkład naprężeń w krzyżowym złą- czu spawanym z uwzględnieniem rzeczywistego kształtu spoiny” Prze- gląd Spawalnictwa vol.86, nr 1, s.29-33, 2014. [6] Oczoś K.E., Kawalec A., Kształtowanie metali lekkich, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012. [7] Ruszaj A., „Bioinspiracja w rozwiązywaniu problemów technicznych”; Szkoła Naukowa Obróbek Erozyjnych – Artykuły naukowe z 2015 r., Mechanik 2015 (12) 255 – 260. [8] Ruszaj A., Bioinspiracje w projektowaniu konstrukcji lekkich, Mechanik 2016 (2). [9] Shu L.H, Ueda K., Chiu I., Cheong H., “Biologically inspired design”, CIRP Annals – Manufacturing Technology 60 (2011) 673 – 693. [10] Luriie-Luke E., “Product and technology innovation: What can biomimicry inspire”; Biotechnology Advances 32 (2014) 1494 - 1505. [11] M. Grigorian, “Biomimicry and Theory of Structures – Design Methodo- logy Transfer from Trees to Moment Frames”, Journal of Bionic Engine- ering 11 (2014) 638-648 . [12] L. Tadrist, M. Saudreau, E. de Langre, “Wind and grawity mechanical effect leaf inclination angles”, Journal of Theoretical Biology 341 (2014) 9-16. [13] L. Zhao, J. Ma, W. Chen, H. Guo., “Lightweight Design and Verification of Gantry Machining Center Crossbeam Based on Structural Bionic”, Jo- urnal of Bionic Engineering 8 (2011), 201-206. [14] Z. Chen, S. Lu, X. Song, H. Zhang, W. Yang, H. Zhou, “Effects of bionic units on the fatigue wear of gray iron surface with different shapes and distributions”, Optics & Laser Technology 66 (2015) 166-174. [15] J. Lu, CH. Yang, L. Zhang, A. Feng, Y. Jang, “Mechanical Properties and Microstructure of Bionic Non-Smooth Stainless Steel Surface by Laser Multiple Processing”, Journal of Bionic Engineering 6 (2009) 180 – 185. zdolności tłumienia drgań itp. Aby odpowiedzieć na pytanie: jak wprowadzenie bioinspiracji w takiej konstrukcji wpłynie na operacje spawalnicze trzeba przeprowadzić stosowna analizę. Być może operacje spawalnicze w bionicznej konstrukcji będą trudniejsze i bardziej kosztowne (większa liczba żeber o różnych wymiarach w stosunku do konwencjonalnej konstrukcji, dodatkowe pochyłe żebra o różnej długości). Ale ostatecznie może zostać wytworzony produkt o wyższej jakości i mniej- szym zużyciu materiałów, co może poprawić efektywność takiej produkcji. Ostatecznie decydować będzie analiza efek- tywności w każdym indywidualnym przypadku. W przypadku technologii napawania odpowiedź może być bardziej jedno- znaczna. Wytworzenie odpowiedniej struktury na napawanej powierzchni zapewne poprawi jej właściwości (np. odporność na zużycie zmęczeniowe). Efekty zależeć będą od koniecznych operacji wykończeniowych wspomagających napawanie (np. obróbka zgniotem) [2,3]. Połączenie technologii napawania ze strukturyzowaniem i SLP może dać największe efekt wynikające z poprawy właściwości warstwy wierzchniej [15]. Z uwagi na to, że praktyczne zastosowania osiągnięć bioniki to nie tylko chwilowa moda ale trwały kierunek rozwoju konstrukcji i procesów produkcyjnych celowe jest uwzględnienie w pracach badawczych, rozwojowych i procesach wytwarzania osiągnięć „Bioniki”