PS 6 2016 WWW.pdf 27PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 Wybrane właściwości powłok aluminiowych   natryskiwanych metodą LPCS na PA6 Selected properties of aluminium coatings sprayed with LPCS method on PA6 Dr inż. Aleksandra Małachowska; mgr inż. Tomasz Kowal; dr inż. Marcin Winnicki; prof. dr hab. inż. Andrzej Ambroziak   – Politechnika Wrocławska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: aleksandra.malachowska@pwr.wroc.pl Streszczenie W artykule przedstawiono badania powłok aluminiowych naniesionych na poliamid 6 za pomocą niskociśnieniowej odmiany metody cold spray (LPSC). Porównano wpływ przy- gotowania powierzchni na przyczepność, mikrotwardość oraz mikrostrukturę powłok. Warstwy wytworzone na podło- żach niepoddanych obróbce charakteryzowały się tendencją do samoistnej utraty przyczepności. Przyczepność uległa znacznemu zwiększeniu dzięki zastosowaniu obróbki stru- mieniowo-ściernej w podwyższonej temperaturze oraz mię- dzywarstw cynowych. Osiągnięte wartości są porównywalne z możliwymi do uzyskania innymi metodami natryskiwania cieplnego. Słowa kluczowe: hydroksyapatyt; natryskiwanie plazmowe; endoimplanty; spektroskopia ramana Abstract The article presents a study on aluminum coatings de- posited on polyamide 6 by a low-pressure cold spray method (LPSC). The effect of surface preparation on adhesion, mi- crohardness and microstructure of coatings was compared. The layers sprayed on untreated substrates were character- ized by a tendency to delamination. Adhesion has been sig- nificantly increased through the use of sandblasting at an el- evated temperature and tin interlayer. Coatings performance is comparable to those obtained by other methods. Keywords: hydroxyapatite; plasma spraying; endoimplants; Raman spectrosocopy Wstęp Polimery znajdują obecnie coraz szersze zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu. Przykładowo, w branży motocyklowej udział tej grupy stanowi 10 ÷ 15% [1], w bran- ży samochodowej od 15% do 25%, a prognozy przewidują wzrost do nawet 70%[2,3]. Popularność tej grupy materiałów wynika z ich licznych zalet takich jak łatwość formowania, mała gęstość, wysoka odporność chemiczna czy też este- tyczny wygląd. Szersze zastosowanie tworzyw sztucznych jest jednakże ograniczone przez często niewystarczającą wytrzymałość mechaniczną czy też termiczną, płynięcie pod obciążeniem jak również brak przewodności elektrycz- nej[4]. Największe zastosowanie w budowie maszyn znajdu- ją termoplasty. Wśród których, ze względu na budowę che- miczną oraz temperaturę pracy można wyróżnić kilka grup. Jedną z nich stanowią poliamidy, tworzywa zbudowane z grup aminownych, charakteryzujące się wysoką udarno- ścią i dobrymi właściwościami trybologicznymi [5]. Metalizacja polimerów pozwala na uzyskanie przez nie nowych cech, takich jak: przewodność elektryczna, prze- wodność cieplna, odporność na erozje lub promieniowanie oraz ekranowanie elektromagnetyczne [6] i jest szeroko prowadzonym procesem szczególnie przy użyciu osadzania chemicznego i następującej po nim galwanizacji [4]. Proces ten jednak jest długotrwały oraz skutkuje powsta- niem szkodliwych na środowiska związków m.in. chromu [4]. Stąd coraz chętniej stosowana jest metalizacja metodami osadzania z fazy gazowej PVD czy CVD [4]. W przypadku ko- nieczności uzyskania grubszych warstw często stosowaną metodą jest natryskiwanie cieplne m.in. łukowe [7,8] też pla- zmowe [9]. Ostatnio coraz szerzej prowadzone są próby metalizacji za pomocą natryskiwania zimnym gazem z ang. cold spray ze względu na stosukowo niską temperaturę procesu po- zwalającą tym samym na uniknięcie termicznej degradacji substratu jak również stosunkowo wysoką jakość uzyskiwa- nych powłok [10,11]. Występują dwie odmiany natryskiwania zimnym gazem: nisko- i wysokociśnieniowa. Podstawową różnicą jest zakres stosowanych ciśnień. Zasada działania bazuje na wykorzy- staniu strumienia sprężonego i podgrzanego gazu do które- go podawany jest proszek. Następnie całość jest przyspie- szana do prędkości naddźwiękowych podczas przepływu przez dyszę de Lavala. W metodzie niskociśnieniowej gazem roboczym jest na ogół powietrze, choć istnieją też doniesie- nia o wykorzystaniu azotu czy helu, o ciśnieniu do 1 MPa i temperaturze do około 650 °C. Nagrzewnica umieszczona Aleksanda Małachowska, Tomasz Kowal, Marcin Winnicki, Andrzej Ambroziak przeglad Welding Technology Review 28 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 jest centralnie w palniku, a proszek wprowadzany jest ra- dialnie tuż za przewężeniem. Uzyskiwane prędkości proszku do 700 m/s pozwalają na nanoszenie jedynie proszków me- tali miękkich Sn, Zn, Al, Cu i Ni [12÷14]. Połącznie powstaje w wyniku plastycznej deforma- cji cząstki proszku w kontakcie z podłożem. Zakłada się, że podczas uderzenia dochodzi do intensywnej, lokalnej deformacji materiału na granicy cząstka/podłoże skutkują- cej powstaniem pasm adiabatycznego ścinania. Umożliwia to usunięcie tlenków w postaci wypływki i tym samym zetknięcie czystych metalicznie powierzchni [15]. Próby metalizacji metodą cold spray Proces nanoszenia proszków metali na powierzchnię róż- nych tworzyw sztucznych badał m.in. Lupoi [16]. Stwierdził on, że najważniejszym parametrem dla uformowania powło- ki jest energia uderzenia proszku, wyliczana z jego gęsto- ści oraz prędkości krytycznej, w odniesieniu do udarności tworzywa. Zauważył, że proszki metali miękkich o małej prędkości krytycznej np. Sn i Pb mogą zostać łatwo nanie- sionananiesione jako powłoki. W przypadku Al i Ti możli- we jest uzyskanie powłok, jednakże obok konstytuowania powłoki może wystąpić erozja podłoża. Dla proszków Cu o dużej gęstości i dużej prędkości krytycznej erozja będzie już procesem dominującym i stąd uzyskanie szczelnych po- włok będzie trudne. Większość dalszych badań koncertuje się na powłokach Al i Cu. Zhou [11] uzyskał grubą warstwę Al Al/Cu na wysoko- wytrzymałym polimerze PEEK450CA30. Giraud [17] badał wpływ parametrów na nanoszenie warstw Al na Pa66. Po- włoki zaczęły się formować od ciśnienia 1.5 MPa i tem- peratury 200 ale optymalne parametry zostały osiągnięty przy ciśnieniu 2.5 MPa i temperaturze 250° C. Zauważono, że zwiększenie ilości przejść palnika wpływa pozytywnie na gęstość powłoki. Ganesan [18] porównywał proces natryskiwania na podłoża termo- i duroplastyczne. Grube warstwy zostały naniesione jedynie na podłożach termoplastycznych. Uży- cie podłoża duroplastycznego skutkowało jego kraterowa- niem. Jednakże zastosowanie międzywarstwy cynowej po- zwoliło na wytworzenie powłoki miedzianej na powierzchni tworzywa. Rys. 1. Proszki wykorzystane w procesie natryskiwania Sn(a), Al (b) Fig. 1. SEM of feedstock powders: Sn (a), Al (b) Celem pracy było określenie wpływu przygotowania po- wierzchni podłoża na przyczepność powłok aluminiowych na PA6. Metodyka badań  Materiały Do procesu natryskiwania użyto wytworzonych w proce- sie atomizacji proszków cyny i aluminium, o nieregularnym kształcie. Zarówno proszek cyny jak i aluminium o granula- cji 45+10 μm, przy czym wielkość średnia cząsteczek wynio- sła odpowiednio 8.57 μm i 29.37 μm. Proszki zastosowane w procesie natryskiwania przedstawiono na rysunku 1. Jako materiał podłoża zastosowano poliamid 6 (Plastics Group, Wroclaw, Polska). W celu poprawienia przyczepności warstwy aluminiowej przed procesem natryskiwania podło- ża były modyfikowane. Proces natryskiwania Powłoki wykonano stosują urządzenie do niskociśnieniowe- go natryskiwania zimnym gazem, DYMET 413 (Obnisk Center for Powder Spraying, Obnisk, Russia). Jako gaz roboczy zosta- ło użyte powietrze. Palnik do natryskiwania był zamontowany w manipulatorze umożliwiającym ruch w 3 osiach (x,y,z). Odle- głość między kolejnymi przejściami palnika wyniosła 3.5 mm. Parametry natryskiwania warstw wraz z sposobem przygoto- wania powierzchni podano w tablicy I. Obróbka strumieniowa została przeprowadzona z użyciem komercyjnie dostępnego elektrokorundu typ K-00-04-16 (Obnisk Center for Powder Spraying, Obnisk, Rosja) o granulacji poniżej 350 µm. a) b) Numer  próbki Przygotowanie  próbki Proszek Liczba  przejść  palnika Ciśnienie  gazu  [MPa] Temp. gazu  [°C] Prędkość  podajnika  [mm/min] Odległość  palnika od  podłoża  [mm] Przepływ  masowy  proszku  [g/min] 1 Brak próbki Al 2 0,9 200 2000 10 30 2 Obróbka strumieniowo ścierna Al 200 2000 10 30 3 Obróbka strumieniowo ścierna w podwyższonej temperaturze Al2O3 1 300 2000 10 15 Al 200 2000 10 30 4 Warstwa pośrednia - cyna Sn 200 2000 10 15 Al 200 2000 10 30 Tablica I. Parametry natryskiwania powłok Table I. Coatings’ spraying parameters 29PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 Badania przyczepności i metalograficzne  Próba przyczepności powłok została wykonana zgodnie z PN-EN 582:1996 Natryskiwanie cieplne. Określanie przy- czepności metodą odrywania. Próbki, w postaci krążków o średnicy 40 mm, były klejone do przeciwpróbek za pomo- cą kleju epoksydowego Distal (rys. 2). Przyczepność została określona jako średnia z 3 pomiarów. Z przygotowanych próbek zostały wykonane zgłady metalograficzne. Zdjęcia wykonano przy użyciu mikrosko- pu Nicon Eclipse MA200 (Nikon Corporation Melville, NY) rejestracji obrazów dokonano za pomocą sprzężonej z mi- kroskopem kamery cyfrowej oraz oprogramowania NIS Ele- ments BR. Grubość powłok kontrolowano podczas natryskiwania za pomocą czujnika zegarowego. Rys. 2. Schemat próbek do badań przyczepności Fig. 2. Scheme of sample for bond strength test Pomiary mikrotwardości wykonano na zgładach zgodnie z PN-EN ISO 6507-3:2007P przy użyciu Digital Micro Hard- ness Testet MMT-X7 (Matsuzawa Co., Ltd.) Dla warstw alu- miniowych wykonano po 5 pomiarów dla obciążenia 100 g w osi warstw. Schemat umieszczenia odcisków podczas prób mikrotwardości przedstawiono na rysunku 3. Rys. 3. Schemat rozmieszczenia odcisków do badań mikrotwardości Fig. 3. Scheme of arrangement of indentation points for microhar- denss testing Rezultaty i dyskusja  Mikrostruktura powłok  Na rysunkach 4÷6 przedstawiono mikrostruktury powłok dla parametrów podanych w tabeli I. Na rysunku 4 przedstawiono strukturę warstwy aluminio- wej wykonanej na podłożu po obróbce strumieniowo ścier- nej podłoża polimerowego. Próbka w trakcie cięcia straciła spójność na całej długości (rys. 4a). Cienka warstwa alumi- nium na podłożu wskazuje na to, że doszło do zniszczenia powłoki, a nie utraty połączenia między nią, a podłożem. Struktura powłoki w obszarze zniszczenia jest wysoce po- rowata (rys. 4b). Cała warstwa jest wysoce porowata, przy czym, największe obszary porowatości występują przy podłożu oraz wierzchu powłoki. Podobna struktura zosta- ła zaobserwowana w pracy [17] Porowatość przy wierzchu powłoki jest zjawiskiem typowym i jest powiązana z tak zwanym zwany „hammering effect” – nadlatujące cząstki dodatkowo ubiją już osadzone, co skutkuje zmniejszeniem porowatości. Im bliżej powierzchni warstwy tym efekt ten jest słabszy. Porowatość przy powierzchni podłoża jest prawdopodobnie spowodowana niedostateczną twardością substratu, co uniemożliwia dostateczną deformację prosz- ku w momencie uderzenia. Prawdopodobnie ta wysoka po- rowatość w tym obszarze była źródłem zniszczenia próbki. a) b) Rys. 4. Schemat próbek do badań przyczepności Fig. 4. Scheme of sample for bond strength test a) b) Rys.  5.  Struktura powłoki aluminiowej na warstwie pośredniej z korundu przy powiększeniu a) 50x b) 200x Fig. 5. Aluminium coating microstructure on the alumina interlayer at a magnification of a) 50x b) 200x Struktura powłoki uzyskana po obróbce strumieniowo ściernej w podwyższonej temperaturze została przedsta- wiona na rysunku 5. Widoczne są poszczególne cząstki Al2O3 wbite w materiał podłoża. Tworzą one swoistą między- warstwę, na której osadzona została warstwa aluminium. W porównaniu do warstwy Al natryskiwanej bezpośrednio na poliamid widoczne jest zmniejszenie porowatości przy podłożu, związane jest to z łatwiejszym odkształcaniem cząstek na cząstkach Al2O3. a) b) Rys.  6.  Struktura powłoki aluminiowej na warstwie pośredniej z cyny przy powiększeniu a) 50x b) 500x Fig.  6.  Aluminium coating microstructure on the tin interlayer at a magnification of a) 50x b) 500x Na rysunku 6 pokazano strukturę powłoki aluminiowej na warstwie pośredniejz cyny. Widoczna jest wyraźna granica pomiędzy warstwą cyny oraz warstwą aluminium. Warstwa 30 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 cyny ma bardzo nieregularny kształt, cząstki proszku osa- dzały się na różnej grubości (w zależności od wielkości cząstki). Warstwa aluminium posiada stosunkowo dużą ilość porów, jednak widoczne jest wyraźne zmniejszenie ich ilości przy powierzchni. Co wynika z stosunkowo równomier- nego rozłożenia cząstek Sn, tworzących ciągłą warstwę. Rys. 7. Zestawienie grubości powłok aluminiowych przy powiększe- niu 50x Fig. 7. Classification of aluminium coatings thickness at a magni- fication of 50x Na rysunku 7 porównano grubości wszystkich powłok. Powłoki wytworzone z użyciem warstwy pośredniej mają zbliżoną grubość, a co za tym idzie wydajność procesu. Powłoki natryskiwana bezpośrednio na podłoże jest 1,5÷2 razy grubsza. Wynika to z konieczności wykonania dwóch przejść palnika. Przy pierwszym przejściu cząstki Al wbija- ły się w podłoże, tworząc pierwszą ciągła, cienką warstwę, na której było możliwe zbudowanie ciągłej grubej warstwy. Badania adhezji powłok do podłoża Na rysunku 8 przedstawiono wyniki badań przyczepności warstw do podłoża. Średnia przyczepność powłok natryskiwanych na po- wierzchnię nieprzygotowaną osiągnęła zaledwie 0,70 MPa. Wynika to z stosunkowo małej twardości podłoża, nara- żonego dodatkowo na mięknięcie pod wpływem procesu natryskiwania. Jest to jeden z ważniejszych parametrów wpływających na możliwość uzyskania ciągłej powłoki w metodzie cold spray [19]. Rozwinięcie powierzchni przed natryskiwaniem przyczyniło się do wzrostu przyczepno- ści do średniej wartości 1,51 MPa. Zastosowanie warstwy pośredniej wpłynęło korzystnie na przyczepność powłok. W przypadku warstwy pośredniej z korundu średnia wartość przyczepności wyniosła 2,56 MPa, a w przypadku cyny 4,42 MPa oraz 4,25 MPa. Bardzo małe odchylenie standardowe pokazuje, że otrzymane wyniki są skupione wokół warto- ści średniej (rys. 8). Uzyskane przyczepności są zbliżone do wartości podawanych przez innych badaczy [11]. Warto jednak zauważyć, że przy zastosowaniu na przykład obróbki strumieniowo-ściernej w podwyższonej temperaturze zosta- ły one uzyskane przy znacznie niższych parametrach proce- su natryskiwania. Niska wartość adhezji warstwy z samego aluminium była widoczna już podczas natryskiwania. Warstwy miały tendencję do samoistnej utraty przyczepności Rozwinięcie powierzchni zwiększyło przyczepność powłoki do podłoża, ponieważ zwiększyło powierzchnie kontaktu pomiędzy. Wzrost przyczepności przy zastosowaniu powłok po- średnich wynika z relacji podłoże – warstwa pośrednia oraz warstwa pośrednia – warstwa aluminium. Korund i cyna łatwiej się osadzają na powierzchni poliamidu tworząc sil- niejsze połączenia, co jest najlepiej widoczne dla cyny po- zwalającej na uzyskanie ciągłej warstwy. Z kolei łatwiej jest skutecznie natryskiwać aluminium na korund i cynę niż na tworzywa sztuczne ze względu na zwiększoną twardość. W przypadku warstwy pośredniej z Al2O3 wzrost przyczep- ności wynika również z znacznego rozwinięcia podłoża pod- czas piaskowania w podwyższonej temperaturze. Rys. 8. Wyniki próby zrywania warstw Fig. 8. Results of bond strength test Badania mikrotwardości powłok Wyniki pomiaru mikrotwardości HV0.1 powłok zostały przedstawione na rysunku 9. W przypadku każdej powłoki wystąpił wzrost mikrotwardości w stosunku do wyjściowej twardości proszku. Największą mikrotwardością charakte- ryzowały się powłoki wytworzone na podłożu po obróbce strumieniowo-ściernej w podwyższonej temperaturze. Jest to spowodowane stosunkowo najmniejszą porowatością tej powłoki w warstwie (i w jej osi) w osi warstwy. Najmniejszą mikrotwardość wykazała powłoka na międzywarstwie cyno- wej. Mógł być to rezultat małej twardości cyny i tym samym trudniejszym odkształcaniem się cząstek Al. Rys. 9. Wyniki pomiarów mikrotwardości Fig. 9. Results of microhardness measurement 31PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 6/2016 Wnioski Wytworzenie powłok aluminiowych na poliamidzie 6 za pomocą technologii cold spray jest możliwe, przy czym konieczna jest dalsza optymalizacja procesu pod kątem metalizacji tworzyw sztucznych. – Wszystkie warstwy cechowały się dużą porowatością. W porównaniu do warstw osadzanych na podłożach metalowych i ceramicznych była ona szczególnie widoczna przy podłożu. – Przyczepność warstw była na zadowalającym poziomie, przy czym największe wartości przyczepności uzyskano przy zastosowaniu międzywarstwy Sn. – We wszystkich warstwach wystąpił wzrost twardości w stosunku do twardości wyjściowej proszku. Artykuł współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Literatura [1] D. Dobosz, „Era plastiku. Tworzywa sztuczne w motocyklach,” Świat mo- tocykli, nr 12, 2012. [2] K. Mrówczyński, „Tworzywa sztuczne w motoryzacji: stabilny wzrost i niezłe perspektywy,” Chemia i biznes, nr 3, 2013. [3] K. Bielefeldt, J. Walkowiak i W. Papacz, „Wzmocniok ne tworzywa sztucz- ne w motoryzacji,” Zeszyty naukowe instytutu pojazdów Politechniki War- szawskiej, nr 1, pp. 71-80, 2014. [4] R. Suchentrunk, „Kunststoffmetallisierung”, Leuze Verlag, Saulgau, 1991 [5] Adrian P Mouritz, Introduction to Aerospace Materials, woodhead publi- shing limited, Cambridge 2012. [6] X. L. Zhou, A. F. Chen, J. C. Liu, X. K. Wu i J. S. Zhang, „Preparation of metallic coatings on polymer matrix composites by cold spray,” Surfa- ce & Coatings Technology, nr 206, p. 132–136, 2011. [7] H. Ashrafizadeh, P. Mertiny, and A. McDonald, Evaluation of the Influence of Flame Spraying Parameters on Microstructure and Electrical Conduc- tivity of Al-12Si Coatings Deposited on Polyurethane Substrates Proce- eding of ITSC 2015, Long Beach USA. [8] Adrián Lopera-Valle, André McDonald, Use of Flame-Sprayed Coatings as Heating Elements for Polymer-Based Composite Structures, Proceeding of ITSC 2015, Long Beach USA. [9] Sun Guanhong, He Xiaodong , Jiang Jiuxing, Sun Parametric study of Al and Al2O3 ceramic coatings deposited by air plasma spray onto polymer substrate Yue Applied Surface Science 257 (2011) 7864–7870. [10] Hezhou Ye, Jianfeng Wang, Preparation of aluminum coating on Lexan by cold spray, Materials Letters 137 (2014) 21 –24. [11] Zhou X.L., Chen A.F., Liu J.C., Wu X.K, Zhang J.S., Preparation of metallic coatings on polymer matrix composites by cold spray, Surf. Coat. Tech- nol.,2011, vol. 206(1), pp. 132–136. [12] Winnicki M. , Kocimski J. , A. Ambroziak A., Porównanie wydajności pro- cesu dwóch metod natryskiwania na zimno: nisko i wysokociśnieniowej, XXXIX Szkoła Inżynierii Materiałowej, Kraków-Krynica, 27-30 IX 2011 : [monografia / pod red.Jerzego Pacyny]. 2011 (Kraków: Zakład Usług Po- ligraficznych). s. 247-252. [13] Koivuluoto H., Lagerbom J., Kylmälahti M., Vuoristo P., Microstructure and Mechanical Properties of Low-Pressure Cold-Sprayed (LPCS) Coatings, Jo- urnal of Thermal Spray Technology, 2008,vol. 17(5-6), pp. 721-727. [14] Ning X.-J., Jang J.-H., Kim H.-J, The effects of powder properties on in-flight particle velocity and deposition process during low pres- sure cold spray process, Applied Surface Science, 2007, vol. 253, p. 7449–7455. [15] Assadi H., Gärtner F., Stoltenhoff T., Kreye H., Bonding mechanism in cold gas spraying, , Acta Materialia 51 (2003), pp. 4379–4394. [16] Lupoi R., O’Neill W. ,Deposition of metallic coatings on polymer surfaces using cold spray, Surf. Coat. Technol., 2010, vol. 205, pp. 2167–2173. [17] Giraud D., Borit F., Guipont V., Jeandin M.,Malhaire J.M., Metalliza- tion of a Polymer Using Cold Spray: Application to Aluminum Coating of Polyamide 6, Thermal Spray 2012: Proceedings from the International Thermal Spray Conference and Exposition, May 21–24, 2012, Houston, Texas, USA. [18] Ganesan A., Yamada M., Fukumoto M., Cold Spray Coating Deposition Mechanism on the Thermoplastic and Thermosetting Polymer Substra- tes Journal of Thermal Spray Technology Vol. 22(8) 2013 pp. 1275–1282. [19] Zhang D., Shipway P.H., McCartney D.G., Cold Gas Dynamic Spray- ing of Aluminum: The Role of Substrate Characteristics in Deposit Formation, Journal of Thermal Spray Technology, 2005, vol 14(1), pp. 109-116.