PS 7 2016 WWW.pdf 25PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 7/2016 Analiza wariantów metody wyznaczania   trwałości zmęczeniowej złączy spawanych   na podstawie naprężeń nominalnych Analysis on nominal stress approach variants in lifetime estimation of welded joints Dr inż. Łukasz Blacha – Politechnika Opolska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: l.blacha@po.opole.pl Streszczenie W artykule przedstawiono przegląd czterech wariantów metody naprężeń nominalnych stosowanej do wyznaczenia trwałości zmęczeniowej złączy spawanych. Przegląd ten do- tyczył wariantów znanych z zaleceń IIW, ABS, JSSC oraz z nor- my Eurokod 3. Przeprowadzona analiza skoncentrowana była na sposobie klasyfikacji złączy, charakterystykach zmęcze- niowych oraz współczynnikach korekcyjnych trwałości. Ana- liza została uzupełniona o wyniki obliczeń przeprowadzonych według opisywanych wariantów. Słowa kluczowe: trwałość zmęczeniowa; metoda naprężeń nominalnych; analiza Abstract The paper contains a review of four nominal stress ap- proaches to fatigue analysis of welded joints. Analysis was undertaken on the differences between recommendations by IIW, ABS, JSSC and Eurocode 3 and was focused on classifi- cation of welded joints, formulation of S-N curves and fatigue strength correction factors. The analysis was backed-up by examples of fatigue life evaluation according to the different variants. Keywords: fatigue life; nominal stress approach; analysis Wstęp Złącza spawane są istotnym elementem wielu konstruk- cji, których trwałość często rzutuje na trwałość eksplo- atowanego obiektu [1÷4]. Ze względu na niejednorodność mikrostrukturalną oraz geometrię złącza spawane narażo- ne na oddziaływanie obciążeń zmiennych są szczególnie podatne na zniszczenie. Dzieje się tak ze względu na sam proces spawania któremu towarzyszy znaczny gradient temperatury w ograniczonej objętości materiału, którego występowanie połączone jest z wprowadzeniem materiału wypełniającego. Skutkiem takiego procesu jest koncentra- cja naprężeń będąca przyczyną obniżenia poziomu wytrzy- małości oraz trwałości zmęczeniowej. Problem wyznaczania trwałości zmęczeniowej złączy spawanych jest opracowywany od wielu lat. Spośród róż- nych podejść do tej problematyki wyróżnić można grupę metod znajdujących szersze zastosowanie (zestawienie między innymi w [5,6]). Do tej grupy zaliczyć można między innymi metodę naprężeń nominalnych [7÷10], będącą rów- nież najmniej skomplikowaną w zastosowaniu. Jej zasto- sowanie jest preferowane, gdy analizowane złącze należy do sklasyfikowanych oraz gdy naprężenia te łatwo jest wy- znaczyć. Do kolejnych metod z tej grupy zaliczyć można me- tody napreżeń „geometrycznych”; do metod tych przynależy Łukasz Blacha między innymi metoda „punktu krytycznego” (ang. hot-spot) [7,11] jak również metoda promienia fikcyjnego [7,12,13]. Obliczenia tymi metodami są jednak bardziej czasochłon- ne, gdyż zawsze wymagane jest przeprowadzenie obliczeń numerycznych na modelach uwzględniających geometrię złącza lub doświadczalne wyznaczenie odkształceń w jego pobliżu. Do grupy metod o węższym zastosowaniu przynale- żą między innymi metody wykorzystujące mechanikę pęka- nia [12] i metody nielokalne [14]. Celem pracy było przybliżenie idei metody naprężeń nominalnych oraz porównanie jej wariantów znanych z róż- nych poradników i norm znajdujących zastosowanie w róż- nych gałęziach przemysłu. Porównanie uzupełnione zostało o przykładowe obliczenia. Metody naprężeń nominalnych   – założenia i metodologia Metoda wyznaczania trwałości złączy spawanych na pod- stawie naprężeń nominalnych występuje w różnych warian- tach, obecnych między innymi w zaleceniach Międzynaro- dowego Instytutu Spawalnictwa (IIW - International Institute przeglad Welding Technology Review 26 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 7/2016 of Welding: Recommendations for fatigue design of welded joint and components, dokument XIII-2151-07/XV-1254-07 [7]), amerykańskiego urzędu żeglugi (ABS- American Bure- au of Shipping: Guide for fatigue assessment of offshore structures [8]), japońskiego stowarzyszenia przemysłu bu- dowlanego (JSSC - Japanese Society of Steel Construction: Fatigue design recommendations for steel structures, JSSC Technical Report No. 32 [9]) oraz w normach europejskich (Eurokod 3: Projektowanie konstrukcji stalowych. Część 1÷9: Zmęczenie [10]). Wyznaczenie trwałości zmęczeniowej metodą naprężeń nominalnych sprowadza się do przypisania projektowanego złącza do jednej z klas. Klasy te zostały utworzone przez po- dział złączy według kryterium geometrii. W niektórych kla- sach zastosowano dalszy podział ze względu na przyjęte wy- magania końcowe odnoszące się do jakości złącza. W tych przypadkach za kryterium przyjęto czynniki takie jak stopień przetopienia, przesunięcie spawanych płyt, przeprowadzone badania nieniszczące i inne. Każda z klas przypisana jest do charakterystyki zmęczeniowej. W każdym spośród wymie- nionych wariantów zastosowanie znajduje charakterystyka Wöhlera w układzie podwójnie logarytmicznym:  (1) gdzie: Nf – liczba cykli do zniszczenia; B, m – stałe materiałowe; Δσ – zakres naprężenia, MPa. Przykładową charakterystykę opisywaną zależnością (1) przedstawiono na rysunku 1. Trwałość zmęczeniową można w dogodny sposób wyznaczyć wykorzystując przekształco- ną zależność (1):  (2) gdzie: S – stała materiałowa; S = 10B. Rys. 1. Przykładowa charakterystyka Wöhlera w układzie podwójnie logarytmicznym Fig. 1. An example of a Wöhler’s S-N curve in a logarithmic scale Metoda naprężeń nominalnych znajduje zastosowanie głównie w przypadku oddziaływania obciążeń sinusoidal- nie zmiennych, rzadziej będących pod wpływem obciążeń losowych, przy czym jako naprężenie nominalne rozumieć należy wartość naprężenia w miejscu spoiny określoną bez uwzględnienia spiętrzenia wynikającego z obecności złącza. Z analizy zależności (2) wynika, że aby wyznaczyć trwałość zmęczeniową należy znać wartość zakresu zmia- ny naprężenia Δσ oraz stałych m i S. Wartość Δσ przyjmuje się jak wartość zakresu naprężeń nominalnych, który inter- pretować należy według rysunku 2. W przypadku złożonego stanu naprężenia należy zastosować kryterium wieloosio- wego zmęczenia. Zalecenia IIW i ABS wskazują na kryte- rium maksymalnego naprężenia normalnego. Stała m ozna- cza współczynnik kierunkowy (nachylenie) charakterystyki przedstawionej na rysunku 1. Stałą S zidentyfikować można po zaklasyfikowaniu złącza do jednej z klas zmęczeniowych. Rys. 2. Interpretacja zakresu naprężenia Δσ, gdzie: σa – amplituda naprężenia Fig. 2. Interpretation of stress range Δσ, where: σa – stress amplitude Klasyfikacja złączy spawanych Ideę klasyfikacji na przykładzie zaleceń IIW przedsta- wiono na rysunku 3. W zaleceniach IIW klasa zmęczeniowa oznaczona jest jako FAT ΔσK, przy czym ΔσK oznacza war- tość zakresu naprężenia odpowiadającego trwałości 2•106 liczby cykli zmiany obciążenia (np. klasa „FAT 80”). Rys. 3. Przykład klasyfikacji zmęczeniowej (International Institute of Welding, XIII-2151-07/XV-1254-07 [7]) Fig. 3. An example of fatigue classification W normie Eurokod 3 jako nazwę klasy przyjęto jedynie wartość ΔσK (np. klasa „80”). W zaleceniach ABS i JSSC klasy zmęczeniowe oznaczono za pomocą pojedynczych liter, przy czym w przypadku zaleceń ABS oznaczenie klasy zmęczeniowej jest bezpośrednim odnośnikiem do wartości stałej S. Przyjęte definicje stałej S podsumowano w tablicy I. Charakterystyki zmęczeniowe Zalecenia IIW do obliczeń przewidują charakterysty- ki zmęczeniowe o nachyleniu m = 3,0, zarówno dla złączy Zalecenia lub norma IIW ABS JSSC Eurokod 3 S= 2•106•(FAT) m A lub C * 2•106•(ΔσK)m 2•106•(ΔσK) m * - w zależności od założeń projektowych Tablica  I.  Definicje stałej S równania (2), gdzie: ΔσK – wartość zakresu naprężenia przypisana do danej klasy zmęczeniowej; A, C – oznaczenia wewnętrzne w zaleceniach ABS [8] Table I. Definitions of constant S in Eq. (2), where: ΔσK – stress ran- ge corresponding to the given fatigue class; A, C – denotation used in the ABS Guide [8] 27PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 7/2016 stalowych, jak i dla złączy ze stopów aluminium, poddanych rozciąganiu lub ściskaniu. Charakterystyki dla złączy ze stali przedstawiono na rysunku 4. W przypadku analizy trwało- ści na podstawie naprężeń stycznych mamy do czynienia z nachyleniem m = 5,0. Charakterystyki zawsze ograniczo- ne są charakterystyką materiału rodzimego (na rysunku 4 oznaczoną przez charakterystykę dla klasy FAT 160). W przypadku projektowania w zakresie wysokiej trwało- ści pamiętać należy o umownej granicy zmęczenia. Jeśli zakres naprężenia Δσ jest mniejszy niż jej wartość, to proces zniszczenia przebiega względnie wolniej (co potwierdzają liczne badania, między innymi [15]). Przypadek ten znajduje odzwierciedlenie w innym nachyleniu m, w tym przypadku m = 22,0 (rysunek 5). Rys.  4.  Charakterystyki zmęczeniowe FAT dla złączy stalowych (International Institute of Welding, XIII-2151-07/XV-1254-07 [7]) Fig. 4. FAT S-N curves for steel welded joints (International Institute of Welding, XIII-2151-07/XV-1254-07 [7]) Rys.  5.  Charakterystyki zmęczeniowe FAT dla złączy stalowych, rekomendowane do projektowania w zakresie wysokiej trwałości (International Institute of Welding, XIII-2151-07/XV-1254-07 [7]) Fig. 5. FAT S-N curves for steel welded joints, recommended in case of very high cycles applications (International Institute of Welding, XIII-2151-07/XV-1254-07 [7]) Zalecenia JSSC i ABS dotyczą jedynie złączy stalowych, w przypadku Eurokodu złącza ze stopów aluminium zostały opisane w części 9 (Eurokod 9: Projektowanie konstrukcji aluminiowych. Część 1÷3: Konstrukcje narażone na zmę- czenie [16]). Nachylenie charakterystyk JSSC oraz Eurokodu 3 ma taką samą wartość parametru m, tj. m = 3,0 oraz m = 5,0 w przypadku obciążeń naprężeniami stycznymi. W przypadku zaleceń JSSC jedyną różnicą jest zmienne położenie umow- nej granicy zmęczenia (przesunięcie względem odpowiada- jącej liczbie cykli) oraz przyjęcie założenia o obszarze nie- ograniczonej trwałości poniżej poziomu umownej granicy zmęczenia. W przypadku normy Eurokod 3 położenie umownej gra- nicy zmęczenia jest stałe. Istotną różnicą jest dwustop- niowość charakterystyki w zakresie trwałości większej niż ta odpowiadająca umownej granicy zmęczenia. Na pierw- szym stopniu nachylenie charakterystyki wynosi m = 5,0 aby potem przejść w obszar nieograniczonej trwałości. W przy- padku charakterystyki dla naprężeń stycznych przyjęto zało- żenie o obszarze nieograniczonej trwałości poniżej poziomu umownej granicy zmęczenia. Nachylenie charakterystyk opublikowanych przez ABS różni się pomiędzy poszczególnymi klasami i przyjmuje wartości m = (3,0÷4,0) oraz m = (5,0÷6,0) w przypadku pro- jektowania w zakresie wysokiej trwałości. Nie wyróżniono oddzielnych charakterystyk dla złączy będących pod wpły- wem obciążeń naprężeniami stycznymi. Przedstawione charakterystyki odnoszą się do poziomu prawdopodobieństwa przetrwania równego 97,7%. Charak- terystyki te znajdują zastosowanie przy założeniu, że pro- jektowane złącza są o jakości złącza wytworzonego metodą spawania w osłonie gazowej. W przypadkach niestandardo- wych trwałość korygowana jest za pomocą współczynników korekcyjnych. Współczynniki korekcyjne Do warunków niestandardowych wymagających zasto- sowania korekcji trwałości zalicza się: występowanie efektu skali (objętość materiału spoiny jest większa od przewidzia- nej), niekorzystne środowisko pracy, zastosowaną obróbkę cieplną, niestandardową asymetrię cyklu zmiany naprężenia i inne. Korekcję trwałości względem jej poziomu referencyj- nego najczęściej realizuje się przez przeskalowanie charak- terystyki w zakres wyższych lub niższych naprężeń, przy nachyleniu m pozostawionym bez zmian (wszystkie opisy- wane warianty) lub zmienionym (normy Eurokod). Innym z rozwiązań jest przeskalowanie zakresu naprężenia, na podstawie którego w kolejnym kroku wyznaczona zostanie trwałość (zalecenia ABS, normy Eurokod). Przykład obliczeń wymagających zastosowania korekcji został uwzględniony w dalszej części pracy. Wyznaczanie trwałości   – obliczenia przykładowe Wykorzystując każdy z czterech opisywanych wariantów metody naprężeń nominalnych wyznaczono trwałość trzech rodzajów stalowych złączy spawanych o geometrii przedsta- wionej na rysunku 3. Przyjęto następujące założenia: (i) złącza wykonano metodą spawania łukiem elektrycznym w osłonie gazowej z pełnym przetopem w grani; (ii) po zakończeniu proce- su spawania nie zastosowano obróbki cieplnej; (iii) nie występu- ją wady materiałowe; (iv) złącza są zabezpieczone przed koro- zją oraz nie pracują w warunkach silnie korozyjnych; (v) złącza obciążone są przez cykliczne, tętniące, osiowe rozciąganie. Przykład cyklicznego tętniącego przebiegu przedstawio- no na rysunku 2. W niektórych wariantach metody naprężeń nominalnych wymagana jest znajomość asymetrii cyklu obciążenia, scharakteryzowanej przez wartość współczyn- nika asymetrii cyklu R. Trwałość wyznaczono na podstawie zależności (2) przyj- mując stałą materiałową S zgodnie z tablicą I oraz nachylenie 28 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 7/2016 m zgodne z przypisaną charakterystyką zmęczeniową. Wy- niki obliczeń trwałości zestawiono w tablicach II-V. IIW ABS JSSC Eurokod  3 Złącze / kategoria: FAT 71 F F 71 Charakterystyka zmęczeniowa: FAT 71 ABS-(A) Klasa ‘F’ m = 3,0 D, ΔσK = 65 MPa 71, ΔσK = 71 MPa m = 3,0 Przebieg naprężenia: Δσ = 90 MPa, R = 0,5 Trwałość Nf, l. cykli: 981923 864197 753429 981923 Odchylenie standar- dowe, l. cykli: 109699 Tablica II. Wyniki obliczeń trwałości złącza doczołowego z dospa- waną podkładką Table  II. Fatigue lives obtained for transverse butt weld welded on permanent backing bar IIW ABS JSSC Eurokod  3 Złącze / kategoria: FAT 71 F E 80 Charakterystyka zmęczeniowa: FAT 71 ABS-(A) Klasa ‘F’ m = 3,0 E, ΔσK = 80 MPa 80, ΔσK = 80 MPa m = 5,0 Przebieg naprężenia: Δσ = 60 MPa, R = 0,5 Trwałość Nf, l. cykli: 3313990 3786626 ∞ 7069243 Odchylenie standar- dowe, l. cykli: 2045356* *bez uwzględnienia wyników z wariantu JSSC Tablica III. Wyniki obliczeń trwałości złącza krzyżowego Table III. Fatigue lives obtained for cruciform joint IIW ABS JSSC Eurokod  3 Złącze / kategoria: Bez miejsc start/ stop Standar- dowa grubość płyt FAT 125 C C 112 Charakterystyka zmęczeniowa: FAT 125 ABS-(A) Klasa ‘C’ m = 3,5 C, ΔσK = 125 MPa 112, ΔσK = 112 MPa m = 3,0 Przebieg naprężenia: Δσ = 200 MPa, R = 0,5 Trwałość Nf, l. cykli: 488281 373882 488281 351232 Odchylenie standar- dowe, l. cykli: 73173 Tablica IV. Wyniki obliczeń trwałości złącza doczołowego ze spoiną ułożoną równolegle do kierunku obciążenia Table IV. Fatigue lives obtained for longitudinal butt weld Tablica V. Wyniki obliczeń trwałości złącza doczołowego ze spoiną ułożoną równolegle do kierunku obciążenia. Zwiększona grubość płyt - przypadek niestandardowy Table V. Fatigue lives obtained for longitudinal butt weld. Fatigue strength modification due to the increased plate thickness IIW ABS JSSC Eurokod  3 Złącze / kategoria: Bez miejsc start/ stop Grubość płyt t = 35 mm FAT 125 C C 112 Charakterystyka zmęczeniowa: FAT (125*f (t)) ABS-(A) Klasa ‘C’ m = 3,5 ΔσK = 125•Ct, MPa 112, ΔσK = 112 MPa m = 3,0 Zakres naprężenia Δσ, MPa: 200 200•x 200 200 Współczynniki korekcyjne: f (t) = 0,935 x = 0,890 Ct = 0,919 n/d Trwałość, l. cykli: 488281 373882 488281 351232 Trwałość skorygowana Nf, l. cykli: 399018 249055 379379 n/d Odchylenie standardowe, l. cykli: 66693 Podsumowanie i wnioski W pracy dokonano przeglądu czterech wariantów metody wyznaczania trwałości zmęczeniowej złączy spawanych na podstawie naprężeń nominalnych. Wszystkie z wariantów wykorzystują te same założenia, jednak różnią się parametrami: ich wartością oraz zdefiniowaniem. Przeprowadzone obliczenia trwałości pozwoliły na przybliżenie ich metodologii. W przy- padkach typowych złączy pracujących w warunkach standardowych wyniki były do siebie przybliżone. Większe różnice były 29PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 7/2016 zauważalne w przypadkach niestandardowych, tj. w tym przypadku w obliczeniach złączy w zakresie wysokiej trwałości oraz złączy o zwiększonej grubości spawanych płyt. Największe różnice pomiędzy poszczególnymi wariantami występują w parametrach charakterystyk zmęczeniowych oraz w ich przebiegu. Zastosowanie znajdują charakterystyki Wöhlera w układzie podwójnie logarytmicznym, o przebiegu trójetapowym lub dwuetapowym (w przypadku zaleceń Międzynarodowego Instytutu Spawalnictwa również w dwóch wa- riantach). W przypadku projektowania złączy w obszarze wysokiej trwałości (tj. poniżej poziomu umownej granicy zmęcze- nia) przewidziane do tego celu charakterystyki zamieszczono jedynie w zaleceniach ABS oraz Międzynarodowego Instytutu Spawalnictwa. Wyniki otrzymane z obu wariantów mogą być jednak bardzo rozbieżne. Należy pamiętać, że w zaleceniach Międzynarodowego Instytutu Spawalnictwa zapisano uwagę o konieczności konfrontacji przyjętych założeń z najnowszymi pozycjami literaturowymi. Duże różnice występują również w podejściu do przypadków niestandardowych. Stosuje się różne definicje współczyn- ników korekcyjnych, lub – jak w przypadku zaleceń ABS – również i różne charakterystyki zmęczeniowe, w tym przypadku w zależności od środowiska pracy. W tej grupie przypadków obliczeniowych wyniki były najbardziej rozbieżne. Obliczenia prowadzone według każdego z wariantów zwracają wyniki zachowawcze – charakterystyki zmęczeniowe opracowane zostały na poziomie prawdopodobieństwa przetrwania 97,7%. Dokonując wyboru jednego z wariantów metody naprężeń nominalnych warto nadmienić, że niektóre złącza zostały sklasyfikowane tylko w jednym spośród nich. Z porów- nania przeprowadzonego dla stalowych złączy spawanych wynika, że najbardziej różnorodne zestawienia zamieszczono w zaleceniach Międzynarodowego Instytutu Spawalnictwa oraz w normie Eurokod 3. Literatura [1] Krentowski J.: Steel roofing disaster and the effect of the failure of butt joints. Engineering Failure Analysis, vol. 45, p. 245–251, 2015. [2] Klinger C., Michael T., Bettge D.: Fatigue cracks in railway bridge hangers due to wind induced vibrations – Failure analysis, measures and rema- ining service life estimation. Engineering Failure Analysis, vol. 43 (A Tri- bute to Prof. A. Martens), p. 232–252, 2014. [3] Bošnjak S. M., Arsić M. A., Zrnić N. D., Rakin M. P., Pantelić M. P.: Bucket wheel excavator: Integrity assessment of the bucket wheel boom tie-rod welded joint. Engineering Failure Analysis, vol. 18, p. 212–222, 2011. [4] Das C. R., Bhaduri A. K., Ray S. K.: Fatigue failure of a fillet welded nozzle joint. Engineering Failure Analysis, vol. 10, p. 667–674, 2003. Blacha Ł., Karolczuk A.: Porównanie energetycznego modelu wyznaczania trwałości zmęczeniowej złączy spawanych z zaleceniami międzynarodo- wymi. Przegląd Spawalnictwa 2011, 7, s. 39-45. [5] Doerk O., Fricke W., Weissenborn C.: Comparison of different calculation methods for structural stresses at welded joints. International Journal of Fatigue, vol. 25, p. 359–369, 2003. [6] Hobbacher A.: Recommendations for fatigue design of welded joint and components. International Institute of Welding, IIW document XIII-2151- 07/XV-1254-07, Paris, 2007. [7] American Bureau of Shipping (ABS): Guide for fatigue assessment of offshore structures. ABS, Houston, 2003. [8] Japanese Society of Steel Construction (JSSC): Fatigue design recom- mendations for steel structures English Version, JSSC Technical Report No. 32. JSSC, Tokyo, 1995. [9] PN-EN 1993-1-9 Eurokod 3: Projektowanie konstrukcji stalowych. Część 1-9: Zmęczenie. CEN - Bruksela, PKN – Warszawa, 2010. [10] Niemi E.: Structural hot-spot stress approach to fatigue analysis of welded components, Final draft. International Institute of Welding, IIW document XIII-1819-00/XV-1090-01, Lappeenranta, 2003. [11] Radaj D., Sonsino C. M., Fricke W.: Fatigue assessment of welded joints by local approaches. Second Edition. Woodhead Publishing, Cambridge, 2006. [12] Stasiuk P., Karolczuk A.: Analiza niejednorodnego rozkładu naprężeń ekwiwalentnych w spawanym złączu krzyżowym przy obciążeniach zmiennych. Przegląd Spawalnictwa, vol. 86, s. 20-25, 2014. [13] Blacha Ł., Karolczuk A., Bański R., Stasiuk P.: Application of the weakest link analysis to the area of fatigue design of steel welded joints. Engine- ering Failure Analysis, vol. 35, p. 665–677, 2013. [14] Golański G., Słania J., Jasak J., Pietryka I., Urbańczyk P.: Mikrostruktura i właściwości mechaniczne złącza spawanego stali 12HMF po długo- trwałej eksploatacji. Przegląd Spawalnictwa, vol. 86, s. 49-53, 2014. [15] PN-EN 1999-1-3 Eurokod 9: Projektowanie konstrukcji aluminiowych. Część 1-3: Konstrukcje narażone na zmęczenie. CEN - Bruksela, PKN – Warszawa, 2011.