201407_Pspaw.pdf 46 Przegląd sPawalnictwa 7/2014 Badania metalograficzne spoin wykonanych hybrydową metodą PtA-MAg Metallographic examination of welded joints  produced by Pta-Mag hybrid process Streszczenie W artykule scharakteryzowano innowacyjną metodę spawania hybrydowego będącą ekonomiczną alternaty- wą dla spawania hybrydowego Laser-MAG. W głównej części artykułu zaprezentowano wstępne wyniki badań metalograficznych spoin czołowych wykonywanych me- todą wysokowydajnego spawania hybrydowego Plazma- -MAG. Spawano stal niestopową S235JR. Omówiono budowę wykonanych nowatorską techniką złączy spa- wanych oraz przeprowadzono badania metalograficzne złączy, analizując budowę mikrostruktury oraz rozkła- dy twardości w charakterystycznych obszarach spoiny. Przedstawiono korzyści techniczne i ekonomiczne wyni- kające z zastosowania opisanego rozwiązania. Słowa kluczowe: spawanie hybrydowe, spoiny czołowe, metalografia abstract This paper describes an innovative method for hybrid welding being economical alternative to Laser-MAG hy- brid welding. In the main part of the article the prelimi- nary results of metallographic testing of the welds (low alloy steel) have been presented. Metallographic studies of the joints were carried out, discussed the microstruc- ture and hardness distributions in characteristic areas of the weld. Keywords: hybrid welding, butt welds, metallography Tomasz Chmielewski Jacek Szulc Zbigniew Pilat Dr hab. inż. tomasz Chmielewski, prof. PW – Politechnika Warszawska, mgr inż. Jacek Szulc – SupraElco Warszawa, mgr inż. Zbigniew Pilat – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów, Warszawa. Autor korespondencyjny/Corresponding author: t.chmielewski@wip.pw.edu.pl Wstęp Zgodnie z definicją Międzynarodowego Instytutu Spawalniczego spawanie hybrydowe polega na połą- czeniu i jednoczesnym stosowaniu dwóch różnych pod względem źródła ciepła metod spawania. Połączenie spawania plazmowego i GMA (Gas Metal Arc) z pozo- ru nie spełnia tego warunku. Należy zwrócić uwagę, iż pomimo tego, że oba połączone źródła ciepła bazują na łuku elektrycznym, to jednak znacznie się od sie- bie różnią. Sposób nagrzewania materiału rodzimego w metodach GMA ma charakter przewodnościowy, a łuk plazmowy o gęstości prądu umożliwiającej po- wstanie kanału parowego (ang. keyhole) przekazuje ciepło do materiału spawanego w głównej mierze po- przez bombardowanie elektronami anody, a poziom energii kinetycznej elektronów, zamienianej w energię cieplną na skutek zderzenia, zależy od wartości napię- cia przyśpieszającego. Dwa z pozoru podobne źródła energii spawania w różny sposób przekazują ciepło do materiału obrabianego. 47Przegląd sPawalnictwa 7/2014 Spawanie hybrydowe Ekonomiczne uwarunkowania rynkowe branży spa- walniczej stymulują poszukiwanie nowych wysokowy- dajnych oraz charakteryzujących się wysoką jakością metod spawania przy jednocześnie spełnionym warun- ku umiarkowanych kosztów procesu. Konwencjonalne metody spawalnicze przy swej dużej różnorodności niestety nie są doskonałe, a ich indywidualne charakte- rystyczne cechy predysponują do określonych zastoso- wań. Zwykle gdy metoda spawania wyróżnia się jakąś specyficzną zaletą, to okupione to jest równie ważnym mankamentem. Przykładem może być wysoka jakość spoin wykonanych metodą TIG przy niskiej wydajności spawania (stapiania), bądź wysoka wydajność metod opartych na wiązkach energetycznych, kojarząca się niestety z ekstremalnie wysokimi kosztami przygoto- wania brzegów do spawania. W spawalniczych systemach hybrydowych z reguły łączy się w parę metody o skrajnie różnych właściwo- ściach, które nie występują jednocześnie w ramach jednej metody spawania. Takie podejście umożliwia uzyskanie wysokiej wydajności procesu spajania dzię- ki jednoczesnemu wykorzystaniu i wzmocnieniu zalet obu łączonych metod oraz minimalizowanie ograni- czeń charakterystycznych dla zastosowanych metod wtedy gdy występują osobno. Obecnie w hybrydowych systemach spawalniczych najczęstsze zastosowanie znajduje Laser współpracu- jący z łukowymi metodami spawania w osłonie gazów, najczęściej MAG, MIG, TIG. Korzyści ze stosowania hybrydy Laser-GMA polegają na połączeniu charakte- rystycznych dla lasera: wysokiej wydajności stapiania, dużej głębokości wtopienia oraz niskiego udziału spo- iwa w stopiwie, ze stosunkowo wysoką tolerancją na jakość przygotowanych do spawania brzegów charak- terystyczną dla metod łukowych. Poza licznymi zaleta- mi opisanej hybrydy trudno pominąć bardzo wysokie koszty inwestycyjne i eksploatacyjne systemów lasero- wych, które w pewnym stopniu niwelują ekonomiczne korzyści spawania hybrydowego [1, 2, 5÷7, 10]. Generalnie, metody spawania hybrydowego umożli- wiają wykonanie połączenia z łagodnym cyklem ciepl- nym i zmniejszają wymagania wobec przygotowania szczeliny rowka spawalniczego w stosunku do metod wiązkowych. Metody spawania hybrydowego charak- teryzuje wysoka prędkość spawania w porównaniu do procesów wchodzących w skład hybrydy, gdy pracują oddzielnie. Hybrydowy system spawania łukowego Pta-GMa Niskotemperaturowa plazma znajduje częste za- stosowanie w napawaniu modyfikacyjnym i regenera- cyjnym powierzchni części maszyn [3÷4, 9] oraz jest stosowana w technice z otwartym kanałem parowym do spawania grubych elementów konstrukcyjnych. Spawanie plazmowe kojarzy się z wysoką wydajnością spawania, jednak wymaga precyzyjnego i kosztownego przygotowania brzegów, a wymaganie to w warunkach przemysłowych jest często niewykonalne, zwłaszcza podczas spawania konstrukcji wielkogabarytowych. Sposobem na rozwiązanie problemów ze stosowaniem w przemyśle spawania plazmowego w kontekście tole- rancji geometrycznej brzegów przygotowanych do spa- wania może być spawanie hybrydowe Plazma-GMA. Połączenie zalet obu metod prowadzi do uzyskania wy- sokiej wydajności spawania przy obniżeniu (w stosunku do metod wiązkowych) wymagań związanych z precy- zyjnym przygotowaniem brzegów. Zastosowany w pracy hybrydowy system spawania Plazma-GMA oparty jest na specjalnej konstrukcji pla- zmotronie zintegrowanym z uchwytem elektrodowym GMA, będącym przedmiotem patentu firmy Plasma La- ser Technologies z Izraela. Innowacyjność rozwiązania konstrukcyjnego polega na tym, że łuk plazmowy oraz łuk GMA oddzielone są od siebie kurtyną magnetyczną wymuszającą przepływ prądu łuku plazmowego i GMA przez materiał spawany. W innym przypadku nastę- powałoby wzajemne znoszenie strumieni elektronów ze względu na przeciwną polaryzację. Na rysunku 1 pokazano schemat budowy plazmotronu hybrydowego szerzej opisanego w [8]. Rys. 1. Schemat budowy plazmotronu hybrydowego: 1 – łuk pla- zmowy, 2 – łuk GMA, 3 – katoda plazmotronu, 4 – dysza plazmowa, 5 – wspólna dysza gazu osłonowego, 6 – kierunek spawania, 7 – drut elektrodowy GMA, 8 – ciecz metaliczna, 9 – kanał parowy, 10 – ma- teriał podstawowy Fig. 1. Schematic diagram of the hybrid plasmatron: 1 – plasma arc, 2 – GMA arc, 3 – plasmatron cathode, 4 – plasma nozzle, 5 – com- mon shielding gas nozzle, 6 – welding direction, 7 – GMA wire elec- trode, 8 – liquid metal, 9 – plasma keyhole, 10 – substrate material Łuk plazmowy zasilany jest prądem o natężeniu umożliwiającym uruchomienie efektu kanału parowe- go (ang. keyhole), będącego wynikiem wysokiej tem- peratury i ciśnienia strumienia plazmy, co powoduje gwałtowne parowanie spawanego materiału. Parame- try procesu dobierane są tak, by głębokość kanału pa- rowego była porównywalna z grubością spawanego 48 Przegląd sPawalnictwa 7/2014 elementu, a jego średnica obejmowała oba brzegi spawanych materiałów. W ten sposób uzyskiwane jest bardzo głębokie penetrowanie fazą ciekłą spawa- nego materiału. W efekcie intensywnego parowania metalu oraz minimalnego, ale jednak odstępu brze- gów spawanych przedmiotów, lico spoiny powstającej za przemieszczającym się łukiem plazmowym byłoby wklęsłe, gdyż do jego wypełnienia brakowałoby masy. Za łukiem plazmowym przemieszcza się łuk GMA swo- bodnie jarzący się w przestrzeni pomiędzy elektrodami, a masa topionego spoiwa służy do uformowania lica spoiny. Łuk GMA oddziałuje na jeziorko spawalnicze tuż za łukiem plazmowym, jeszcze przed skrystalizowa- niem cieczy powstałej na skutek działania plazmy. Okno technologiczne opisanej hybrydy jest bardzo wąskie i dla utrzymania stabilności procesu wymaga wysokiej precyzji ruchu roboczego; ze względu na wymienione uwarunkowania proces ten jest zwykle robotyzowany. Badania metalograficzne Badaniom poddano wybrane złącza spawane ze spoinami czołowymi. Materiał podstawowy to stal nie- stopowa S235JR o grubości 10 i 12 mm. Spawanie prowadzono w sposób zrobotyzowany. Wszystkie złą- cza wykonano w pozycji podolnej bez podgrzewania. Zgłady preparowano przez szlifowanie papierem ścier- nym o gradacji od 100 do 2500, następnie polerowano wodną zawiesiną Al2O3, po czym trawiono 30% nita- lem. Mikrostrukturę badanych złączy fotografowano na mikroskopie stereoskopowym Olympus, stosując po- większenie 6x. Pomiary charakterystycznych wielkości geometrycznych wykonano, stosując oprogramowanie Olympus Analysis. Na rysunku 2 przedstawiono obraz mikrostruktury spoiny czołowej złącza teowego (linie punktów od stro- ny lica i grani oznaczają miejsca pomiaru twardości), a na rysunkach 3 i 4 rozkład twardości złącza wyko- nanego w poniżej przedstawionych warunkach. Gru- bość blach 10 mm + 10 mm, bez ukosowania, odstęp 1,5 mm; natężenie prądu spawania - plazma – 200 A, MAG – 540 A; napięcie łuku MAG – 30 V; prędkość spawania – 0,52 m/min; posuw drutu elektrodowego – 12 m/min. We wszystkich scharakteryzowanych po- niżej spoinach odnotowano wąską Strefę Wpływu Cie- pła, o szerokości ok. 2 mm, co wskazuje na stosunko- wo małą ilość ciepła wprowadzoną do złącza podczas spawania. Taka sytuacja jest bardzo korzystna z punk- tu widzenia poziomu naprężeń własnych złącza oraz odkształceń cieplnych. Przedstawione poniżej rozkła- dy twardości wskazują, że nie występuje nadmierne utwardzenie SWC, mimo iż nie stosowano podgrze- wania wstępnego. Rys. 2. Mikrostruktura z pomiarami wielkości obszarów charaktery- stycznych spoiny czołowej 10 mm – złącze teowe Fig. 2. Microstructure with measurement of specific areas of butt weld 10 mm – T joint Rys. 3. Rozkład twardości w spoinie czołowej 10 mm od strony lica – złącze teowe Fig. 3. Hardness distribution in butt weld 10 mm – bead side Rys. 4. Rozkład twardości w spoinie czołowej 10 mm od strony grani – złącze teowe Fig. 4. Hardness distribution in butt weld 10 mm – root side 49Przegląd sPawalnictwa 7/2014 Rys. 5. Mikrostruktura z pomiarami wielkości obszarów charaktery- stycznych spoiny czołowej 12 mm – złącze teowe Fig. 5. Microstructure with measurement of specific areas of butt weld 12 mm – T joint Rys. 6. Rozkład twardości w spoinie czołowej 12 mm od strony lica – złącze teowe Fig. 6. Hardness distribution in butt weld 12 mm – bead side Na rysunku 5 przedstawiono obraz mikrostruktury – spoiny czołowej złącza teowego (linie punktów od stro- ny lica i grani oznaczają miejsca pomiaru twardości), a na rysunkach 6 i 7 rozkład twardości w złączu, wykonanym w poniżej przedstawionych warunkach. Grubość blach 12 mm + 12 mm, ukosowanie 15°, próg 2 mm bez odstę- pu; natężenie prądu spawania – plazma – 200 A, MAG – 535 A; napięcie łuku MAG – 29 V; prędkość spawania – 0,52 m/min; posuw drutu elektrodowego – 12 m/min. Rys. 7. Rozkład twardości w spoinie czołowej 12 mm od strony grani – złącze teowe Fig. 7. Hardness distribution in butt weld 12 mm – root side Na rysunku 8 przedstawiono obraz mikrostruktury spoiny czołowej złącza kątowego (linie punktów od stro- ny lica i grani oznaczają miejsca pomiaru twardości), a na rysunkach 9 i 10 rozkład twardości. Złącze wykonano w poniżej przedstawionych warunkach. Grubość blach 12 mm + 12 mm, ukosowanie 15°, próg 2 mm bez odstę- pu; natężenie prądu spawania – plazma – 200 A; MAG 540 A; napięcie łuku MAG – 30 V; prędkość spawania – 0,52 m/min; posuw drutu elektrodowego – 12 m/min. Rys. 8. Mikrostruktura z pomiarami wielkości obszarów charaktery- stycznych spoiny czołowej 12 mm złącze kątowe Fig. 8. Microstructure with measurement of specific areas of butt weld 12 mm Rys. 9. Rozkład twardości w spoinie czołowej 12 mm od strony grani – złącze kątowe Fig. 9. Hardness distribution in butt weld 12 mm – root side Rys. 10. Rozkład twardości w spoinie czołowej 12 mm od strony lica – złącze kątowe Fig. 10. Hardness distribution in butt weld 12 mm – bead side 50 Przegląd sPawalnictwa 7/2014 Podsumowanie W artykule przedstawiono wyniki wstępnych badań spawania hybrydowego Plasma-GMA stali niestopowej, które wskazują na możliwość spawa- nia grubych elementów spoinami jednościegowymi przy ograniczonej konieczności ukosowania, do grubości blach 10 mm bez ukosowania, powyżej ukosowanie 15°. Charakterystyczną cechą opisa- nych spoin jest mały udział spoiwa w stopiwie oraz bardzo wąska SWC, uwzględniając grubość spa- wanych blach. Pomiary twardości w obszarach cha- rakterystycznych wskazują, że nie występuje nad- mierne utwardzenie SWC, mimo iż nie stosowano podgrzewania wstępnego. Opisana metoda może stanowić tańszą alternatywę dla hybrydowych sys- temów spawalniczych Laser-GMA. Głównymi ob- szarami potencjalnego zastosowania spawania hy- brydowego Plazma-GMA są: przemysł stoczniowy, przemysł maszyn i urządzeń górniczych, konstruk- cje w dziedzinie energetyki, tabor kolejowy oraz duże konstrukcje motoryzacyjne. Literatura [1] Adamiec J., Adamiec P., Więcek M.: Spawanie hybrydowe paneli ścian szczelnych za pomocą lasera światłowodo- wego, Przegląd Spawalnictwa 10/2007, vol. 79, s. 49-52, 2007. [2] Adamiec J., Gawrysiuk W., Więcek M.: Spawanie rur ożebro- wanych laserem światłowodowym, Przegląd Spawalnictwa 11/2009, vol. 81, s. 82-86, 2009. [3] Bober M., Senkara J.: Badania porównawcze napawanych plazmowo warstw niklowych z węglikami Ti i Cr, Przegląd Spawalnictwa 9/2011, vol. 83, s. 32-37, 2011. [4] Jakubowski J., Wysocki P., Senkara J.: Selektywne regene- racyjne napawanie plazmowe warstw Ni-WC na tytanowe łopatki sprężarki silnika lotniczego, Przegląd Spawalnictwa 9/2011, vol. 83, s. 38-42, 2011. [5] Pilarczyk J., Banasik M. Dworak J., Stano S.: Spawanie hy- brydowe z wykorzystaniem wiązki laserowej i łuku elektrycz- nego, Przegląd Spawalnictwa 10/2007, vol. 79, s. 44-48, 2007. [6] Pilarczyk J., Banasik M., Stano S., Dworak J.: Wykorzystanie laserów w badaniach i praktyce w centrum technologii lase- rowych, Przegląd Spawalnictwa 10/2008, vol. 80, s. 65-72, 2008. [7] Pilarczyk J., Banasik M., Stano S., Dworak J.: Spajanie la- serowe z materiałem dodatkowym i mechanicznym układem śledzenia złącza, Przegląd Spawalnictwa 12/2011, vol. 83 [8] Szulc J., Pilat Z.: Super-Heavy Duty (SHD) Super-MIG – Technologia spawania hybrydowego „Plazma-MIG/MAG”, Spajanie materiałów konstrukcyjnych, 2/2014, s.12-14, 2014. [9] Włosiński W. Chmielewski T.: Plasma-hardfaced chromium protective coatings-effect of ceramic reinforcement on their wettability by glass, Contributions of Surface Engineering to Modern Manufacturing and Remanufacturing 1, s. 48-53, 2002. [10] Wojno T., Kędzia J., Mirski Z., Reiner J.: Hybrydowe spa- wanie stali 41Cr4 z wykorzystaniem promieniowania lasero- wego i nagrzewania indukcyjnego, Przegląd Spawalnictwa 7/2013, vol. 85, s. 40-47, 2013. Badania sfinansowano z projektu EUREKA nr E!PL-IL/05/02/2013 dofinansowanego przez NCBiR. W dniach od 14 do 16 października 2014 roku Instytut Spawalnictwa w Gliwicach organizuje 56. Konferencję Naukowo-techniczną pod hasłem: „Spawalnictwo - zawsze można więcej”. Konferencja odbędzie się równocześnie z Międzynarodowymi targami Spawalniczymi ExpoWELDING 2014 w Centrum targowo-Konferencyjnym Expo Silesia w Sosnowcu. Konferencja wraz z targami spawalniczymi jest najważniejszym wydarzeniem w branży spawalniczej w tym roku w Polsce. Konferencja jest objęta patronatem Ministerstwa Gospodarki i Polskiej Akademii Nauk. W trzydniowym spotkaniu weźmie udział ok. 300 specjalistów, naukowców i praktyków w dziedzinie spawalnictwa i technologii pokrewnych.