PS 8 2016 WWW.pdf 53PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 8/2016 Wykorzystanie metody TIG   do regeneracji i naprawy form wtryskowych The use of the TIG welding method for the regeneration and repair of injection molds Dr hab. inż. Jacek Słania, prof. PCz; mgr inż. Łukasz Chłopczyński – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: jacek.słania@is.gliwice.pl Streszczenie Omówiono regenerację form wtryskowych przy zastoso- waniu procesów spawalniczych. Przedstawiono kryteria wy- boru procesu. Zaprezentowano zastosowanie procesu TIG. Omówiono stosowane techniki naprawy form wtryskowych. Przedstawiono błędy mogące wystąpić podczas ich naprawy i regeneracji przy zastosowaniu procesów spawalniczych. Słowa kluczowe: regeneracja, spawanie, napawanie, proces TIG Abstract Regeneration of injection molds by using welding proces- ses is discussed in the above article. Criteria for the selection of the process are presented. The use of the TIG process is provided. Techniques used to repair injection molds are shown. Problems which may occur during their reparation and regenesration by using welding processes are discussed. Keywords: regeneration, welding, hardfacing, the TIG welding process Wstęp W obecnych czasach przemysł przetwórstwa tworzyw sztucznych przeżywa trwający od początku XX wieku roz- kwit. Wraz z rozwojem technologii, wprowadzania do pro- dukcji coraz to nowszych, udoskonalonych metod wtrysku jak i używanych w tych procesach zróżnicowanych mate- riałów wzrosło również zapotrzebowanie na ilość przedsię- biorstw zajmujących się regenerowaniem i naprawianiem form wtryskowych. Ze względów ekonomicznych oczywi- ście ten odłam przemysłu jest złotym środkiem zarówno dla firm dokonujących regeneracji i naprawy, jak i firm któ- re zlecają ten proces – taniej i oszczędniej jest oczywiście przedłużyć okres żywotności formy poprzez drobne korekty wprowadzane w razie potrzeb, niż konstruować nową formę od podstaw (chociaż nie zawsze jest to reguła) [1÷3]. Naprawa i regeneracja   form przez napawanie W przemyśle przetwórstwa tworzyw sztuczny występują dwa główne procesy spawalnicze wykorzystywane do na- praw form wtryskowych: TIG i spawanie laserem. Niewielka część zakładów przemysłowych posiada urzą- dzenia spawalnicze do napraw form wtryskowych. Więk- szość zakładów zleca naprawę form wtryskowych w formie podwykonawstwa firmą zajmującym się wyłącznie naprawą lub regeneracją form poprzez spawanie. Wynika to z podej- ścia ekonomicznego i prowadzenia firm w ściśle wyspecjali- zowanych branżach. W większości firmy te wyposażone są tylko w urządzenia spawalnicze do spawania metodą TIG, ale wraz z rozwojem coraz więcej z nich wyposażonych jest w urządzenia do spawania laserem. Te dwa procesy są naj- Jacek Słania, Łukasz Chłopczyński bardziej odpowiednie i najbardziej komplementarne do wy- konania napraw form. W wyjątkowych sytuacjach niektóre firmy stosują również napawanie plazmowe. Wybór procesu napawania W celu wyboru procesu stosowanego do naprawy lub regeneracji form wtryskowych przeprowadzono porównanie na podstawie 10 kryteriów, uważanych za najważniejsze w odniesieniu do procesu naprawy i wpływu na eksploatację formy (tabl. I). przeglad Welding Technology Review Kryteria TIG PLASMA LASER I Czas przeprowadzenia procesu naprawy lub regeneracji II Przenoszenie sprzętu spawalniczego III Elastyczność w dostępie do złożonego kształtu geometrycznego IV Elastyczność procesu w wykonywaniu spawania złożonych kształtów V Koszt za godzinę użytkowania sprzętu Tablica I. Kryteria wyboru procesu spawania do naprawy lub regene- racji form wtryskowych Table I. Criteria for the selection of the welding process for repara- tion or regeneration of injection molds 54 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 8/2016 Rys. 7. Odbudowa elementów Fig. 7. Rebuilding components VI Wygląd spoiny i zgodność z materiałem podstawowym VII Metalurgiczna jakość spawania i wpływ na materiał bazowy VIII Miara niezawodności i wykonalności procesu (zależne od operatora) IX Konfiguracja urządzenia. Czas potrzebny do rozpoczęcia procesu spawania X Konieczność wstępnej i / lub po procesowej obróbki cieplnej Bardzo dobrze; Dobrze; Znośnie; Źle; Bardzo źle; Nie do przyjęcia Napawanie metodą TIG Łuk spawalniczy jarzący się między nietopliwą elektrodą, a materiałem spawanym topi powierzchnię materiału. W spa- waniu TIG nie jest konieczne stosowanie materiału dodatko- wego. Elementy spawane można łączyć przez przetopienie rowka spawalniczego. Jeżeli jednak stosowany jest mate- riał dodatkowy, jest on wprowadzany do jeziorka w sposób ręczny. Spoiwo zwykle jest dostępne w postaci pręta o dłu- gości 1m i odpowiednio dobranej średnicy. Proces spawania TIG odbywa się w otoczeniu gazu ochronnego chemicznie obojętnego, najczęściej argonu lub mieszanki argonu i helu, wypływającego z dyszy uchwytu elektrodowego. Gaz osłono- wy chroni jeziorko spawalnicze i elektrodę przed utlenieniem, ale nie ma wpływu na proces metalurgiczny. Spawanie meto- dą TIG charakteryzuje stabilność łuku elektrycznego, dzięki czemu jest to proces kontrolowany i dokładny. Urządzenie do spawania metodą TIG jest przenośne i ła- twe w obsłudze. Czas wymagany do rozpoczęcia procesu spawania (napawania), zależy tylko od rodzaju naprawy. Uchwyty spawalnicze występują w formie różnych ustawień geometrycznych elektrody (Rys. 1) co jest bardzo pomocne przy skomplikowanych elementach form wtryskowych lub miejscach trudno dostępnych (Rys. 2). Ponieważ jest to pro- ces ręczny posiada dużą elastyczność, co umożliwia pracę w miejscach trudno dostępnych. Występują jednak uszkodze- Rys. 1. Rodzaje uchwytów TIG Fig. 1. Types of the TIG holders nia do których dostęp może być niemożliwe. Wtedy elementy formy które muszą być naprawione są wykonywane na nowo zgodnie ze specyfikacją, lub wykonywane jest usunięcie frag- mentu formy i odbudowywane w całości przez napawanie - w przypadku gdy są to niewielkie elementy (Rys. 3). Rys. 2. Naprawa elementu formy wtryskowej w miejscu z utrudnio- nym dostępem Fig.  2. Reparation of an injection mold component in a place of a difficult access Rys. 3. Naprawa niedostępnego miejsca dla spawania procesem TIG Fig. 3. Reparation of an inaccessible place for the TIG welding process Wybór techniki naprawy formy wtryskowej Proces naprawy form wtryskowych rozpoczyna się od oceny stopnia zużycia formy wtryskowej, ustalenia zakresu regeneracji, wytypowania krawędzi, usterek, ubytków w for- mie a następnie uruchomienie prac regeneracyjnych. Rozróżnić można cztery główne techniki naprawcze: – Odbudowa powierzchni przez napawanie (rys. 4) – Spawanie pękniętego elementu formy (rys. 5) – Odbudowa krawędzi przez napawanie (rys. 6) – Odbudowa elementów (rys. 7) Rys. 4. Napawanie powierzchni Fig. 4. Hard-facing of the surface Rys. 5. Spawanie pękniętego elementu formy Fig. 5. Welding of a cracked element of the mold Rys. 6.  Odbudowa krawędzi przez na- pawanie Fig. 6. Rebuilding edges by hard facing Dobór techniki naprawy zależy przeważnie od rodzaju na- prawy do wykonania oraz w mniejszym stopniu od innych czynników, takich jak estetyka, koszty i ograniczenia geome- tryczne .Gdy naprawa jest wymagana we wnęce lub trudno dostępnym miejscu w formie wtryskowej możliwe jest pod- cięcie (wycięcie) elementu i odbudowa. 55PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 8/2016 Jeżeli ilość materiału potrzebna do odbudowy jest duża, preferowana jest również odbudowa elementu. Minimalizuje się w ten sposób wielkość naprężeń wprowadzonych pod- czas spawania (Rys. 7). Błędy popełniane podczas napraw   i regeneracjach form wtryskowych Proces naprawy i regeneracji form wtryskowych należy do bardzo precyzyjnych procesów. Elementy regenerowa- ne lub naprawiane należy odwzorowywać w sposób jak najbardziej zbliżony do oryginału lub specyfikacji. Wynika to z wpływu olbrzymich sił podczas procesu zamykania for- my na wtryskarce. Elementy niewłaściwie wykonane mogą przyczynić się do wytworzenia produktu w procesie wtrysku o niesatysfakcjonujących właściwościach lub w najgorszym wypadku zniszczenia formy lub jej elementów, jeżeli jej ele- menty nie zostaną odpowiednio dopasowane. Jednym z takich błędów w wykonaniu jest niewłaści- we zaplanowanie ilości i sekwencji wykonywania napoin. Podczas odbudowywania fragmentu formy wymagane jest nałożenie napoiny jako naddatek materiału w celu później- szej obróbki materiału do wymaganego kształtu (rys. 8). Rys. 8. Element odbudowywany bez naddatku materiału oraz etapy poprawy odbudowy Fig. 8. Rebuilt element without a surplus of the material, and stages of an improvement of the reconstruction Podczas pracy słabo wykwalifikowanych spawaczy czę- sto można dostrzec również niewłaściwy sposób ułożenia napoiny i jej utlenienie (rys. 9). W celu uniknięcia tego typu nieprawidłowości należy zaplanować wcześniej sposób nakładania napoiny eliminujący powstały defekt (rys. 10). Rys. 9. Utlenienie spoiny przez niewłaściwy sposób jej układania Fig. 9. Oxidation of the weld by an improper way of its laying Kolejną z wad występujących podczas procesu naprawy lub regeneracji form wtryskowych jest porowatość spoiny. Porowatość jest spowodowane przez pęcherzyki powie- trza lub gazu uwięzionego w spoinie. Jedną z przyczyn porowatości jest niewłaściwie przygotowana powierzchnia (rys. 11). W celu uniknięcia tego typu niezgodności należy pamiętać o odpowiednim przygotowaniu powierzchni spa- wanej (rys. 12). Rys. 10. Zaplanowany prawidłowy sposób kolejności ułożenia spoin Fig. 10. Planned proper way of an order of laying welds Rys. 11. Pory w spoinie spowodowane niewłaściwie przygotowaną powierzchnią Fig. 11. Pores in the weld caused by an improperly prepared surface Rys. 12. Prawidłowe przygotowanie powierzchni spawanej – efekt spoina bez niezgodności Fig.  12. Properly prepared welded surface – an effect - a weld without defects Podsumowanie Naprawa i regeneracja form jest bardzo ważnym elementem jej eksploatacji przez cały cykl jej wykorzystywania. Przed- siębiorcy wytwarzający produkt przy użyciu form wtryskowych muszą więc założyć proces regeneracji jako niezbędny w jej eksploatacji. W procesie naprawy i regeneracji należy położyć szczególny nacisk na wiedzę i szkolenia spawaczy. Wyelimi- nuje to potencjalne błędy podczas napraw, które generują dodatkowy koszty przez konieczność poprawy lub zniszczenia formy. Zastosowanie procesu napawania w procesie naprawy form, zmniejsza całkowity koszt eksploatacji w trakcie cyklu życia formy. Należy jednak pamiętać, że prawidłowe zaplanowanie przeglądów i regeneracji elementów na formach wtrysko- wych zapobiega zniszczeniom powstałym w trakcie eksploatacji. Literatura [1] Hollenbeck, J.; Micro welding: Applications beyond mold repair.; Mold Making Technology; październik 2001. [2] Malkasian S. a al..; Micro-dimensional welding is putting some moldmakers ahead of their competition; Mold Making Techno- logy; luty 2000. [3] Thompson S.; Handbook of mold, tool and die repair welding; Abington Publishing; England; 1999. [4] http://www.eltrex.net.pl/uchwyty-spawalnicze-tig,c24.html [5] Bober M., Tobota K.: Badanie istotności wpływu podstawowych parametrów napawania plazmowego na geometrie napoin. Przegląd Spawalnictwa, vol. 87, nr 9, 2015, str. 24-28. [6] Morel S.: Powłoki dla ochrony przed zużyciem elementów ma- szyn i urządzeń. Przegląd Spawalnictwa, vol. 87, nr 9, 2015, str. 65-69.