201406_Pspaw.pdf 3Przegląd sPawalnictwa 6/2014 Wpływ drgań ultradźwiękowych na kształt i strukturę napoin ze stopu aluminium wykonanych metodą MIg effects of ultrasonic vibrations on Mig welded   aluminium alloy padding welds shape and structure Arkadiusz Krajewski Michał Hudycz Jarosław Grześ Dr inż. arkadiusz Krajewski; mgr inż. Michał Hudycz, dr inż. Jarosław Grześ – Politechnika warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: akrajews@wip.pw.edu.pl Wstęp Zastosowanie drgań ultradźwiękowych w celu mo- dyfikacji procesów spajania jest dziedziną stosunkowo nową, która ciągle się rozwija. w ostatnich kilku latach podejmowane były nieliczne próby modyfikacji klasycz- nych procesów spawania przez zastosowanie drgań ultradźwiękowych [1÷8]. Drgania mechaniczne podłużne lub poprzeczne, wprowadzane w strefę spajania, mogą być różnie zo- rientowane względem płaszczyzny połączenia, ewen- tualnego ruchu źródła ciepła bądź siły ciężkości [9]. Zewnętrzne układy drgające zwykle wytwarzają falę płaską, tzn. o płaskim czole. wtedy łatwo jest wyzna- czyć miejsca węzłów i strzałek drgań. Drgania wytwa- rzane w wyniku modulacji spawalniczego łuku elek- trycznego bądź wiązki laserowej wywołują falę kulistą, w której „węzły” i „strzałki” są rozłożone na powierzch- niach sferycznych o różnych promieniach. Takie fale charakteryzują się czołem kulistym i z tego powodu trudno właściwie je wykorzystać w kontrolowany spo- sób do modyfikacji procesów spajania. Dlatego, gdy istotne jest zapewnienie pełnej kontroli wprowadzanych drgań, powinny one mieć płaską postać. wprowadza- nie fali płaskiej do konstrukcji spawanej może odbywać się w wielu konfiguracjach kierunków ich wprowadza- nia, zwrotów przemieszczeń, toru ruchu źródła ciepła, czy skierowania siły grawitacji. w zależności od tego, z którym układem mamy do czynienia, efekty oddziały- wania na strukturę i właściwości otrzymywanych złączy lub powłok spawalniczych mogą być różne. Między in- nymi, istotne będzie wzajemne oddziaływanie kierunku wprowadzanych drgań w danym układzie geometrycz- no-masowym oraz pozycji i kierunku spawania. Streszczenie w artykule przedstawiono wyniki badań nad wpły- wem ultradźwiękowych drgań mechanicznych o dużym natężeniu wprowadzanych poprzecznie do kierunku na- pawania MIG stopu aluminium 2017A na budowę napoin układanych w rowku. Słowa kluczowe: drgania ultradźwiękowe, struktura napoin, napawanie MIG abstract The study is concerned with the effect of high-intensity ultrasonic vibrations propagated crosswise to overlaying welding direction on the structure of V-groove padding welds produced by 2017A alloy by MIG process. Keywords: ultrasonic vibration, structure of welds, padding welding, MIG 4 Przegląd sPawalnictwa 6/2014 Dotychczas w ramach prac badawczych Zakładu Inżynierii Spajania Politechniki warszawskiej przepro- wadzone zostały eksperymenty wtapiania i napawa- nia na powierzchniach płaskich ośrodków drgających [9, 10] z wprowadzaniem drgań zarówno równolegle, jak i poprzecznie do kierunku ich propagacji. Doświad- czenia prowadzono jedynie na płaskich powierzch- niach drgających falowodów, a jak wiadomo, proces spawania odbywa się często w rowku o różnych kształ- tach i wymiarach. Aby przekonać się, jak zachowa się poddawana drganiom napoina układana w rowku, wy- konanano w ramach badań własnych próby napawania z drganiami prowadzanymi poprzecznie do osi rowka o kącie 60°. Metodyka badań w ramach pracy zostały przeprowadzone ekspery- menty napawania metodą MIG przy udziale drgań ul- tradźwiękowych oraz bez nich. napawanie wykonano poprzecznie do osi falowodu w kształcie prostopadło- ścianu o wymiarach 0,254×0,03×0,03 m wykonanego ze stopu aluminium 2017A. w odległości 0,0635 m oraz 0,127 m od początku falowodu nacięte zostały rowki o szerokości 7 mm, głębokości 6 mm i kącie 60° (rys. 1). Długość falowodu (0,254 m) była równa długo- ści ultradźwiękowych drgań w tym stopie, których czę- stotliwość wynosiła 20 kHz. w celu przeprowadzenia eksperymentu skonfigu- rowano stanowisko badawcze (rys. 2) składające się z falowodu sprzężonego z przetwornikiem piezoelek- trycznym o częstotliwości 20 kHz, połączonym z gene- ratorem ultradźwiękowym o mocy 2,5 kw za pomocą koncentratora o wzmocnieniu 1/1, spawarki firmy Fro- nius ALU Edition do spawania metodą MIG, a także Rys. 1. wymiary falowodu zastosowanego w eksperymencie [mm] i widok wykonanych napoin (pierwsza od prawej wykonana bez drgań, a dwie kolejne z drganiami) Fig. 1. The waveguide dimensions in mm and padding welds view (right sight reached without vibrations, the next two with vibrations) Rys. 2. Stanowisko do prób eksperymentalnych z układem drgającym Fig. 2. Experimental set-up with the vibration unit z zestawu do zmechanizowanego spawania prostoli- niowego. Zajarzanie łuku oraz moment rozpoczęcia ruchu głowicy były zsynchronizowane. Uchwyt spa- walniczy w obu przypadkach był osadzony na ramie- niu przymocowanym do zestawu mechanizacyjnego i ustawiony jak do spawania w pozycji podolnej (główna oś uchwytu spawalniczego była ustawiona w pionie). napoiny ułożono w miejscach charakterystycznych dla przebiegu drgań, a po napawaniu odcinki z napo- inami wycięto i wykonano przekroje prostopadłe do ich osi. Otrzymane przekroje szlifowano, polerowano i trawiono odczynnikiem Kellera. w ramach badań ma- krostrukturalnych wykonano serię zdjęć przedstawiają- cych widoki i profile poprzeczne uzyskanych napoin. Do badań metalograficznych wybrano przekroje wy- znaczone współrzędną z = 0,0635 m oraz z = 0,127 m od mocowanego czoła falowodu (rys. 1). Odległości te wyznaczono odpowiednio dla 1/4 i 1/2 długości fali drgań, licząc od mocowanego czoła falowodu. Prze- prowadzone badania strukturalne miały charakter po- równawczy. Do napawania metodą MIG został użyty drut ze stopu 5056 (AlMg5) o średnicy 1,2 mm. Gazem osła- niającym jeziorko spawalnicze był argon, którego prze- pływ wynosił 17 l/min. natężenie prądu spawania wy- nosiło 170 A, napięcie łuku 20 V, prędkość spawania 0,21 m/min, prędkość podawania drutu 10 m/min, a wolny wylot elektrody ok. 10÷11 mm. Próby napawania wykonano w identycznych warun- kach i temperaturze otoczenia 20 °C. napoiny były ukła- dane w punktach charakterystycznych dla przebiegu fali, tj. węzłach i strzałce drgań. Była to odległość 0,0635 m (w węźle) oraz 0,127 m (w strzałce) (rys. 3a, b). Analitycznie wyznaczony przebieg drgań dla tego przypadku zilustrowano na rysunkach 3a i 3b. Jak wy- kazano w [9], w rzeczywistości należy się spodziewać niewielkich przesunięć węzłów i strzałek o ok. 1/16 dłu- gości fali drgań. 5Przegląd sPawalnictwa 6/2014 Wyniki badań struktury napoin Po próbach napawania falowód został przecięty prostopa- dle do swojej osi w węzłach i strzałkach. w ramach badań strukturalnych wykonano serię zdjęć makrowidoków i profili uzyskanych napoin. Próby napawania (rys. 4) wykonano bez drgań, następne zaś z ich udziałem. Rys. 3. Przebieg: a) przemieszczeń podłużnych εL i poprzecznych εT w falowodzie ze stopu 2017A, b) rozkład naprężeń osiowych σ poprzecz- nych τ i zredukowanych σZ w falowodzie ze stopu 2017A Fig. 3. Distribution of: a) longitudinal displacement εL and transversal displacement εT, b) axial stresses σ, transverse stresses τ, and reduced stresses σZ in a 2017A waveguide Rys. 4. Lica napoin uzyskanych w rowku: a) bez udziału drgań; b) z udziałem drgań z = 0,0635 m, c) z udziałem drgań z = 0,127 m Fig. 4. The V-groove padding welds face view: a) without vibrations, b) with vibrations for z = 0,0635 m, c) with vibrations for z = 0,127 m a) b) a) b) c) na powierzchni materiału podstawowego po obu stronach napoin widoczna jest oczyszczona z tlenków i osmaleń po- wierzchnia, przy czym jest ona najwęższa w przypadku napoiny układanej w strzałce drgań (z = 0,127 m). Może to wskazywać, że w tym przypadku osłona argonu nie była tak skuteczna jak w pozostałych. napoiny układane w odległości z = 0,127 m od mocowanego czoła falowodu (w strzałce drgań) wykazują cha- rakterystyczną dekompozycję lica objawiającą się znacznym ubytkiem wypełnienia napoiny. Sytuacja ta mogła być spowo- dowana występującym lokalnie w strzałce maksymalnym prze- mieszczeniem cząstek. Ubytek, o którym mowa, oddzielił się od napoiny pod wpływem drgań ultradźwiękowych, a jego morfo- logię pokazano na rysunku 5. Powstała w ten sposób oddzielo- na część napoiny charakteryzuje się przekrojem poprzecznym o kształcie zbliżonym do trójkąta. na rysunku 5 dostrzec moż- na również różnice w fakturze powierzchni, gładkiej dla części zewnętrznej (rys. 5a i 5c) i chropowatej dla części wewnętrznej (rys. 5b i 5d). Powierzchnia górnej części lica charakteryzuje się bardziej jednorodną strukturą o gładszej fakturze i wklęśnięciem. Zarówno faktura po- wierzchni, jak i jej ukształtowanie wskazują, że proces separacji części napoiny mógł na- stępować w trakcie krzepnięcia oraz po proce- sie krystalizacji. w węzłach drgań nie zaobserwowano zja- wiska oddzielania się części napoiny, a jej bu- dowa była ciągła. Rys. 5. Oddzielona część lica napoiny wykonana z udzia- łem drgań w odległości z = 0,127 m z zastosowaniem drgań ultradźwiękowych: a) powierzchnia zewnętrzna, b) powierzchnia wewnętrzna od strony grani napoiny, c) profil czołowy, d) profil boczny Fig. 5. The separated parts of the padding weld face re- ached with vibrations for z = 0,127 m: a) oustside face surface, b) internal surface from root side, c) frontal profi- le, d) side profile a) b) c) d) 6 Przegląd sPawalnictwa 6/2014 Badania mikrostruktury napoin Przeprowadzone badania metalograficzne obejmują ogólną charakterystykę przekroju napoin przy zastoso- waniu powiększeń od 16 do 500x. na rysunkach 6÷10 pokazano cechy charakterystyczne mikrostruktury na- poiny układanej w rowku bez zastosowania drgań ul- tradźwiękowych. Rys. 6. Przekrój poprzecz- ny napoiny uzyskanej bez drgań w rowku, pow. 16x Fig. 6. Cross section of the V-groove padding weld re- ached without vibrations, mag. 16x Rys. 7. Grań napoiny: a) pow. 50x; b) pow. 200x Fig. 7. Root of the padding weld: a) magn. 50x, b) magn. 200x Rys. 8. Grań napoiny, pow. 200x: a) strona lewa, b) stro- na prawa Fig. 8. Root of the padding weld, magn. 200x: a) left side, b) right side Rys. 9. Lico napoiny, pow. 50x: a) strona lewa, b) strona prawa Fig. 9. Face of the padding weld, magn. 50x: a) left side, b) right side Rys. 10. Lico napoiny, pow. 200x: a) strona lewa, b) stro- na prawa Fig. 10. Face of the padding weld, magn. 200x: a) left side, b) right side 7Przegląd sPawalnictwa 6/2014 napoina układana bez drgań charakteryzuje się dużą ilością pęcherzy gazowych oraz brakiem przeto- pu w grani. Kąty nachylenia linii wtopienia w obszarze grani mierzone w stosunku do osi z wynoszą odpo- wiednio 56° i 58°. Ziarna spoiny zarówno w obszarze grani (rys. 7, 8), jak i lica (rys. 9, 10) są widoczne już przy powiększeniu 200-krotnym i wyraźnie wyznacza- ją kierunek krystalizacji. Kierunek wzrostu ziaren mie- rzony względem osi z w obszarze grani wynosi 155° i 142°, a w przypadku obszaru lica 147° i 148°. Zdjęcia na rysunkach 11÷14 przedstawiają strukturę napoiny wykonanej w rowku z zastosowaniem drgań ultradźwiękowych wraz z zaznaczeniem strony wejścia drgań i ich wyjścia z napoiny (strzałki na zdjęciach). Środek przekroju poprzecznego napoiny znajduje się w odległości z = 0,0635 m od mocowanego czoła fa- lowodu. Rys. 11. Przekrój po- przeczny napoiny uzyska- nej z udziałem drgań dla z = 0,0635 m, pow. 16x Fig. 11. Cross section of the padding weld reached with vibrations z = 0,0635 m, mag. 16x Rys. 12. napoina: a) od stro- ny wejścia drgań, b) od stro- ny wyjścia drgań; pow. 50x Fig. 12. Padding weld: a) from vibrations input side, b) from vibrations outputsi- de;magn. 50x Rys. 13. napoina: a) od stro- ny wejścia drgań, b) od stro- ny wyjścia drgań; pow. 200x Fig. 13. Padding weld: a) from vibrations input side, b) from vibrations output side; magn. 200x Rys. 14. Grań napoiny: a) pow. 50×, b) pow. 500x Fig. 14. Root of the padding weld: a) mag. 50×, b) mag. 500x napoiny wykonane w odległości z = 0,127 m od czoła falowodu (rys. 15÷23) wykazują występowa- nie znacznych ubytków zlokalizowanych wewnątrz napoiny. Prawdopodobną przyczyną ich powstawa- nia jest zjawisko kawitacji wywołane naprężenia- mi rozciągającymi. Proces ten oddziałuje na jezior- ko ciekłego metalu podczas procesu napawania, doprowadzając do ekspulsji ciekłego jeziorka metalu. 8 Przegląd sPawalnictwa 6/2014 Charakterystyczną cechą tych napoin jest dekompozy- cja lica (rys. 15, 16). Pozwala to wysunąć wniosek, że zarys ubytku zale- ży od kierunku wprowadzania drgań ultradźwiękowych. Analizowana napoina charakteryzuje się ponadto pęknięciami gorącymi zarówno materiału rodzimego, jak i samej napoiny w okolicach grani. napoina ma tak- że charakterystyczny nawis po stronie wprowadzania drgań. Rys. 15. Przekrój poprzeczny uzyskanej z udziałem drgań dla z = 0,127 m, pow. 16x Fig. 15. Cross section of the padding weld reached with vibrations z = 0,127 m, mag. 16x Rys. 16. napoina: a) od stro- ny wejścia drgań, b) od stro- ny wyjścia drgań; pow. 50x Fig. 16. Padding weld: a) from vibrations input side, b) from vibrations outputsi- de; magn. 50x Rys. 17. napoina: a) od stro- ny wejścia drgań, b) od stro- ny wyjścia drgań; pow. 200x Fig. 17. Padding weld: a) from vibrations input side, b) from vibrations output side; magn. 200x Rys. 18. Grań napoiny: a) pow. 50x, b) pow. 200x Fig. 18. Root of the padding weld: a) mag. 50x, b) mag. 200x Rys. 19. napoina: a) od stro- ny wejścia drgań, b) od stro- ny wyjścia drgań; pow. 200x Fig. 19. Padding weld: a) from vibrations input, b) from vibrations output side; magn. 200x 9Przegląd sPawalnictwa 6/2014 na rysunkach 20÷23 zamieszczono zdjęcia mikro- struktury oddzielonej części lica napoiny układanej w strzałce drgań. napoiny układane z udziałem drgań ultradźwięko- wych w rowku wykazują wyraźnie pasmową budowę, na którą składają się obszary układające się równolegle do Rys. 20. Oddzielona część lica napoiny: a) pow. 16x, b) pow. 50x Fig. 20. Separated part of padding weld face: a) mag. 16x, b) mag. 50x Rys. 21. Oddzielona część lica napoiny od strony wyj- ścia drgań: a) pow. 16x, b) pow. 50x Fig. 21. Separated part of padding weld face from vi- brations output side: a) mag. 16x, b) mag. 50x Rys. 22. Oddzielona część lica napoiny od powierzchni, a) zewnętrznej, b) od strony wewnętrznej pow. 200x Fig. 22. Separated part of padding weld face from a) outside surface, b) inter- nal side mag. 200x Rys. 23. Oddzielona część lica napoiny od strony wyj- ścia drgań: a) powierzchnia boczna, b) środek; pow. 200x Fig. 23. Separated part of padding weld from output vi- brations side: a) lateral sur- face, b) center; mag. 200x linii wtopienia zarówno od strony wprowadzania drgań, jak i po stronie przeciwnej, gdzie fala drgań opuszcza ciekłe jeziorko i wchodzi do nieprzetopionego materia- łu podstawowego. wcześniej wykonane badania składu chemicznego [9] wykazały w tych pasmach koncentrację składników stopowych, takich jak miedź, krzem i magnez. 10 Przegląd sPawalnictwa 6/2014 Rys. 24. Oznaczenia linii wzrostu ziaren i linii wtopienia w obszarze wejścia i wyjścia drgań Fig. 24. Designation of the grain grow lines and fusion line at input and output of vibration area Podobnie jak w przypadku napoin układanych w od- ległości z = 0,0635 m wielkość ziarna w grani napoiny dla z = 0,127 m jest mniejsza niż w jej górnej części. Specyficzne dla napoin jest również występowanie zjawiska oddzielania się lica od napoiny, które przyj- muje charakterystyczny trójkątny przekrój (rys. 20a). Charakterystyczną cechą oddzielonych części lica jest również duża porowatość i występowanie pęcherzy ga- zowych (rys. 21 i 23). Kąty nachylenia linii wtopienia dla napoin układa- nych w odległości z = 0,127 m od mocowanego czoła falowodu zmierzone na rysunku 17 wynoszą 58° od strony wejścia i 60° od strony wyjścia drgań. Podczas wykonywania napoin w odległości z = 0,127 m od czo- ła falowodu istotna część lica oddzieliła się od reszty napoiny. w przypadku napoin układanych w strzałce fali w okolicach grani widoczne są ponadto mikropęk- nięcia. Porównując napoiny uzyskane bez drgań oraz z ich udziałem można stwierdzić, że drgania ultradźwięko- we w strzałce powodują powstawanie charakterystycz- nych pasm. Znalazło to także potwierdzenie w wyni- kach publikowanych w [9]. napoiny układane z towarzyszeniem drgań w odle- głości z = 0,635 m od czoła falowodu charakteryzują się wklęśniętym licem, w przeciwieństwie do napoiny układanej bez drgań ultradźwiękowych mającej bar- dziej wypukły kształt lica. analiza kąta wzrostu ziaren i pochylenia linii wtopienia na rysunku 24 pokazano schematyczne oznacze- nia przyjęte do pomiaru kąta nachylenia linii wtopienia (Lw wE, Lw wY) i kierunku wzrostu kryształów (zia- ren) (LwD wE/wY, LwG wE/wY). wartości kątów pochylenia linii wtopienia i kierunku wzrostu ziaren zarówno na wejściu do jeziorka ciekłego metalu, jak i wyjściu mierzone były od osi rowka napoiny. Umożliwiło to bezpośrednie porównanie wartości uzy- skanych pomiarów kąta. w celu ułatwienia pomiarów linię wtopienia uproszczono cięciwą, a kierunki wzrostu ziaren zmierzono w stosunku do osi napoiny. Przyjęto następujące oznaczenia: Lw wE – linia wtopienia od strony wejścia fali, Lw wY – linia wtopienia od strony wyjścia fali, LwG wE – linia wyznaczająca kierunek wzrostu ziarna podczas krzepnięcia w obszarze lica napoiny od strony wejścia fali drgań, LwG wY – linia wyznaczająca kierunek wzrostu ziarna podczas krzep- nięcia w obszarze lica napoiny od strony wyjścia fali drgań, LwD wE – linia wyznaczająca kierunek wzrostu ziarna podczas krzepnięcia w obszarze grani napoiny od strony wejścia fali drgań, LwG wY – linia wyzna- czająca kierunek wzrostu ziarna podczas krzepnięcia w obszarze grani napoiny od strony wyjścia fali drgań. w celu porównania efektów, jakie powoduje zastoso- wanie drgań, zmierzono wartości kątów linii wtopienia i kierunku wzrostu ziaren dla napoiny bez drgań oraz dla przypadków z udziałem drgań dla z = 0,0635 m oraz z = 0,127 m, a wyniki przedstawiono na (rys. 25). Można zauważyć, że w napoinie wykonanej w rowku w odległości z = 0,0635 m nie występuje istotna różni- ca w nachyleniu linii wtopienia, zarówno od strony wej- ścia jak i wyjścia wprowadzanych drgań. Kąt pochylenia linii wtopienia (Lw wE) nieznacznie rośnie po stronie wejścia drgań z 56° (dla napawania bez drgań) do 58° (dla napawania z udziałem drgań i z = 0,0635 m) oraz do wartości 59° (dla napawania z udziałem drgań i z = 0,127 m). Analogiczna zależność występuje dla linii wtopienia po stronie wyjścia drgań (Lw wY). Jej nachylenie nie- znacznie zmniejsza się odpowiednio z 58° (dla napa- wania bez drgań) do 59° (dla napawania z udziałem drgań i z = 0,0635 m) oraz istotnie maleje (dla napa- wania z udziałem drgań i z = 0,127 m) do wartości 53°. Kąt nachylenia linii wyznaczającej kierunek wzrostu ziaren w obszarze grani (LwD wE) nieznacznie rośnie ze 152° (dla napawania bez drgań) do 155° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,0635 m) i male- je do 140° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,127 m). Kąt nachylenia linii wyznaczającej kie- runek wzrostu ziaren w obszarze grani (LwD wY) Rys. 25. wykres porównawczy dla napoin układanych w rowku: 1BU – bez drgań, 63,5UR – z udziałem drgań dla z=0,0635m, 127UR – z udziałem drgań dla z = 0,127 m Fig. 25. Comparative chart for V-groove padding welds: 1BU – wi- thout vibrations, 63,5UR – with vibrations for z = 0,0635 m, 127UR – with vibrations for z = 0,127 m 11Przegląd sPawalnictwa 6/2014 nieznacznie rośnie ze 150° (dla napawania bez drgań) do 152° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,0635 m) i maleje do 144° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,127 m). Kąt nachylenia linii wy- znaczającej kierunek wzrostu ziaren w obszarze grani (LwG wE) maleje ze 147° (dla napawania bez drgań) do 141° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,0635 m) i nieznacznie maleje do 146° (dla na- poin układanych z udziałem drgań i z = 0,127 m). Kąt nachylenia linii wyznaczającej kierunek wzrostu ziaren w obszarze grani (LwG wY) maleje ze 148° (dla na- pawania bez drgań) do 137° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,0635 m) i do 136° (dla napoin układanych z udziałem drgań i z = 0,127 m). Podsumowanie Badania metalograficzne uzyskanych napoin do- wodzą, że fale ultradźwiękowe, wprowadzane w strefę napawania, powodują rozdrobnienie ziaren i to nieza- leżnie od tego, czy napawanie prowadzono w węź- le, czy w strzałce. napoiny wykonane w strzałce fali drgań (w odległości z = 0,127 m od czoła falowodu) charakteryzują się znaczną dekompozycją napoiny z oddzieloną częścią lica i wypełnienia. napoiny wykonane w węźle fali drgań (z = 0,0635 m) charakteryzowały się ciągłością, a lico wykazywało niewielkie wklęśnięcie. Obserwując zdjęcia metalogra- ficzne napoin układanych w rowku z udziałem drgań ultradźwiękowych, można dostrzec charakterystycz- ną pasmową budowę napoin uzyskanych w strzałce drgań (z = 0,127 m). Prawdopodobną przyczyną jej powstania było rozbijanie frontów krystalizacji, które następuje w wyniku maksymalnych przemieszczeń cząstek ośrodka [9, 10]. warto zaznaczyć, że największe zmiany pochyle- nia linii wtopienia na wejściu i wyjściu drgań zanoto- wano w strzałce z = 0,127 m. Po stronie wejścia drgań linia wtopienia jest bardziej odchylona od osi napoiny, a przy wyjściu drgań zanotowano zmniejszenie tego kąta. Zmierzone wartości kątów pochylenia kierunku wzrostu ziaren dla napoin układanych w rowku, za- równo w węźle, jak i strzałce drgań charakteryzują się zbliżonymi wartościami w obszarach lica, w kierunku wejścia i wyjścia fali drgań. Dla napoin układanych w strzałce drgań wartości kąta wzrostu ziaren są nie- znacznie mniejsze niż w obszarze węzła. Ze względu na ukosowanie rowka kąt linii wtopienia zbliżony jest do kąta napawanego rowka. na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że napawanie w rowku z zastosowaniem drgań można prowadzić bez obawy istotnych zmian nachylenia linii wtopienia, jak i kierunku wzrostu zia- ren, przy jednoczesnym rozdrobnieniu ziaren i zmniej- szeniu się porowatości. napawanie w rowku, w węźle drgań (z = 0,0635 m) pozwala na uzyskanie ciągłej napoiny z całkowitym przetopem, zaś w strzałce (z = 0,127 m) rozmiary i charakter powstałych ubyt- ków dyskwalifikują uzyskane napoiny. Literatura [1] Kim. S., watanabe T., Yoshida Y.: Ultrasonic vibration aided laser welding of Al alloys: improvement of laser welding- quality, Departament of precision & Production Engineering and Facility of Engineering, Chiba University, Japan, Journal of Laser Aplications, t. 7, nr 1, s. 38-46, 1995. [2] Qinghua L., Ligong C., Chunzhen n.: Effect of vibratory weld conditioning on welded valve properties, Mechanics of Mate- rials 40, s. 565-574, 2008. [3] Borland J. C.: Generalized theory of super solidus cracking in welds and castings. British weldingJournal, 7(8)/1960, s. 508-512. [4] Balasubramanian K.: Studies on the effect of vibration on hot cracking and grain size in AA7075 aluminum alloy welding, International Journal of Engineering Science and Technolo- gy, Vol. 3, nr 1, s. 681-685, 2011. [5] Takehiko watanabe, Masataka Shiroki, Atsushi Yanagisawa, Tomohiro Sasaki: Improvement of mechanical properties of ferritic stainless steel weld metal by ultrasonic vibration, Journal of Materials Processing Technology, niigata, Japan 27 May 2010. [6] Lei Yu-cheng, wang Zhi-wei, Chen Xi-zhang: Effect of arc-ultrasound on microstructures and mechanical pro- perties of plasma arc welded joints of SiCp/Al MMCs, Scien- ce Direct, Zhenjiang, Harbin, China, 6 July 2010. [7] Li Yuan-xing, Zhao wei-wei, LengXue-song, Fu Qiu-jiao, wang Lei, Yan Jiu-chun: Microstructure evolution and me- chanical properties of ultrasonic-assisted soldering joints of 2024 aluminum alloys, Science Direct, Harbin, China, 5 January 2011. [8] Honggang Donga, LiqunYanga, Chuang Dongb, SindoKo- uca: Improving arc joining of Al to steel and Al to stainless steel, Journal of Materials Processing Technology, Dalian, China/ Madison, USA, 24 november 2011. [9] Krajewski A.: wpływ drgań mechanicznych stosowanych w procesach spajania na właściwości połączeń, zeszyt 258, ISSn 978-83-7814-118-1,Oficyna wydawnicza Politechniki warszawskiej, 2013. [10] Krajewski A., włosiński w., Chmielewski T., Kołodziejczak P.: Ultrasonic-vibration assisted arc-welding of aluminum al- loys, Bulletin of the Polish Academy of Science, ISSn 0239- 7528, Vol. 60, no. 4, s. 841-852, 2012.