PS 9 2016 WWW.pdf 14 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Lutowanie laserowe w przemyśle motoryzacyjnym  metodą Trifocal na przykładzie  tylnej klapy Volkswagena Caddy Laser brazing Trifocal in automotive industry on the example of rear door of Volkswagen Caddy Mgr inż. Edward Majeran – VW Poznań Sp. z o.o. Autor korespondencyjny/Corresponding author: edward.majeran@vw-poznan.pl Streszczenie W przemyśle motoryzacyjnym coraz popularniejsze i co- raz powszechniej stosowane są technologie laserowego łą- czenia materiałów, a zwłaszcza lutowanie wysokotempera- turowe z użyciem promieni lasera jako źródła ciepła. Niemal każdy producent samochodów wykorzystuje tę technologię, najczęściej do łączenia dachu pojazdu ze ścianami bocz- nymi oraz przy łączeniu blach karoseryjnych tylnych klap i pokryw bagażników. Słowa  kluczowe: lutowanie laserowe; laser; technologia lutowania; złącze lutowane Abstract The laser technology of material joining, especially high- temperature brazing technology with the use of laser beams as the heat source is gaining more and more popularity and is finding increasing use in the automotive industry. Almost every renowned carmaker uses such a technology, mostly to join the car roof with side walls and to join the car body sheets of the tailgate and boot covers. The newest method used in the automotive industry is Trifocal brazing. Keywords: laser brazing; laser; brazing technology; brazed joint Wstęp Bezpośrednią przyczyną wzrostu zainteresowania tech- nologiami laserowymi jest coraz łatwiejszy dostęp do tych technologii oraz malejące koszty wdrożenia ich do produk- cji, zwłaszcza wielkoseryjnej. Znaczącą rolę odgrywa tu również miniaturyzacja urządzeń, która wkroczyła w obszar konstrukcji źródeł laserowych i chłodnic. Jeszcze kilkana- ście lat temu źródła laserowe były wielkimi konstrukcjami o kilkumetrowej długości i wadze kilku ton (np. Trumpf HL 4006D [3]), a obecnie są to niewielkie urządzenia, porów- nywalne wymiarami do średniej wielkości lodówki (np. IPG YLS-5000-BR). Porównanie gabarytów źródeł laserowych starej generacji z najnowszymi urządzeniami pokazano na rysunku 1. Dodatkowo wyposaża się te urządzenia w pro- ste podwozia kołowe, które umożliwiają bezproblemowe przemieszczanie sprzętu na hali produkcyjnej. Wszystkie te cechy powodują, że można zastosować te urządzenia w miejscach o ograniczonej powierzchni. Źródło laserowe Technologię lutowania wysokotemperaturowego ele- mentów tylnej klapy w samochodzie Volkswagen Cad- dy przedstawiono na przykładzie źródła laserowego YLS-5000-BR rosyjskiej firmy IPG o mocy 5 kW (rys. 2). Jest to nowoczesny laser włóknowy, gdzie promienio- wanie laserowe wytwarzane jest w specjalnym światło- wodzie, który jest pompowany przy pomocy odpowied- nio dobranych pakietów diod laserowych. Konstrukcja tego źródła sprawia, że jego sprawność wynosi 42%, co jest obecnie wynikiem doskonałym, choć trwają już Edward Majeran przeglad Welding Technology Review Rys. 1. Porównanie gabarytów lasera prętowego Trumpf HL4006D (2003 r, kontur ― ― ―) z laserem YLS-5000-BR firmy IPG (2015 r.) – kontur ...... Fig. 1. Overall dimensions of the rod laser Trumpf HL4006D (2003) ― ― ― and the laser IBG YLS-5000-BR (2015) ...... 15PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 prace nad źródłami o sprawności powyżej 50%. Samo źródło składa się z trzech generatorów promieniowania laserowego, które połączone razem zasilają tzw. potrójną plamkę. Niezbędne do przesyłania takiej wiązki są także światłowody specjalnej konstrukcji (światłowody te skła- dają się z trzech niezależnych włókien przewodzących promieniowanie, umieszczonych w jednym elastycznym pancerzu). Rys. 2. Źródło laserowe YLS-5000-BR firmy IPG Fig. 2. Laser source IPG YLS-5000-BR Technologia Technologia zastosowana w tym przypadku określana jest mianem Trifocal ze względu na specyficzny wygląd plamki laserowej, w której koncentruje się energia pro- mieniowania. Jest to potrójna plamka, w której wyróżnić można trzy odrębne ogniska (dwa ogniska pomocnicze oraz jedno główne) [1]. Ogniska pomocnicze usuwają zanieczyszczenia z obszaru brzegów lutowiny (ablacja wierzchniej warstwy materiału) oraz wyznaczają granicę płynięcia lutu, co sprawia, że brzegi lutowiny są równe i po- zbawione mikroodprysków i porowatości. Ognisko główne skupia się na materiale i drucie do lutowania powodując jego stopienie oraz płynięcie w granicach wyznaczonych przez ogniska pomocnicze (rys. 3). Taki podział funkcji sprawia, że lutowina ma równe brzegi oraz gładką po- wierzchnię lica. Moc każdego z ognisk można niezależnie regulować. Moc ognisk pomocniczych wynosi do 0,5 kW, natomiast ognisko główne może mieć maksymalną moc 4 kW. Moc taka w zupełności wystarcza do przeprowadze- nia procesu lutowania twardego. Jest to technologia dość szybka ( np. prędkość lutowania zastosowana w fabryce VW w Poznaniu wynosi 50 mm/s), której efektem jest bardzo dobrej jakości złącze lutowane. Materiałami łączonymi są stalowe, ocynkowane elektro- litycznie blachy karoseryjne (grubość warstwy cynku wy- nosi 5 µm), materiałem dodatkowym jest pełny drut CuSi3 o średnicy 1 mm, temperatura procesu wynosi ok. 1000 °C, Rys. 3. Schemat lutowania metodą Trifocal [2] Fig. 3. Brazing with the Trifocal method [2] lut wiązka laserowa złącze wiązki ablacyjne kierunek lutowania moc lasera głównego wykorzystywana w procesie to 2,5 kW, natomiast lasery pomocnicze generują moc po 140 W każdy. Cały proces jest sterowany przy pomocy komputera z odpowiednim oprogramowaniem, umożliwiającym kontro- lę wszystkich parametrów procesu w czasie rzeczywistym oraz ich ewentualną korektę. Pozycjonowanie części  i przygotowanie do lutowania Oprzyrządowanie wykorzystywane w tej technolo- gii jest dość skomplikowane ze względu na dużą ilość zacisków pozycjonujących łączone elementy. Jest to niezbędne, aby zapewnić stabilną wielkość szczeliny lu- towniczej na całej długości złącza lutowanego. Dodatko- wo w tym przypadku w dolnej części szczeliny łączone blachy muszą się stykać ze sobą, aby utrzymać ciekły lut w miejscu tworzenia się połączenia. Używane w za- kładzie przyrządy do pozycjonowania łączonych części przedstawia rysunek 4. Rys. 4. System zacisków do pozycjonowania łączonych elementów Fig. 4. Fixture system for positioning of joined componts Przed lutowaniem brzegi łączonych blach są czyszczone mechanicznie z resztek oleju z tłoczni oraz innych zanie- czyszczeń, które znalazły się w tym miejscu w trakcie proce- su technologicznego, a które mogłyby negatywnie wpływać na jakość złącza. W tym celu jest stosowane urządzenie firmy Vulkan (rys. 5), które przy pomocy specjalnej taśmy czyści obszary łączonych elementów, które zostaną połą- czone lutem. Mimo starannego przygotowania blach przez dostawcę takie czyszczenie jest niezbędne, czego dowodzi stan szybko zużywającej się taśmy. 16 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Rys. 5. System zacisków do pozycjonowania łączonych elementów Fig. 5. Fixture system for positioning of joined componts Rys. 6. Czyszczenie złącza przed użyciem lasera skanującego Fig. 6. Cleaning the joint before using the scanning laser Rys. 7. Kontrola złącza przy pomocy lasera skanującego Fig. 7. Joint test with the use of scanning laser Rys. 8. Protokół z badań niszczących złącza lutowanego Fig. 8. Report of destructive testing of the brazed joint Kontrola złącza Po zakończeniu procesu lutowania złącze jest do- datkowo czyszczone przy pomocy wirującej szczotki z tworzywa sztucznego (rys. 6), aby usunąć zadymienia i nalot powstałe w trakcie procesu przed kontrolą złą- cza przy pomocy promieni lasera skanującego (rys. 7), służącego do wykrywania ewentualnych niezgodności powierzchniowych (pory, nie- dolania, wtrącenia, itp.). Jeżeli w trakcie tej kontroli zostają wykryte niezgodności złącza, to taki produkt zostaje skierowany na stanowi- sko poprawek, gdzie jest oceniany dodatkowo przez pracownika działu zapewnienia jakości, który podejmuje decyzję o ewentualnej napra- wie wadliwego odcinka spoiny lub złomowa- niu całego detalu. Naprawa polega na zaspawaniu wadliwego miejsca metodą GTA oraz jego wyszlifowaniu i ponownej ocenie wizualnej przez pracownika działu zapewnienia jakości. Badania niszczące Dodatkowo w trakcie produkcji seryjnej są pobierane raz w miesiącu do badań nisz- czących pojedyncze klapy, aby sprawdzić wewnętrzną budowę połączenia oraz po- równać wartości wytrzymałościowe złącza z minimalnymi wymaganiami ustalonymi przez konstruktora. Cała szerokość klapy zo- staje podzielona na 14 stref, a każda ze stref jest sprawdzana w ten sam sposób. Spraw- dza się geometrię złącza na podstawie zdjęć zgładów metalograficznych oraz wytrzyma- łość próbek na rozciąganie, następnie z takich badań sporządzane są protokoły kontro- li (przykładowy protokół kontroli pokazano na rys. 8), a dane przekazuje się do dzia- łu produkcji. W przypadku, gdy połączenie nie spełnia wymagań, następuje optymaliza- cja parametrów procesu i ponowne sprawdze- nie. Takie podejście gwarantuje, że wszystkie klapy mają odpowiednią jakość, a proces prze- biega stabilnie. 17PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Podsumowanie Przedstawiony powyżej proces, czyli technologia lutowania laserowego Trifocal jest bardzo korzystna dla producentów samochodów z następujących względów: – proces przebiega ze znikomą ilością uwalnianych aerozoli i innych zanieczyszczeń, co oznacza minimalny wpływ zanie- czyszczeń na pracowników obsługujących to stanowisko oraz na środowisko naturalne; – minimalna ilość wprowadzanego do złącza ciepła zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia odkształceń termicznych łączonych elementów; – duża szybkość procesu oznacza wysoką wydajność; – powtarzalność i stabilność procesu wpływa na uzyskanie bardzo wysokiej jakości detali; – możliwość wykonywania połączeń o skomplikowanej geometrii ułatwia dostosowanie tej technologii do niemal dowolne- go kształtu detalu; – duża sprawność najnowszych źródeł laserowych pozwala na znaczną oszczędność energii, w porównaniu ze starszymi źródłami laserowymi. Oprócz zalet technologia Trifocal ma wady i ograniczenia: – mimo systematycznie malejącego kosztu urządzeń, nakłady, związane z ich zakupem (źródło laserowe, głowice laserowe, roboty, kabina) pozostają na dość wysokim poziomie, co ogranicza zasadność zastosowania ich w przypadku produkcji małoseryjnej lub jednostkowej; – skomplikowana technika pozycjonowania części do lutowania wpływa na koszty ewentualnych napraw i czynności ser- wisowych w tego typu stanowiskach; – istnieje ciągle niebezpieczeństwo dla pracowników związane z użyciem promieniowania laserowego, zwłaszcza, gdy w trakcie lutowania w kabinie znalazłby się pracownik. Bez względu na te ograniczenia Trifocal jest technologią, która jeszcze przez długi czas będzie powszechnie używana w przemyśle motoryzacyjnym, gdyż zalety procesu znacznie przewyższają ograniczenia wynikające zarówno z kosztów jak i zagrożeń związanych z jej zastosowaniem. Literatura [1] h t t p : / / w w w. i p g p h o t o n i c s . c o m / 1 0 8 / F i l e At t a c h m e n t / Y L S - 5 0 0 0 - BR+Brochure.pdf [2] Strite T., Gusenko A., Grupp M., Hoult T.: Fiber Lasers: Multiple laser beam materials processing, Laser Focus World, vol. 52, issue 02, p. 19-25, 02/2016. [3] Majeran E.: Lutowanie laserowe w przemyśle motoryzacyjnym na przy- kładzie połączenia dachu ze ścianami w samochodzie Volkswagen Cad- dy, Przegląd Spawalnictwa, 09/2007, s. 37-40.