PS 9 2016 WWW.pdf 50 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Lutowanie miękkie kompozytu grafitowego  ze stopem aluminiowym PA38 Soldering of graphite composite with PA38 aluminum alloy Prof. dr hab.  inż. Zbigniew Mirski; dr  inż. Tomasz Wojdat; dr  inż. Tomasz Piwowarczyk; dr hab.  inż. Kazimierz Granat,   prof.  nadzw.  PWr;  dr  inż.  Wiesław  Derlukiewicz;  Aleksandra  Jakubczyk  – Politechnika Wrocławska; mgr  inż.  Ireneusz  Ciepacz – AGA-TEC Wrocław. Autor korespondencyjny/Corresponding author: zbigniew.mirski@pwr.edu.pl Streszczenie W artykule przedstawiono problematykę dotyczącą lutowania miękkiego kompozytu grafitowego ze stopem aluminium PA38. Połączenia tego typu znajdują zastoso- wanie w urządzeniach przesyłających energię elektrycz- ną, w związku z czym muszą charakteryzować się dobrą przewodnością elektryczną. Wykonano próbne złącza luto- wane z zastosowaniem warstwy pośredniej Cu, naniesio- nej galwanicznie na powierzchnię kompozytu grafitowego. Przedstawiono wyniki badań wytrzymałościowych oraz ba- dań metalograficznych przy użyciu mikroskopii świetlnej. Słowa  kluczowe: kompozyt grafitowy; lutowanie miękkie; warstwy pośrednie Cu; stop aluminium PA38 Abstract The problems concerning soldering of graphite compos- ite with aluminum alloy PA38, were presented in the article. This type of joints are used in devices transmitting electricity therefore, it must have a good electrical conductivity. Made test soldered joints using an intermediate layer of Cu-plated applied to the surface of the graphite composite. The results of research strength and metallographic examination using light microscopy, were presented. Keywords:  graphite composite; soldering; Cu intermediate layers; aluminum alloy PA38 Wstęp Spajanie materiałów, szczególnie takich jak grafit i mate- riały kompozytowe na bazie grafitu z metalami, stanowi zwy- kle duży problem technologiczny. Połączenia materiałów o budowie kompozytowej na bazie grafitu z aluminium i jego stopami występują często w urządzeniach przewodzących prąd elektryczny, dlatego złącza takie muszą cechować się odpowiednią przewodnością elektryczną i wytrzymałością mechaniczną. Możliwe jest ich klejenie, jednakże połącze- nia te nie są w stanie zapewnić wymaganej przewodności elektrycznej, nawet w przypadku zastosowania klejów o bu- dowie kompozytowej z użyciem napełniaczy proszkowych lub siatek miedzianych. Dobrą przewodność elektryczną można natomiast osiągnąć stosując połączenie metaliczne uzyskane w procesie lutowania miękkiego. Lutowanie gra- fitu w sposób bezpośredni z metalami jest jednak niemoż- liwe do wykonania z uwagi na brak jego zwilżalności lutami miękkimi. W celu wykonania połączeń lutowanych o dobrych wła- ściwościach eksploatacyjnych, niezbędne jest zastosowa- nie warstw pośrednich nanoszonych na powierzchnię kom- pozytu grafitowego. Jedną z możliwych do zastosowania technologii nanoszenia warstw są metody galwaniczne. Zastosowanie warstw pośrednich w procesach lutowania jest znane, lutuje się tak np. miedź z aluminium lub miedź ze stalą kwasoodporną 18/10 przy użyciu spoiw miedziano- fosforowych [1÷3]. Na rysunku 1 pokazano przekrój elektro- dy grafitowej z galwanicznie naniesioną powłoką miedzianą o grubości 70 µm. Adhezja mechaniczna odpowiedzialna za połączenie powłoki Cu z elektrodą grafitową jest mecha- nizmem całkowicie wystarczającym dla tego rodzaju wyro- bów. Natomiast, wszędzie tam gdzie wymagania dotyczą odpowiednio większej wytrzymałości mechanicznej połą- czenia powłoki Cu z podłożem grafitowym, należy dokonać aktywacji powierzchni grafitowej. Znane są również inne metody nanoszenia warstw po- średnich do procesów lutowania, które są z powodzeniem stosowane w przemyśle samochodowym. Przykładowo lu- towanie konektorów do szyb samochodowych odbywa się poprzez warstwę pośrednią w postaci srebrnej farby wy- palanej na szybie. Metalowe warstwy pośrednie mogą być również nanoszone metodą niskociśnieniowego natrysku na zimno (Cold Spray) [4]. Przy wyborze odpowiedniej metody nanoszenia warstw pośrednich do procesu lutowania kompozytu grafitowego Zbigniew Mirski, Tomasz Wojdat, Tomasz Piwowarczyk, Kazimierz Granat, Wiesław Derlukiewicz, Ireneusz Ciepacz, Aleksandra Jakubczyk przeglad Welding Technology Review 51PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 z aluminium PA38, należy wziąć pod uwagę głównie moż- liwość zapewnienia odpowiedniej przyczepności warstwy do podłoża grafitowego, ponieważ połączenia tej pary materiałów w warunkach eksploatacyjnych narażone są na naciski powierzchniowe i poddawane są naprężeniom ścinającym. Uzasadnione wydaje się tu zastosowanie po- włok galwanicznych, głównie z uwagi na możliwość kon- trolowanego nanoszenia nawet bardzo cienkich warstw oraz ich stosunkowo dobrą przyczepność do pokrywanych podłoży [6]. Materiały do badań W badaniach zastosowano materiał kompozytowy (rys. 2a i 2b) na bazie koksu pakowego z dodatkiem grafitu (spełniającego funkcję smaru) i 40% wag. ziaren Cu jako na- pełniacza, sklejonych żywicą wypaloną do węgla szklistego. Jest to materiał o dobrych właściwościach trybologicznych, nienasiąkliwy, o porach zamkniętych (porowatość ok. 1%) i dużej twardości Shore’a. Kompozyt grafitowy lutowany był do stopu aluminium PA38 (6060). Jest to stop charakteryzujący się średnią wytrzymałością na rozciąganie i średnią wytrzymałością a) b) Rys. 1. Powłoka Cu (2) naniesiona galwanicznie na powierzchnię elektrody grafitowej (1) – (a, b) Fig. 1. Cu coath (2) galvanically deposited on surface of a graphite electrode (1) – (a, b) Rys.  2. Materiały użyte w badaniach: kompozyt grafitowy (a, b) i stop aluminium PA38 (c, d) Fig.  2. Materials used for test: a composite graphite (a, b), and alu- minum alloy PA38 (c, d) Si Fe Cu Mn Mg Cr Zn Ti Al 0,3÷0,6 0,1÷0,3 max 0,1 max 0,1 0,35÷0,6 max 0,05 max 0,15 max 0,1 reszta Tablica I. Skład chemiczny stopu aluminium PA38 (wg PN EN 573-3:2014-02) Table I. The chemical composition of the aluminum alloy PA38 (acc to PN EN 573-3:2014-02) zmęczeniową. Został wybrany ze względu na wysoką po- datność do tłoczenia umożliwiającą wykonanie z niego profili o skomplikowanym kształcie (rys. 2c i 2d). Skład chemiczny stosowanego stopu aluminium przedstawiono w tablicy I. Nanoszenie galwanicznej powłoki  miedzianej na kompozyt grafitowy Do prób galwanicznego nakładania powłoki miedzia- nej na kompozyt grafitowy, wytypowano dwie kąpiele Firmy Sur-Tec GmbH (Niemcy). Kąpiel Sur-Tec 867 jest kąpielą kwaśną, natomiast kąpiel Sur-Tec 864 jest kąpie- lą alkaliczną – bezcyjankową. Proces nakładania powłoki na kompozyt grafitowy przebiegał według schematu za- mieszczonego w tablicy II. Po wstępnych próbach pokrywania i badaniach przy- czepności, do dalszych badań wytypowano kąpiel alkalicz- ną Sur-Tec 864 lepiej spełniającą postawione wymagania. W trakcie prowadzonych prób, okazało się, że istotnym czynnikiem decydującym o przyczepności powłoki Cu do kompozytu jest sposób przygotowania jego powierzchni oraz jej rozwinięcie. Dlatego też, w celu określenia wpływu sposobu przygotowania powierzchni na przyczepność po- c) d) a) b) 1 2 1 2 52 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Lp. Kąpiel kwaśna Sur-Tec 867 Kąpiel alkaliczna  Sur-Tec 864 1. odtłuszczanie ultradźwiękowe – Sur-Tec 134, temperatura 23 ºC, czas 180 s odtłuszczanie ultradźwiękowe – Sur-Tec 134, temperatura 23 ºC, czas 180 s 2. płukanie – woda bieżąca, czas 60 s płukanie – woda bieżąca, czas 60 s 3. dekapowanie – 5% kwas siarkowy, temperatura 23 ºC, czas 60 s dekapowanie – 5% kwas siarkowy, temperatura 23 ºC, czas 60 s 4. płukanie – woda bieżąca, czas 60 s płukanie – woda bieżąca, czas 60 s 5. aktywacja – CrO3 250g/dm3, temperatura 65 °C, czas 180 s aktywacja – CrO3 250g/dm3, temperatura 65 °C, czas 180 s 6. płukanie – woda bieżąca, czas 180 s płukanie – woda bieżąca, czas 180 s 7. osuszanie – aceton osuszanie – aceton 8. miedziowanie, temperatura 25 °C, 1,5 A/dm2, czas 8 min miedziowanie, temperatura 65 °C, 2,5 A/dm2, czas 17 min 9. płukanie – woda bieżąca, czas 120 s płukanie – woda bieżąca, czas 120 s 10. suszenie – temperatura 60 °C, czas 240 s suszenie – temperatura 60 °C, czas 240 s Tablica II. Przebieg procesów nakładania powłok galwanicznych [7,8] Table II. Depositing processes of galvanic coating [7,8] włoki Cu do podłoża, kompozyt grafitowy szlifowano papierem ściernym o gradacji 180 lub poddawano obróbce strumieniowo-ściernej przy użyciu korundu o granulacji ziaren -45+5 µm. W tablicy III zestawio- no wyniki pomiarów chropowatości powierzchni kompozytu grafitowego w zależności od sposobu jej przygotowania. Przed pokrywaniem galwanicznym kompozytu bardzo ważne jest dokładne usunięcie pozostałości po obróbce mechanicznej. Osiągnięto to poprzez za- stosowanie mycia ultradźwiękowego (rys. 3). Wierzchnią warstwę kompozytu aktywowano w roztworze bezwodnika chromowego, płukano i poddano procesowi pokrywania (rys. 4). Przykład naniesionej powłoki miedzianej, o grubo- ści 5 μm, przedstawiono na rysunku 5. Lp. Materiał Obróbka powierzchni Chropowatość powierzchni, µm Ra Rt Rz 1. kompozyt grafitowy szlifowanie 0,44 4,46 3,37 2. obróbka strumieniowo-ścierna 13,91 96,54 67,51 Tablica III. Chropowatość powierzchni kompozytu grafitowego w zależności od sposobu obróbki powierzchni Table III. The surface roughness of the graphite composite according to the method of surface treatment Rys. 3. Zestaw do czyszczenia ultradźwiękowego: 1 – myjka ultradźwiękowa, 2 – kompozyt grafitowy, 3 – kąpiel Sur-Tec 134 Fig. 3. Ultrasonic cleaning system: 1 - ultrasonic washer, 2 - graphite composite, 3 - Sur-Tec 134 bath Rys. 4. Zestaw do nanoszenia galwanicznej powłoki miedziowej: 1 – pro- stownik, 2 – mieszadło magnetyczne z ogrzewaniem, 3 – elektrolizer Fig. 4. Galvanic coating of copper applying system: 1 – rectifier, 2 – mag- netic stirrer with heating, 3 – electrolyzer a) b) 1 2 3 2 3 1 53PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Rys. 5. Warstwa pośrednia Cu (2) naniesiona galwaniczne na kom- pozyt grafitowy (1) Fig. 5. Cu intermediate layer (2) galvanically deposited on the com- posite graphite (1) Lutowanie miękkie stopu PA38  z kompozytem grafitowym Przed procesem lutowania stop aluminium poddano procesowi starzenia i dlatego temperatura procesu jego łączenia z kompozytem nie powinna przekraczać 200 °C. W związku z tym do procesu lutowania dobrano lut cyno- wo-ołowiowy o oznaczeniu S-Sn60Pb40 (60% wag. Sn i 40% wag. Pb). Lut ten charakteryzuje się dobrą lutownością i temperaturą topnienia w zakresie 183÷190 °C (wg PN-EN ISO 3677:200 i PN-EN ISO 9453:2008). W świetle wytycznych dyrektywy RoHS, stosowanej na terenie Unii Europejskiej od 1 lipca 2006 r., zabrania się stosowania niebezpiecznych substancji zawierających m.in. ołów. Jednakże wszędzie tam, gdzie nie jest jeszcze możliwe wyeliminowanie ołowiu, materiały z zawartością tego pierwiastka zostały dopusz- czone do określonych zastosowań i nie podlegają restryk- cjom dyrektywy RoHS. W początkowych próbach lutowania miedziane war- stwy pośrednie nanoszono galwanicznie na oba spajane materiały. Ponieważ przyczepność powłoki Cu do podłoża PA38 nie była zadowalająca, podjęto próbę lutowania kom- pozytu grafitowego pokrytego warstwą miedzi bezpośred- nio z podłożem aluminiowym. Wymagało to jednak użycia odpowiednio aktywnego topnika. Dobór topnika jest tutaj bardzo istotny z punktu widzenia jakości i funkcjonalno- ści połączenia lutowanego [9,10]. Zastosowano topnik o dużej aktywności chemicznej o handlowej nazwie Stay Clean Aluminum Flux [5]. Temperatura jego aktywności za- wiera się w zakresie 177÷288 °C [5]. Umożliwiło to pobiele- nie lutem S-Sn60Pb40 podłoża PA38 bez konieczności sto- sowania warstwy pośredniej. Takie rozwiązanie jest również korzystne ze względów ekonomicznych, ponieważ eliminuje konieczność nanoszenia na stop Al powłoki Cu. Podłoże aluminiowe przygotowano do procesu lutowa- nia przez szlifowanie ręczne włókniną ścierną. Proces luto- wania prowadzono w dwóch etapach. W pierwszym etapie pobielono spajane materiały przy użyciu kolby miedzianej ogrzewanej płomieniem propanowo-powietrznym. Etap dru- gi stanowił lutowanie właściwe, czyli połączenie ze sobą po- bielonych próbek kompozytowych i aluminiowych w proce- sie lutowania płomieniem propanowo-powietrznym. W taki sposób przygotowano złącza lutowane do badań wytrzyma- łościowych i metalograficznych. Próby wytrzymałościowe Statyczną próbę wytrzymałości na ścinanie połączeń lu- towanych (kompozyt grafitowy – aluminium PA38) przepro- wadzono stosując maszynę wytrzymałościową o napędzie hydraulicznym, przy prędkości posuwu belki wynoszącej 0,2 cm/min i zakresie pomiarowym do 10 kN. Przeprowa- dzono ją przy użyciu przyrządu, pokazanego na rysunku 6a, który umieszczano na kołysce wahliwej, zapewniającej osiowe obciążanie próbki. Na rysunku 6b pokazano próbkę do statycznej próby ścinania. Złącze lutowane miało wymia- ry 12x20 mm. a) b) 1 2 1 2 a) b) Rys. 6. Przyrząd do statycznej próby ścinania (a) i złącze lutowane kompozytu grafitowego z aluminium PA38 (b) Fig. 6. Device for static shear tests (a) and soldered joint the graph- ite composite with aluminum alloy PA38 (b) 54 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Na rysunku 7 pokazano szczegóły techniczne procesu ścinania połączenia lutowanego w przyrządzie, między pły- tami dociskowymi maszyny wytrzymałościowej. Rys. 7. Statyczna próba ścinania połączeń lutowanych kompozyt grafitowy – aluminium Fig. 7. Static shear test of graphite composite – aluminum soldered joints Lp. Przygotowanie  powierzchni Wytrzymałość na ścinanie Rt [MPa] Rtśr [MPa] 1. szlifowanie 6,4 6,32. 5,8 3. 6,6 4. obróbka strumieniowo- -ścierna 12,7 12,55. 12,0 6. 12,4 Tablica IV.  Wyniki statycznej próby ścinania połączeń kompozytu grafitowego ze stopem aluminium PA38 Table IV. Results of static shear tests graphite composite with alu- minum alloy PA38 joints Jak wynika z analizy danych zamieszczonych w tablicy IV, odpowiednie przygotowanie podłoża kompozytu grafito- wego przed nałożeniem warstwy pośredniej Cu ma duży wpływ na wytrzymałość mechaniczną badanych połączeń lutowanych. Zastosowanie obróbki strumieniowo-ściernej umożliwia dwukrotne zwiększenie wytrzymałości na ści- nanie złączy lutowanych. Niezależnie jednak od sposobu przygotowania powierzchni mechanizm zniszczenia złącza każdorazowo miał charakter adhezyjny (rys. 8) i występował na granicy połączenia kompozytu grafitowego z galwanicz- ną powłoką Cu. Obróbka strumieniowo-ścierna zapewnia zatem lepsze rozwinięcie powierzchni kompozytu grafitowego, umożliwia- jąc podczas galwanizacji „zakotwiczanie się” cząsteczek Cu w powstałych nierównościach, przez co jej przyczepność do podłoża jest większa, a tym samym wzrasta wytrzyma- łość złączy lutowanych. Rys.  8. Przykładowy złom połączenia lutowanego po próbie ści- nania; 1 – kompozyt grafitowy przygotowany przez szlifowanie, 2 – stop aluminium PA38, 3 – warstwa Cu Fig. 8. Example of scrap soldered joint after shear tests; 1 – graph- ite composite prepared by grinding, 2 – aluminum alloy PA38, 3 – Cu layer 1 2 3 Badania metalograficzne złączy lutowanych Badania metalograficzne przeprowadzono na poprzecz- nym przekroju próbek polutowanych i zainkludowanych w żywicy epoksydowej, szlifując je na wodnych papie- rach ściernych SiC do gradacji 2400 i polerując tlenkiem glinu o wielkości ziarna 0,3 µm. Tak przygotowane prób- ki metalograficzne obserwowano przy użyciu mikrosko- pu świetlnego firmy Olympus, model CA25, sprzężonego z aparatem cyfrowym CAMEDIA C3030 i systemem archi- wizacji obrazu. Na rysunku 9 pokazano przekrój złącza lutowanego kompozytu grafitowego z aluminium PA38 wykonanego przy użyciu lutu S-Sn60Pb40. Szczelina lutownicza, o sze- rokości 0,2 mm, jest na całej długości złącza wypełniona lutem. Rys. 9. Mikrostruktura połączenia lutowanego: 1 - kompozyt grafi- towy z napełniaczem Cu, 2 - stop aluminium PA38, 3 – lutowina, 4 – warstwa Cu Fig. 9. Microstructure of soldered joints: 1 - graphite composite with Cu filler, 2 - aluminum alloy PA38, 3 – solder, 4 - Cu layer 1 2 3 4 Na rysunku 10a widoczna jest mikrostruktura złącza pokazana od strony kompozytu grafitowego oraz od stro- ny stopu aluminium PA38 (rys. 10b). W strukturze lutowiny występują dendryty roztworu stałego β oraz drobnoziarni- sta eutektyka α + β rozmieszczona w przestrzeniach mię- dzydendrytycznych. Do statycznej próby ścinania przygotowano po 3 połącze- nia lutowane dla każdej z metod przygotowania powierzchni kompozytu grafitowego, przed naniesieniem warstwy po- średniej Cu. W tablicy IV zestawiono wyniki pomiarów otrzy- mane w statycznej próbie ścinania. 55PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Rys. 10. Mikrostruktura połączenia lutowanego: widok od strony kompozytu grafitowego (a) i od strony aluminium PA38 (b); 1 - kompozyt grafitowy, 2 – stop aluminium PA38, 3 - warstwa Cu, 4 - eutektyka α+β, 5 - dendryty roztworu stałego β Fig. 10. Microstructure of soldered joint: a view from the side of graphite composite (a) and from the aluminum alloy PA38 (b); 1 - graphite composite 2 - aluminum alloy PA38, 3 - Cu layer, 4 - eutectic α+β, 5 - dendrites of solid solution β 2 3 1a) b) 4 5 5 4 2 1 Rys. 11. Niezgodności występujące w złączu lutowanym: 1 - pęcherze gazowe, 2 - pozostałości topnika Fig. 11. Defects occurring in soldered joint: 1 - gas pores, 2 - flux residue Wnioski Na podstawie wyników przeprowadzonych badań sformułować można następujące wnioski: – wytworzenie dobrej jakości połączeń kompozytu grafitowego ze stopem aluminium PA38 metodą lutowania miękkiego wymaga zastosowania warstwy pośredniej Cu o grubości ok. 5 µm naniesionej galwanicznie na podłoże grafitowe; – użycie topnika o dużej aktywności chemicznej umożliwia bezpośrednie pobielanie stopu PA38 lutem Sn-Pb, bez koniecz- ności nanoszenia miedzianej warstwy pośredniczącej; – decydujący wpływ, na wytrzymałość poddanych badaniom połączeń lutowanych, ma sposób przygotowania podłoża kompozytu grafitowego do procesu galwanicznego nanoszenia powłoki Cu. Zastosowanie obróbki strumieniowo-ściernej powierzchni umożliwia dwukrotny wzrost wytrzymałości na ścinanie złączy lutowanych w porównaniu z podłożem szlifo- wanym; – charakterystyczne dla lutowania topnikowego niezgodności w postaci pęcherzy gazowych są akceptowalne dla rozwią- zań konstrukcyjnych złączy o dużej powierzchni, pod warunkiem ich niewielkich wymiarów, dopuszczalnej ilości i równo- miernego rozmieszczenia w całej objętości. Literatura [1] Mirski Z., Granat K., Prasałek A.: The diffusive barriers in copper brazing with austenitic steel by use the Cu-Ag-P (L-Ag15P) filler metal, The Archi- ves Metallurgy and Materials, tom 53, nr 4/2008, s. 1035-1046. [2] Mirski Z., Wojdat T., Piwowarczyk T., Stachowicz M.: Bariery dyfuzyjne zapobiegające kruchości połączeń lutowanych aluminium z innymi me- talami, Przegląd Spawalnictwa, nr 8/2013. [3] Mirski Z., Wojdat T., Stachowicz M.: Soldering of aluminium with copper and steel using intermediate layer Zn-Ni, Archives of Civil and Mechanical Engineering, 2015, vol. 15, nr 4, s. 903-910. [4] Wojdat T., Winnicki M., Rutkowska-Gorczyca M., Mirski Z., Ambroziak A.: Zastosowanie warstw pośrednich nanoszonych różnymi metodami natryskiwania cieplnego do lutowania miękkiego aluminium z miedzią, Przegląd Elektrotechniczny, nr 3/2015, s. 90-94. [5] Poradnik lutowania twardego i miękkiego, katalog firmowy Harris Calori- fic International Sp. z o.o, Dzierżoniów 2016. [6] Praca zbiorowa: Poradnik galwanotechnika, WNT, Warszawa 2002. [7] Dylewski R., Gnot W., Gonet M.: Elektrochemia przemysłowa. Wybrane procesy i zagadnienia, Wyd. Politechniki Śląskiej. Gliwice 1999. [8] Jansen R., Preikschat P., Opper M.: Cyanidefreie alkalische kupferelektro- lyte, Galvanotechnik 73 (1998). [9] Piwowarczyk T., Harapińska E., Wojdat T.: Trendy rozwojowe technologii lutowania i metod kontrolnych, Przegląd Spawalnictwa, nr 9/2016. [10] Ambroziak A., Białucki P., Derlukiewicz W., Lange A.: Własności aluminio- wych złączy wykonanych spoiwami na osnowie cynku, Przegląd Spawal- nictwa, nr 9/2016. Niezgodności lutownicze w postaci pęcherzy gazowych oraz pozostałości topnika występują jedynie na jednym z końców połączenia (rys. 11). Są to typowe niezgodności, które często występują w procesie lutowania topnikowego. Ich ilość i miejsce występowania w omawianym przypadku nie mają jednak istotnego wpływu na funkcjonalność połą- czenia lutowanego.