PS 9 2016 WWW.pdf 87PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Badania zdolności kapilarnych lutu BNi2   metodą zmiennej szczeliny lutowniczej Study of capillary power of BNi2 braze by variable clearance method Dr inż. Mariusz Bober; dr inż. Jerzy Jakubowski; prof. dr hab. inż. Jacek Senkara – Zakład Inżynierii Spajania, Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: mbober@wip.pw.edu.pl Streszczenie Na podstawie badań zwilżalności i rozpływności oraz pró- by klinowej określano właściwości kapilarne lutu niklowego BNi2 dla podłoży ze stopu Inconel 625 oraz stali nierdzewnej martenzytycznej 410 po różnym przygotowaniu powierzchni: polerowaniu ścierniwem, kulowaniu NicroBlasting® i obrób- ce strumieniowo-ściernej. Lut miał postać litej folii i komer- cyjnej pasty lutowniczej. Stwierdzono, iż BNi2 ma korzystne właściwości kapilarne: dobrze zwilża i wypełnia szczeliny lutownicze o szerokości nawet powyżej 500 μm. Zastosowa- nie pasty lutowniczej w procesie próżniowym może powodo- wać porowatość złączy i nadmierne wycieki lutu. Obróbka strumieniowo-ścierna nie jest zalecana przed lutowaniem, zwłaszcza dla stali 410. Słowa kluczowe: lut BNi2; właściwości kapilarne; zmienna szczelina lutownicza Abstract Capillary properties of BNi2 nickel braze were studied ba- sing on the wettability and spreadability experiments along with the slope sample test for Inconel 625 and 410 stainless steel substrates with the surfaces prepared by abrasive po- lishing, NicroBlasting® shot-peening and abrasive blasting. The filler metal was employed in the form of the solid foil and of commercial brazing paste. It was found BNi2 features high capillary properties: good wetting and filling the gaps even of above 500 μm width. The application of brazing paste in a vacuum process can cause porosity of joints and exces- sive braze outflow. Abrasive blasting is not recommended prior to brazing, especially for 410 stainless steel. Keywords: BNi2 braze; capillary properties; variable brazing clearance Wstęp Poprzez właściwości kapilarne lutu rozumie się jego zdol- ność do wypełniania w stanie ciekłym szczelin, których sze- rokość jest na tyle mała, aby wytworzone zostało ciśnienie kapilarne ΔP. Jest ono równe różnicy ciśnień po obu stro- nach zakrzywionej powierzchni cieczy. Generalnie uważa się, iż w danej temperaturze wpływanie ciekłego metalu do kapilary jest zależne z jednej strony od wielkości tego ciśnienia, stano- wiącego siłę motoryczną procesu i będącego funkcją stopnia zwilżalności materiału ścianek i geometrii szczeliny oraz - z dru- giej - sił oporu kinetycznego, związanego z lepkością i gęsto- ścią cieczy [1]. W praktyce technologicznej wielkość szczeliny lutowniczej dobiera się w zależności od składu stosowanego lutu, rodzaju materiału lutowanego (złącza jedno- i różnoimien- ne), konfiguracji złącza, techniki lutowania, stosowanego top- nika lub atmosfery ochronnej, przygotowania powierzchni [2], Mariusz Bober, Jerzy Jakubowski, Jacek Senkara uwzględniając zarazem specyfikę procesu, jak np. blokowanie przepływu cieczy o składzie eutektycznym przez wydzielenia faz pierwotnie krystalizujących z ciekłego lutu [3,4]. W niniejszej pracy badano stopień wypełnienia lutem ni- klowym BNi2 szczeliny lutowniczej o zmiennej szerokości dla dwóch różnych materiałów, stopu Inconel 625 oraz stali 410, w zależności od postaci stosowanego lutu (folia, pasta) oraz metody przygotowania powierzchni. Stosowane materiały Jako podłoża stosowano stop niklu Inconel 625 (AMS 5599) oraz stal martenzytyczną typu 410 (AMS 5504). Skład chemiczny obu materiałów podano w tabicy I i II. przeglad Welding Technology Review Materiał Zawartość procentowa pierwiastków [% wag.] Nimin Cr Femax Mo Nb+Ta Cmax Mnmax Simax Pmax Smax Almax Timax Comax Inconel 625 58 20÷23 5 8÷10 3,15÷4,15 0,1 0,5 0,5 0,015 0,015 0,4 0,4 1,0 Tablica I. Skład chemiczny stopu Inconel 625 (AMS 5599) [5] Table I. Chemical composition of Inconel 625 alloy (AMS 5999) [5] 88 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Rys. 1. Kształt kropli ciekłego lutu BNi2 na podłożu ze stopu Inco- nel 625 (a) i stali 410 (b) w temperaturze 1030 ºC. W kolejności od góry powierzchnie po: polerowaniu ścierniwem, kulowaniu NicroBla- sting®, obróbce strumieniowo-ściernej, niklowaniu galwanicznym Fig. 1. Shapes of the liquid BNi2 braze droplets over the substrate of Inconel 625 alloy (a) and 410 stainless steel (b) at a temperature of 1030 ºC. Surfaces from the top are: after abrasive polishing, after NicroBlasting® shot peening, abrasive blasting, and nickel plating Materiał Zawartość procentowa pierwiastków [% wag.] C max Si max Mn max P max S max Cr Fe Stal 410 0,15 1,0 1,0 0,040 0,030 11,5-13,5 reszta Tablica II. Skład chemiczny stali 410 (AMS 5504) [6] Table II. Chemical composition of 410 steel (AMS 5504) [6] Materiał dodatkowy stanowił lut na bazie niklu o symbolu BNi2 (AMS 4777). Skład chemiczny oraz zakres temperatury solidus-likwidus przedstawiono w tablicy III. Lut stosowano w postaci pasty lutowniczej oraz folii o grubości 0,508 mm (0,02”) i szerokości 25,4 mm (1,0”). W przypadku folii mamy do czynienia z „czystym” materiałem dodatkowym o danym składzie, natomiast pasta składa się jeszcze z nośnika, akty- watora i ewentualnie innych dodatków (producenci nie ujaw- niają składów past i proporcji składników). Oddziaływanie lutu z powierzchnią płaską Badania w tym zakresie polegały na wykonaniu prób zwilżania i rozpływności lutu na powierzchniach płaskich próbek z obu badanych materiałów. Testowano podłoża o wymiarach 20x20x1 mm po różnych, typowo stosowanych w przemyśle wariantach przygotowania powierzchni: pole- rowaniu ścierniwem No 120, obróbce strumieniowo-ściernej (piaskowaniu ziarnami 120 µm), kulowaniu śrutem niklo- wym (technologia NicroBlasting®) i niklowaniu galwanicz- nym. Lut w postaci taśmy cięto na odcinki o równej długości i masie 0,11 g, które zwijano w kształt pobocznicy walca dla zapewnienia jednakowej wyjściowej formy geometrycz- nej. Testy zwilżania i rozpływności prowadzono w w próżni 10-4 hPa w specjalnym urządzeniu do badań zjawisk powierzchniowych [8]. Zawartość procentowa pierwiastków [% wag.] Temperatura [°C] Cr Fe Si C B Ni solidus likwidus Inconel 625 7,0 3,0 4,5 0,06 3,1 reszta 971 999 Tablica III. Skład chemiczny lutu BNi2 (AMS 4777) [7] Table III. Chemical composition of BNi2 braze (AMS 4777) [7]   a)   b) Rys. 3. Zależność kąta zwilżania od temperatury dla układu lut BNi2 – stal 410 po wariantowym przygotowaniu powierzchni Fig.  3. Relationship between the contact angle and temperatue for BNi2 braze - 410 steel, after the different surface preparation Rys. 2. Zależność kąta zwilżania od temperatury dla układu lut BNi2 – Inconel 625 po wariantowym przygotowaniu powierzchni Fig.  2. Relationship between the contact angle and temperaturę for BNi2 braze - Inconel 625, after the different surface preparation Próbki podłoży z nałożonym lutem nagrzewano z szyb- kością 200 ºC/min do temperatury 960 ºC, a następnie 20 ºC/min aż do osiągnięcia temperatury 1050 ºC, zakłada- jąc iż mała szybkość nagrzewania po pojawieniu się stanu ciekłego umożliwia ciągłe osiąganie przez kroplę kształtu równowagowego w miarę wzrostu temperatury. Co 30 se- kund rejestrowano kontur kropli za pomocą kamery CCD. Badania powtarzano trzykrotnie dla każdego układu podło- że-lut. Przykładowy kształt kropel ciekłego lutu pokazano na rysunku 1. Za pomocą programu komputerowego mierzono kąty zwilżania z obu stron kropli i uśredniano. Wyniki testów zwilżania dla stopu Inconel 625 oraz stali 410 przedstawio- no odpowiednio na rysunku 2 i 3. 89PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Najlepszą zwilżalność wykazują, zgodnie z oczekiwaniem, podłoża niklowane, a następnie po polerowaniu mechanicz- nym. Większe kąty zwilżania występują dla powierzchni po obróbce NicroBlasting® oraz strumieniowo-ściernej. Rozpływność określana była po krystalizacji lutu i wyję- ciu próbek z pieca, na stanowisku wyposażonym w mikro- skop stereoskopowy z cyfrowym zapisem obrazu. Pole po- wierzchni rozpływu mierzono przy pomocy odpowiedniego programu komputerowego. Wyniki w postaci średniej aryt- metycznej z pomiaru trzech próbek przedstawiono na rysun- kach 4 i 5.   a)   b) Rys. 4. Pole powierzchni rozpływu lutu BNi2 na podłożu ze stopu Inconel 625 (a) oraz na stali 410 (b) po wariantowym przygotowaniu powierzchni Fig. 4. The surface area of BNi2 braze spread over Inconel 625 substrate (a) and over 410 steel (b) after the different surface pre- paration Wyniki badań rozpływności odpowiadają poszczególnym przejawom zwilżalności. Najmniejsze pola rozpływu lutu wy- stępują na powierzchniach po obróbce strumieniowo-ścier- nej i obróbce NicroBlasting®, największe - po niklowaniu galwanicznym. Wpływanie lutu do szczelin kapilarnych Badania prowadzono dla szczelin o zmiennej szerokości (tzw. próba klinowa) według znanej metodyki, stosowanej uprzednio np. do badań lutowności materiałów trudno- topliwych [9], a także dla lutów niklowych [10], po niewiel- kiej jej modyfikacji. Pomiędzy końcami dwu jednakowych płytek sytuowano specjalny element dystansowy, które- go wysokość i odległość od przeciwległego końca styku płytek była dobierana w taki sposób, aby uzyskać szcze- linę o kącie rozwarcia 6°. W celu zachowania geometrii i stabilności całego układu końce płytek łączono w miejscu ich styku dwiema mikrozgrzeinami punktowymi. Podobnie jak poprzednio, stosowano płytki ze stopu In- conel 625 i stali 410 po polerowaniu ścierniwem o ziarnisto- ści 120, obróbce strumieniowo-ściernej i obróbce NicroBla- sting®, o wymiarach 76,2x25,4x0,61 mm (3”x1”x0,024”). Lut w postaci taśmy o stałej masie układano na płytce dolnej, a pasta lutownicza aplikowana była za pomocą dozownika w obszar przed klinem. Próbki nagrzewano w przemysło- wym piecu próżniowym do temperatury 1065 ºC w próżni 3x10-3 hPa, wytrzymywano 15 min i chłodzono, początkowo z piecem, a później forsownie w atmosferze argonu do tem- peratury pokojowej. Próbki cięto w płaszczyźnie prostopadłej do powierzchni płytek w części środkowej klina i wykonywano zgłady me- talograficzne. Z pomocą programu komputerowego wyzna- czano charakterystyczne parametry: głębokość penetracji lx oraz szerokość szczeliny Sx w miejscu menisku (rys. 5). Uśrednione wyniki pomiarów pokazano na rysunkach 6÷10. Rys.  5.  Zgład próbki Inconel 625 - lut BNi2 po próbie klinowej z zaznaczonymi wielkościami lx i Sx (stan wyjściowy lutu - pasta) Fig. 5. Metallographic cross-section of Inconel 625 - BNi2 braze spe- cimen after the slope sample test, lx and Sx sizes are marked. The initial state of the braze was paste Rys. 6. Zasięg penetracji lutu BNi2 w próbie klinowej; stan wyjścio- wy lutu: folia (a), pasta (b) Fig. 6. The range of BNi2 braze penetration after the slope sample test: (a) the initial state of the braze was foil; (b) paste   a)   b) 90 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016   a)   b) Rys. 7. Maksymalna szerokość szczeliny wypełnionej lutem BNi2; stan wyjściowy lutu: folia (a), pasta (b) Fig. 7. The maximum gap width (Sx) filled with BNi2 braze: (a) the initial state of the braze - foil; (b) paste Badania struktury próbek wskazują na dobre wypełnienie szczelin we wszystkich wariantach, dla obu spajanych ma- teriałów, przy czym dla lutu w formie pasty lutowniczej wy- stępuje z reguły w spoinie lokalna porowatość. Jest to nie- wątpliwie efekt pozostałości gazowych produktów rozkładu nośnika pasty, trudnych do usunięcia z kapilar, nawet przy prowadzeniu procesu w próżni. Można było zaobserwować również wyraźne efekty oddziaływania lut – podłoże w po-   a)   b) Rys.  8.  Mikrostruktura połączenia stopu Inconel 625 lutem BNi2 w postaci pasty (a) oraz litej folii (b) Fig. 8. The microstructure of Inconel 625 joint performed by BNi2 braze in the initial form of the paste (a) and the solid foil (b) staci strefy przejściowej na granicy międzyfazowej. Na ry- sunku 8 przedstawiono dla ilustracji typową mikrostrukturę lutowin dla stopu Inconel 625. Wyniki badań wskazują na łatwe spełnienie wymagań do- tyczących wielkości szczeliny dla lutów na osnowie Ni (do 130 μm [1]), ale przy doborze jej optymalnej szerokości należy brać pod uwagę wytrzymałość złącza (rekomendacja AWS do 20 μm [2]). Generalnie wartości wskaźników lx i Sx wypełnie- nia szczeliny są nieco lepsze dla Inconelu 625 niż stali 410 we wszystkich wariantach (z wyjątkiem obróbki strumieniowo- ściernej, podczas której powstają na powierzchni stali trud- ne do usunięcia tlenki) i wyraźnie większe dla lutu w postaci litej niż w formie pasty (rys. 6-7). Jest to jednak mylące, gdyż w przypadku pasty lutowniczej obecność aktywatora w no- śniku zapewnia tak doskonałą zwilżalność, iż lut penetruje poprzez styk obu płytek formując menisk po drugiej stronie i rozpływa się po płaskiej powierzchni (rys. 5 oraz 8a), powo- dując deficyt objętości cieczy dla dalszego wypełniania szcze- liny o zwiększonej szerokości. Jest to z jednej strony korzyst- ne (dobre wypełnianie małych szczelin), z drugiej - kłopotliwe w praktyce przemysłowej (nadmierne wycieki lutu ze złącza). Wnioski – Analizując przytoczone wyniki można ogólnie stwierdzić, iż lut BNi2 ma bardzo dobre właściwości kapilarne, o czym świadczy zdolność wypełniania szczelin lutowniczych o dużej szerokości, nawet powyżej 500 μm, dla stopu Inconel 625 i stali 410. – Zastosowanie lutu BNi2 w postaci pasty dla przypadku lutowania próżniowego powinno być kontrolowane z uwagi na możliwość powstawania porowatości w złączach oraz nadmierne wyciekanie lutu wymuszające konieczność stosowania środków zapobiegających (np. pasta stop-off). – Przygotowanie powierzchni poprzez zastosowanie obróbki strumieniowo-ściernej nie jest zalecane, zwłaszcza w przypadku stali stopowej 410. Badania były finansowane z grantu NCBiR nr PBS 177902, nr umowy PBS1/B5/11/2012 . Literatura [1] Eustathopoulos N., Nicholas M.G., Drevet B.: „Wettability at High Temperatures”, Per- gamon Material Series, Pergamon 1999 [2] AWS Brazing Handbook, 5th Edition, AWS 2007 [3] Babul T., Kowalski S., Senkara J., Jakubowski J., Gancarczyk T.: „Zastosowanie lutów na bazie srebra i złota do lutowania wybranych części silników lotniczych”, Inżynieria Powierzchni, 44-52, 2007 [4] Dul I., Kopeć J., Poradka A., Turowska L., Babul T., Kowalski S, Jakubowski J, Senkara J.: „Wpływ wybranych czynników technologicznych na proces lutowania próżniowe- go stopów Ni i stali wysokostopowej 18-8”, Przegląd Spawalnictwa 81 (10), 77-80, 2009 [5] „Nickel Alloy, Corrosion and Heat-Resistant, Sheet, Strip, and Plate, 62Ni - 21.5Cr - 9.0Mo - 3.7 Cb (Nb), Solution Heat Treated”. AMS Standard No 5599. [6] High Temp. Metals. Technical Data. http://www.hightempmetals.com [7] „Steel, Corrosion and Heat-Resistant, Sheet, Strip, and Plate, 12.5Cr (SAE 51410), An- nealed”. AMS Standard No 5504. http://www.aircraftmaterials.com [8] „Nickel Alloy, Brazing Filler Metal 82Ni 4.5Si 7.0Cr 3.1B 3.0Fe, 1780 to 1830°F (971 to 999°C) Solidus-Liquidus Range”. AMS Standard No 4777. http://princeizant.com/ product/ams-4777 [9] Bober M.: „Oddziaływania międzyfazowe w technologii napawania plazmowego warstw na osnowie Ni z węglikami metali przejściowych”. Rozprawa doktorska WIP PW, Warszawa, 2009 [10] Mirski Z. “Sterowanie szerokością szczeliny lutowniczej w procesach spajania materia- łów różnoimiennych”, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2000 [11] Miyazawa Y., Saito K., Fukikoshi T., Ariga T.: „Brazing of ferritic stainless steel and microstructure of the brazed joints”. Proc. of 5th IBSC Conference, Las Vegas 2012, pp. 236-239