PS 9 2016 WWW.pdf 121PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Wpływ gazu osłonowego na emisję zanieczyszczeń  podczas lutospawania łukowego  blach stalowych pokrytych powłokami ochronnymi Shielding gas influence on pollutants emission during arc weld brazing of steel sheets with protective coatings Dr inż. Jolanta Matusiak, mgr inż. Joanna Wyciślik – Instytut Spawalnictwa, Gliwice. Autor korespondencyjny/Corresponding author: jolanta.matusiak@is.gliwice.pl Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań wielkości emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych powstających przy lu- tospawaniu łukowym metodami MIG/MAG. Badania przepro- wadzono dla blach stalowych z powłoką cynkową oraz po- włoką ze stopu cynku i żelaza. Na osłonę łuku zastosowano argon oraz mieszaniny gazowe dwuskładnikowe typu Ar+O2, Ar+CO2, Ar+H2 i trójskładnikowe Ar+CO2+H2. W analizie wyni- ków badań przedstawiono wpływ składu gazu osłonowego na wielkość emisji pyłu całkowitego, tlenków azotu i tlenku węgla oraz na skład chemiczny zanieczyszczeń pyłowych. Słowa  kluczowe: lutospawanie; emisja zanieczyszczeń; blachy z powłokami ochronnymi; gazy osłonowe; skład che- miczny pyłu Abstract The results of research into the fume and gas emission during MIG/MAG arc weld brazing are presented in the article. Research was conducted for hot – dip coated steel sheets with zinc and zinc and iron alloy coatings. Arc shielding gases applied were Ar, Ar+O2, Ar+CO2, Ar+H2 and Ar+CO2+H2 gas mixtures. The analysis of the results presents the influ- ence of composition of shielding gas effect on the emission rate of total fume, nitrogen oxides and carbon monoxide and the chemical composition of welding fume. Keywords:  weld brazing; pollutants emission; protec- tive coated sheet; shielding gases; chemical composition of welding fume Wprowadzenie Procesy lutospawania związane są z wydzielaniem się do środowiska zanieczyszczeń w postaci dymu spawal- niczego. Dym (aerozol dwufazowy kondensacyjny) jest mieszaniną drobno dyspersyjnych cząstek stałych (pyłu) oraz różnych gazów, głównie tlenków azotu i tlenku węgla, które stanowią fazę rozpraszającą aerozolu. Skład chemicz- ny pyłu przy lutospawaniu jest odmienny od składu chemicz- nego pyłu przy procesach spawania i zależy od składu dru- tu elektrodowego, rodzaju oraz grubości powłoki ochronnej i w znikomym procencie od składu chemicznego materiału rodzimego. Lutospawanie blach stalowych z powłokami cyn- kowymi wiąże się ze znaczną emisją związków cynku. Skład chemiczny spoiw stosowanych w procesach lutospawania łukowego powoduje, że w pyle występują związki miedzi oraz manganu. Związki cynku mogą być przyczyną gorączki metalicznej – choroby zawodowej, której objawy przypomi- nają grypę i ustępują po kilku dniach [1]. Długotrwałe nara- żenie pracowników na oddziaływanie dymu spawalniczego powoduje różnego rodzaju schorzenia układu oddechowego. W badaniach ukierunkowanych na poszukiwanie metod ograniczania emisji dymu przy procesach spawalniczych, możliwości doboru gazów osłonowych o różnym składzie chemicznym stanowią jedną z ważniejszych dróg do zmniej- szania zagrożenia środowiska pracy czynnikami chemiczny- mi. Głównym celem badań, które przedstawiono w artykule było wyznaczenie korelacji pomiędzy składem gazu osłono- wego a wielkością emisji zanieczyszczeń oraz składem che- micznym pyłu z procesu lutospawania łukowego metodą MIG/MAG blach stalowych z powłokami ochronnymi [2,3]. Zakres badań Badania prowadzono dla sześciu gazów osłonowych, zastosowano argon i jego mieszaniny z tlenem (Ar+2%O2), dwutlenkiem węgla (Ar+2% CO2), wodorem (Ar+2%H2) oraz z dwutlenkiem węgla i wodorem (Ar+2%CO2+1%H2 i Ar+3%CO2+1%H2). Mieszaniny gazowe o takim składzie uznawane są za najkorzystniejsze technicznie osłony ga- zowe do zastosowania zwłaszcza w procesach lutospawa- nia metodą MIG/MAG [4,5]. Materiał podstawowy wykorzy- stany w badaniach stanowiła stal ocynkowana w gat. DX Jolanta Matusiak, Joanna Wyciślik przeglad Welding Technology Review 122 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 54D Z100MBO i DX 54D ZF100RBO. Zastosowano blachy stalowe ocynkowane zanurzeniowo (ogniowo) z powłoką cynkową typu Z100MBO (powłoka cynkowa, podwyższona jakość powierzchni, oliwiona, grubość powłoki 5-12 µm) oraz z powłoką ze stopu cynku i żelaza typu ZF100RBO (powłoka ze stopu cynku i żelaza, podwyższona jakość po- wierzchni, oliwiona, grubość powłoki 5-12 µm). W trakcie badań zastosowano jeden stały dla wszystkich gazów i wy- branych blach stalowych zestaw parametrów technologicz- nych lutospawania. Wykaz gazów osłonowych i parametrów technologicznych do badań emisji zanieczyszczeń przed- stawiono w tablicy I. Do lutospawania zastosowano spoiwo w postaci drutu litego w gatunku CuSi3Mn, o średnicy 1 mm, spoiwo zawiera: 2,80÷2,95% Si, 0,75÷0,95% Mn, reszta Cu. Badania wielkości emisji pyłu i gazów wykonano na spa- walniczym stanowisku doświadczalnym wyposażonym w komorę pyłową zabezpieczającą przed wypływem zanie- czyszczeń na zewnątrz. Do pobierania próbek pyłu w celu określenia emisji zastosowano metodę grawimetryczną. Badania emisji gazów przy lutospawaniu prowadzone były metodą bezpośrednią, czyli z zastosowaniem analizatora Testo-350 z odczytem bezpośrednim gazów (NO, NO2, CO) oraz temperatury. Identyfikację fazową i ilościową analizę fazową pyłu wykonano z wykorzystaniem dyfraktometru rentgenowskiego Empyrean stosując promieniowanie ko- baltu w konfiguracji z detektorem Pixcel. Podstawą do iden- tyfikacji składników fazowych była baza International Cen- tre for Diffraction Data PDF-4 (2011). Wpływ składu gazu osłonowego  na wielkość emisji zanieczyszczeń Badania wykazały, że skład gazu osłonowego wpły- wa na wielkość emisji pyłu przy lutospawaniu łukowym metodą MIG/MAG. Wśród badanych sześciu gazów osło- nowych stwierdzono, że największa emisja pyłu całkowi- tego związana jest z zastosowaniem argonu na osłonę łuku spawalniczego. Prawidłowość powyższą wykazano dla obydwu gatunków materiałów podstawowych, tzn. blach stalowych z powłoką cynkową typu Z oraz typu ZF. Najko- rzystniejsze w ograniczeniu wielkości emisji pyłu jest zasto- sowanie mieszanin trójskładnikowych. Mieszanina gazowa Ar+2%CO2+1%H2 charakteryzowała się najmniejszą emi- sją pyłu całkowitego przy lutospawaniu MIG/MAG blach stalowych z powłokami. W porównaniu do lutospawania w osłonie Ar, wprowadzenie mieszaniny Ar+2%CO2+1%H2 spowodowało ograniczenie wielkości emisji pyłu w całym Gatunek stali Gaz osłonowy Parametry technologiczne procesu I [A] U [V] Vdr [m/min] Vsp [mm/min] DX 54D ZF 100 RBO A r A r + 2 % O 2 A r + 2 % C O 2 A r + 2 % H 2 A r + 2 % C O 2 + 1 % H 2 A r + 3 % C O 2 + 1 % H 2 70 13,7 3,5 190 100 16,7 5,3 320 130 17,7 7,0 620 DX 54D Z 100 MBO 70 13,7 3,5 190 100 16,7 5,3 320 130 17,7 7,0 620 I [A] – prąd spawania, U [V]- napięcie łuku, Vdr [m/min]- prędkość podawania drutu, Vsp [mm/min]- prędkość spawania Tablica I. Zestawienie gazów osłonowych i parametrów technologicznych do badania emisji zanieczyszczeń [2] Table I. Shielding gases and technological parameters for research into emission of pollutants [2] badanym zakresie prądowo-napięciowym średnio o 35% dla blachy z powłoką cynkową typu Z i średnio o 50% dla blachy z powłoką stopową cynk i żelazo typ ZF. Kolejna trójskładnikowa mieszanina gazowa Ar+3%CO2+1%H2 zasto- sowana na osłonę łuku wykazała mniej pozytywne wyniki w aspekcie ograniczenia wielkości emisji pyłu całkowitego. W porównaniu do lutospawania w osłonie Ar, wprowadzenie mieszaniny Ar+3%CO2+1%H2 spowodowało redukcję wielko- ści emisji pyłu w całym badanym zakresie prądowo-napię- ciowym średnio o ok. 30% dla blachy z powłoką cynkową typu Z i powłoką typu ZF. Wprowadzenie na osłonę łuku mieszanin gazowych dwuskładnikowych powoduje również ograniczenie wielkości emisji pyłu. Dla mieszaniny Ar+2%O2 wykazano, że w porównaniu do lutospawania w osłonie argonu, emisja pyłu uległa ograniczeniu o 25% dla blachy stalowej z powłoką typu Z i o 22% dla powłoki typu ZF. Dla mieszaniny Ar+2%CO2 wykazano, że emisja pyłu całko- witego uległa ograniczeniu o ok. 33% dla blachy z powłoką typu ZF i ok. 25% dla powłoki typu Z. W badaniach wielkości emisji pyłu na osłonę łuku zastosowano również miesza- ninę o składzie Ar+2%H2. W porównaniu do lutospawania w osłonie Ar, wprowadzenie mieszaniny Ar+2%H2 spowodo- wało ograniczenie wielkości emisji pyłu w całym badanym zakresie parametrów prądowo-napięciowych o 30% dla bla- chy stalowej z powłoką cynkową typu Z i typ ZF. Zależności pomiędzy składem gazu osłonowego a wielkością emisji pyłu całkowitego dla badanego zakresu parametrów prądo- wo-napięciowych przedstawiono na rysunku 1. Rys. 1. Wpływ składu gazu osłonowego na wielkość emisji pyłu pod- czas lutospawania MIG/MAG blach stalowych z powłokami ochron- nymi [2]. Zakres parametrów technologicznych: natężenie prądu spa- wania: 70A÷130 A, napięcie łuku: 13,7V÷17,7 V, prędkość podawania drutu: 3,5÷7,0 [m/min], prędkość spawania: 190÷620 [mm/min] Fig. 1.  Influence of shielding gas composition on fume emission during MIG/MAG weld brazing of steel sheets with protective co- atings. (I – welding current, U – arc voltage, Vw – wire feed rate, Vws – welding speed, I= 70÷130 A; U= 13,7÷17,7 V; Vw= 3,5÷7,0 m/min; Vws= 190÷620 mm/min) 123PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Skład gazu osłonowego przy lutospawaniu łukowym metodą MIG/MAG wpływa także na wielkość emisji tlen- ków azotu. Wśród przebadanych sześciu różnych gazów osłonowych największa emisja NOx wystąpiła przy zasto- sowaniu na osłonę łuku argonu oraz mieszanki Ar+2%O2. Przy lutospawaniu blachy stalowej z powłoką cynkową typu Z największa emisja NOx występuje przy zastosowaniu na osłonę łuku argonu, natomiast przy lutospawaniu bla- chy z powłoką typu ZF mieszanina Ar+2%O2 powoduje naj- większą emisję tlenków azotu. Z kolei mieszanina gazowa Ar+2%CO2 charakteryzowała się najmniejszą emisją NOx przy lutospawaniu MIG/MAG blach stalowych z powłokami (rys. 2). W porównaniu do lutospawania w osłonie Ar, wpro- wadzenie tej mieszaniny spowodowało średnio 4,5-krotne ograniczenie wielkości emisji tlenków azotu dla blachy z po- włoką cynkową typu Z i ponad 6,5-krotne dla blachy z powło- ką typu ZF. Zastosowanie na osłonę łuku trójskładnikowych mieszanin gazowych Ar+CO2+H2 również sprzyjało zmniej- szeniu emisji NOx w porównaniu do lutospawania w osłonie Ar. Wprowadzenie mieszaniny Ar+2%CO2 + 1%H2 spowodo- wało ograniczenie wielkości emisji NOx w całym badanym zakresie prądowo-napięciowym średnio o 34% dla blachy z powłoką cynkową typ ZF i o ok. 16% dla blachy z powłoką typu Z. W przypadku lutospawania blachy stalowej z powło- ką typu Z, wprowadzenie na osłonę łuku mieszaniny gazo- wej Ar+3%CO2+1%H2 powoduje ponad 2-krotne ograniczenie emisji tlenków azotu w porównaniu do osłony argonowej. Analiza wyników badań wykazała wpływ składu chemicz- nego gazu osłonowego na wielkość emisji tlenku węgla przy lutospawaniu łukowym MIG/MAG blach stalowych z powłokami ochronnymi. Zastosowanie na osłonę łuku mieszanin trójskładnikowych Ar+CO2+H2 zwiększa emisję tlenku węgla ok. 25÷30-krotnie w porównaniu do emisji przy lutospawaniu w osłonie Ar. Duża emisja tlenku węgla dla mieszanin trójskładnikowych związana jest z zawarto- ścią w składzie CO2 na poziomie 2÷3%. Jak wiadomo, głów- nym źródłem tlenku węgla przy spawaniu/lutospawaniu łu- kowym w osłonie gazowej jest dwutlenek węgla. W wyniku dysocjacji termicznej CO2 do środowiska wydzielany jest tlenek węgla, zgodnie z reakcją: 2CO2→2CO+O2. Mieszanina Ar+2%CO2 również powoduje ok.10÷15-krotny wzrost emi- sji CO w porównaniu do osłony jednoskładnikowej- argonu. Zastosowanie przy lutospawaniu MIG/MAG gazu osłono- wego Ar+2%H2 zwiększa emisję tlenku węgla (podobnie jak dla gazu aktywnego Ar+2%CO2) ok. 9÷14-krotnie w po- równaniu do emisji CO przy lutospawaniu w osłonie argonu. Najmniejsza emisja tlenku węgla występuje przy argonie i mieszaninie Ar+2%O2, wielkość emisji CO dla tych dwóch gazów osłonowych jest bardzo zbliżona (rys. 3). Badania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych przy lutospawaniu łukowym metodą MIG/MAG wykaza- ły wpływ składu chemicznego gazu osłonowego na wiel- kość emisji pyłu całkowitego, tlenków azotu i tlenku węgla. W celu ograniczenia emisji pyłu najkorzystniejsze jest za- stosowanie na osłonę łuku mieszaniny trójskładnikowej Ar+2%CO2+1%H2. Z kolei mieszanina Ar+2%CO2 pozwala na zdecydowanie największe ograniczenia wielkości emi- sji tlenków azotu. Najkorzystniejsze wyniki w redukcji emi- sji tlenku węgla można uzyskać podczas zastosowania na osłonę łuku argonu i mieszaniny Ar+2%O2. Podobnie, jak przy procesach spawania łukowego w osłonie gazów, tak i przy lutospawaniu metodą MIG/MAG blach stalowych z powłokami nie istnieje możliwość wybrania i zastosowa- nia gazu osłonowego o jednym uniwersalnym składzie po- zwalającym na ograniczenie emisji zarówno pyłu jak i emisji szkodliwych gazów. Wpływ gazu osłonowego na emisję za- nieczyszczeń związany jest z właściwościami chemiczny- mi, fizycznymi i energetycznymi danej mieszaniny gazowej. Argon, który jest bardzo korzystnym technologicznie gazem osłonowym do lutospawania spoiwem CuSi3Mn blach sta- lowych z powłokami cynkowym [4,5], w przypadku proble- mu emisji zanieczyszczeń do środowiska pracy, ocena tego gazu nie jest już tak jednoznacznie pozytywna. Zastosowa- nie argonu powoduje najwyższą emisję pyłu i tlenków azotu, ale również wprowadzenie argonu na osłonę łuku sprzyja niskiej emisji tlenku węgla. Mieszaniny z niewielką zawar- tością CO2 lub O2 w aspekcie technologicznym poprawiają stabilność procesu lutospawania, jakość i estetykę lutospo- in [4,5]. Tlen i dwutlenek węgla wpływają korzystnie na stabi- lizację łuku elektrycznego, wprowadzanie stosunkowo małej ilości ciepła oraz zmniejszenie rozprysku. Przy lutospawa- niu tlen i dwutlenek węgla mogą intensyfikować proces utle- niania powłoki cynkowej na stali. W aspekcie środowiska pracy, mieszaniny te wpływają na ograniczenie emisji pyłu całkowitego oraz w przypadku mieszaniny Ar+2%CO2 ogra- niczenie emisji tlenków azotu, natomiast już mieszanina Ar+2%O2 powoduje największą emisję tlenków azotu. Z kolei mieszanina Ar+2%O2 z uwagi na skład chemiczny przyczy- nia się do znacznego ograniczenia wielkości emisji tlenku węgla. Mieszaniny dwu i trójskładnikowe z dodatkiem wo- doru na poziomie 1÷3% technologiczne zapewniają stabil- ny przebieg jarzenia się łuku, brak rozprysku i dobry wygląd lutospoiny. Dodatek H2 do mieszaniny może jednakże powo- dować utlenienie lica lutospoiny i mieszaniny te mogą mieć niekorzystny wpływ cieplny na powłokę cynkową w strefie łączenia. W aspekcie ochrony środowiska pracy, mieszani- ny trójskładnikowe argon z dwutlenkiem węgla i wodorem pozwalają na ograniczenie emisji pyłu i tlenków azotu. Rys. 2. Wpływ składu gazu osłonowego na wielkość emisji tlenków azotu podczas lutospawania MIG/MAG blach stalowych z powło- kami ochronnymi. (I= 70÷130A; U= 13,7÷17,7V; Vdr= 3,5÷7,0m/min; Vsp= 190÷620 mm/min) [2] Fig.  2.  Influence of shielding gas composition on the emis- sion of nitrogen oxides during MIG/MAG weld brazing of steel sheets with protective coatings. (I= 70÷130 A; U= 13,7÷17,7V; Vw= 3,5÷7,0 m/min; Vws= 190÷620 mm/min) Rys. 3. Wpływ składu gazu osłonowego na wielkość emisji tlenku węgla podczas lutospawania MIG/MAG blach stalowych z powło- kami ochronnymi. (I= 70÷130A; U= 13,7÷17,7V; Vdr= 3,5÷7,0 m/min; Vsp= 190÷620 mm/min) [2] Fig.  3.  Influence of shielding gas composition on the emis- sion of carbon monoxide during MIG/MAG weld brazing of ste- el sheets with protective coatings. (I= 70÷130 A; U= 13,7÷17,7V; Vw= 3,5÷7,0 m/min; Vws= 190÷620 mm/min) 124 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Niestety mieszaniny z wodorem wpływają przy lutospawa- niu MIG/MAG stali z powłokami cynkowymi na wzrost emisji tlenku węgla [6]. Badania wykazały, że wielkość emisji pyłu i gazów jest związana nie tylko ze składem zastosowanego gazu osło- nowego, ale również zależy od rodzaju powłoki ochronnej i parametrów prądowo-napięciowych procesu [2]. Naj- większa emisja pyłu wystąpiła przy lutospawaniu metodą MIG/MAG blach stalowych z powłoką ze stopu cynku i żelaza – powłoką typu ZF. Powłoka cynkowa typu Z charakteryzowała się mniejszymi wartościami emisji dla wszystkich badanych warunkach prądowo-napięcio- wych procesu i dla wszystkich gazów osłonowych (rys. 1). W przypadku emisji NOx wpływ powłoki na wielkość emi- sji jest trudny do jednoznacznego zdefiniowania (rys. 2), emisja NOx kształtowała się na najwyższym poziomie dla blachy z powłoką ZF przy zastosowaniu mieszanin gazo- wych Ar+2%O2, Ar+3%CO2+1%H2 oraz Ar+2%H2. Natomiast przy osłonie gazowej Ar, Ar+2%CO2 i Ar+2%CO2+1%H2 więk- sza emisji tlenków azotu wystąpiła przy lutospawaniu stali z powłoką Z. W przypadku emisji tlenku węgla dla wszyst- kich badanych rodzajów gazów osłonowych większa emisja wystąpiła przy lutospawaniu blachy z powłoką typu ZF (rys. 3). Badania wielkości emisji zanieczyszczeń przy luto- spawaniu MIG/MAG wykonano dla zakresu parametrów technologicznych: natężenie prądu spawania: 70A÷130 A, napięcie łuku: 13,7÷17,7 V (tabl. I). Analiza wyników ba- dania emisji pyłu i gazów potwierdziła generalną korela- cję pomiędzy natężeniem prądu przy spajaniu łukowym, a wielkością emisji pyłu. Wystąpiła korelacja pełna dodat- nia (związek wprost proporcjonalny), ze wzrostem warto- ści natężenia prądu rośnie wartość emisji pyłu, tlenków azotu i tlenku węgla. Graficzną analizę korelacji pomiędzy natężeniem prądu a wielkością emisji pyłu przy lutospa- waniu MIG/MAG blachy stalowej z powłoką typu ZF przed- stawiono na rysunku 4. W przeprowadzonych badaniach przy większych natężeniach prądu przy lutospawaniu MIG/MAG występowała większa emisja pyłu całkowitego, tlenków azotu i tlenku węgla. Emisja pyłu przy lutospa- waniu MIG/MAG blachy z powłoką typu ZF w osłonie Ar przy prądzie 130A (Ep= 4,68 mg/s) jest 1,5-krotnie więk- sza w porównaniu do emisji pyłu przy natężenia prądu 100A (Ep= 2,97mg/s) i aż 4-krotnie większa w porównaniu do emisji pyłu przy I= 70A (Ep= 1,09 mg/s) [2]. Rys. 4. Wpływ natężenia prądu na wielkość emisji pyłu podczas lutospa- waniu MIG/MAG stali DX54D ZF 100 RBO w osłonie różnych gazów [2] Fig.  4.  Influence of welding current on fume emission during MIG/MAG weld brazing of DX54D ZF 100 RBO steel with protective coatings Wpływ składu gazu osłonowego  na skład chemiczny pyłu  przy lutospawaniu blach z powłoką cynkową Identyfikację oraz ilościową analizę fazową pyłu powstające- go przy lutospawaniu MIG/MAG blach z zastosowaniem spoiwa CuSi3Mn wykonano dla blach z powłoką typu Z [3]. Określono następujące składniki fazowe pyłu: tlenek cynku ZnO, cynk me- taliczny Zn, miedź metaliczna Cu, kupryt Cu2O – tlenek miedzi(I), tenoryt CuO – tlenek miedzi(II), mangan metaliczny γ-Mn (man- gan o układzie krystalograficznym tetragonalnym) oraz tlenek manganu(II) MnxO. Badania wykazały, że rodzaj gazu osłono- wego ma istotne znaczenie dla składu fazowego pyłu oraz dla zawartości w pyle poszczególnych składników (rys. 5). Najwięk- sza zawartość w pyle tlenku cynku związana jest z lutospawa- niem w osłonie argonu i wynosiła 78,5%. Najmniejsza zawar- tość ZnO w pyle wystąpiła dla lutospawania tradycyjną metodą MIG/MAG przy zastosowaniu mieszaniny dwuskładnikowej Ar+2%H2 – zawartość ZnO – 25,9% oraz trójskładnikowej typu Ar+3%CO2+1%H2 – zawartość ZnO – 36,4%. W aspekcie zmniej- szenia zawartości ZnO w pyle z procesu lutospawania korzyst- ne jest więc zastosowanie wyżej wymienionych mieszanin gazowych. W przypadku związków pochodzących ze spoiwa; miedzi metalicznej Cu, kuprytu Cu2O – tlenek miedzi(I) oraz te- norytu CuO – tlenek miedzi(II) ich zawartość w pyle również za- leży od składu gazu osłonowego. Największe zawartości w pyle miedzi metalicznej występują dla mieszaniny trójskładnikowej Ar+3%CO2+1%H2 i gazu Ar+2%H2. Ograniczenie zawartości Cu w pyle wymaga zastosowania na osłonę łuku argonu lub mieszaniny Ar+2%O2. Duże znaczenie dla środowiska pracy ma obecność w pyle związków manganu. Przy lutospawaniu metodą MIG/MAG wykazano w pyle obecność tylko dwóch związków manganu, był to mangan metaliczny γ-Mn (mangan o układzie krystalograficznym tetragonalnym) oraz tlenek manganu(II) MnxO. Tlenek manganu(II) MnxO wystąpił w pyle powstającym przy zastosowaniu na osłonę łuku niektórych ga- zów, np. Ar+3%CO2+1%H2, Ar+2%O2 i Ar+2%H2. Pył powstający przy lutospawaniu w osłonie argonu nie zawierał tlenku manganu (II), natomiast odnotowano zawartość manganu metalicznego γ-Mn na poziomie 3,9%. W pyle powstającym przy lutospawaniu metodą MIG/MAG w osłonie różnych mieszanin gazowych blach z powłoką cynkową nie stwierdzono obecności związków żelaza. Rys. 5. Ilościowa analiza fazowa pyłu powstającego przy lutospa- waniu blachy DX54D Z100MBO metodą MIG/MAG w osłonie róż- nych mieszanek gazowych [3] Fig.  5.  Phase analysis of fume during MIG/MAG weld brazing of DX54D Z100MBO sheet using various shielding gases 125PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Możliwości doboru gazu osłonowego  w aspekcie ograniczania  emisji zanieczyszczeń  przy lutospawaniu łukowym  W ocenie środowiska pracy przy procesach lutospawa- nia łukowego istotną rolę odgrywa wielkość emisji zanie- czyszczeń pyłowych i gazowych oraz skład chemiczny powstającego pyłu. Warto zwrócić uwagę, że zdecydo- wanie dominującym czynnikiem zagrażającym zdrowiu pracowników jest emisja pyłu i fakt wysokiej zawartości w pyle związków cynku, miedzi i obecność związków manganu. W celu zmniejszenia zawartości ZnO w pyle ko- rzystne jest zastosowanie przy tradycyjnej metodzie luto- spawania MIG/MAG mieszanin gazowych Ar+2%H2 oraz Ar+3%CO2+1%H2. Ograniczenie zawartości Cu i tlenku Gaz osłonowy Ograniczenie emisji Ograniczenie zawartości w pyle pyłu   całkowitego NOx CO ZnO Cu i CuO związków  manganu Ar o o +++ − o − Ar+2%O2 + o +++ o + − Ar+2%CO2 ++ +++ o o + o Ar+2%H2 + ++ o ++ − o Ar+2%CO2+1%H2 +++ ++ − o − ++ Ar+3%CO2+1%H2 ++ ++ − ++ − +++ − – nie satysfakcjonujące; o – obojętne; + – średnie; ++ – dobre; +++ – bardzo dobre miedzi w pyle wymaga zastosowania na osłonę łuku mieszanin dwuskładnikowych: Ar+2%O2 i Ar+2%CO2. Natomiast w celu redukcji emisji związków manganu jest konieczne zastosowanie w procesie na osłonę łuku mie- szanin trójskładnikowych [7]. Zastosowanie mieszanin trójskładnikowych jest najkorzystniejsze w ograniczeniu wielkości emisji pyłu całkowitego. Biorąc pod uwagę wpływ pyłu powstającego przy lu- tospawaniu blach stalowych z powłokami cynkowymi na organizm człowieka, dobór składu gazu osłonowego warto ukierunkować na ograniczenie właśnie emisji pyłu do środowiska pracy. W oparciu o wyniki przeprowadzo- nych badań dokonano oceny poszczególnych gazów osłonowych biorąc pod uwagę możliwość ograniczenia wielkości emisji zanieczyszczeń i wpływu na zmniejsze- nie zawartości w pyle związków cynku, miedzi i manganu (tabl. II). Tablica II. Wpływ gazów osłonowych na ograniczenie emisji pyłu i gazów do środowiska pracy oraz na ograniczenie zawartości w pyle związków Zn, Cu i Mn przy lutospawaniu łukowym metodą MIG/MAG blach stalowych z cynkowymi powłokami ochronnymi [3] Table II. Influence of a shielding gas on the reduction of pollutant emission and Zn, Cu and Mn compound contents in fume during MIG/MAG weld brazing of zinc coated steel sheets Podsumowanie Badania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych przy lutospawaniu metodą MIG/MAG blach stalowych z powłokami cynkowymi wykazały wpływ składu gazu osłonowego na wielkość emisji pyłu całkowitego, tlenków azotu i tlenku węgla oraz skład chemiczny powstającego pyłu. Stwierdzono, że nie istnieje możliwość wybrania i zastosowania gazu osłonowego o jednym uniwersalnym składzie chemicznym pozwalającym na ograniczenie emisji zarówno pyłu jak i szkodliwych gazów oraz ograniczeniu zawartości w pyle związków cynku, miedzi i manganu. Wpływ gazu osłonowego na emisję zanieczysz- czeń związany jest z właściwościami chemicznymi, fizycznymi i energetycznymi danej mieszaniny gazowej. Przy lutospawaniu metodą MIG/MAG spoiwem CuSi3Mn blach z powłokami cynkowymi największa emisja pyłu wy- stępuje przy zastosowaniu na osłonę łuku argonu. Wprowadzanie mieszanin gazowych trójskładnikowych Ar+CO2+H2 oraz mieszanin dwuskładnikowych Ar+O2 i Ar+CO2 wpływa na ograniczenie wielkości emisji pyłu całkowitego do środowiska pracy. Najkorzystniejsze wyniki w redukcji emisji pyłu można uzyskać przez zastosowanie na osłonę łuku mieszanin argon z dwutlenkiem węgla i wodorem, np. Ar+2%CO2+1%H2. Największa emisja tlenków azotu przy lutospawaniu metodą MIG/MAG występuje przy zastosowaniu na osłonę łuku argonu i mieszaniny Ar+2%O2, natomiast wprowadzenie mieszaniny Ar+2%CO2 pozwala na największe jej ograniczenie. Najmniejsza emisja tlenku węgla występuje przy wprowadzaniu na osłonę łuku argonu i mieszaniny Ar+O2. Mieszaniny trójskładnikowe Ar+CO2+H2 oraz dwuskładnikowe Ar+CO2 powodują wielokrotny wzrost emisji tlenku węgla w porównaniu do osłony jednoskładnikowej – argonu. 126 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Literatura [1] T. Wittczak., J. Walusiak, C. Pałczyński: Choroby układu oddechowego u spawaczy (Welding-related respiratory diseases), Medycyna Pracy 2009;60(3), s. 201-208. [2] J. Matusiak, J. Wyciślik: Badania wpływu warunków technologicznych i materiałowych lutospawania łukowego elektrodą topliwą w osłonie ga- zów stali z powłokami na emisję pyłu i gazów do środowiska pracy, Praca badawcza Instytutu Spawalnictwa nr Ma-37, Gliwice (2013). [3] J. Matusiak, J. Wyciślik: Badania wpływu składu gazów osłonowych na emisję pyłu i gazów przy lutospawaniu łukowym metodami niskoener- getycznymi blach stalowych z powłokami ochronnymi, Praca badawcza Instytutu Spawalnictwa nr Ma-38, Gliwice (2014). [4] D.Iordanescu., L.Quintino, R. Miranda., G. Pimenta,: Influence of shielding ga- ses and process parameters on metal transfer and bead shape in MIG brazed joints of the thin zinc coated steel plates, Materials and Design 27, 2006. [5] A. Winiowski, M. Różański, T Pfeifer: Nowe gazy osłonowe do lutospawa- nia metodą MIG/MAG blach ocynkowanych galwanicznie, Praca badaw- cza Instytutu Spawalnictwa nr Ad-26/2, Gliwice 2013. [6] J. Matusiak, J. Wyciślik: Influence of shielding gas on fume and gas emis- sion during arc weld brazing of steel sheets with coatings”. Metalurgija 54 (2015) 1, s. 71-74. [7] J. Matusiak, J. Wyciślik, H. Krztoń: Phase analysis of fume during arc weld bra- zing of steel sheets with protective coatings, Metalurgija 22(2016) 2, s. 169-172 Największa zawartość w pyle tlenku cynku związana jest z lutospawaniem w osłonie argonu i wynosiła 78,5%. W celu ograniczenia zawartości związków Zn w pyle, na osłonę luku należy stosować mieszaniny dwuskładnikowe Ar+2%H2 oraz trójskładnikowe typu Ar+3%CO2+1%H2. Przeprowadzone badania wykazały, że wielkość emisji pyłu i gazów przy lutospawaniu łukowym jest związana nie tylko ze składem chemicznym zastosowanego gazu osłonowego, ale również znacząco zależy od rodzaju powłoki ochronnej i parametrów prądowo-napięciowych procesu.