PS 9 2016 WWW.pdf 127PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 Przegląd możliwości zastosowania technologii klejenia Review of prospects of adhesive bonding technology application Mgr inż. Beata Rams – Instytut Spawalnictwa, Gliwice. Autor korespondencyjny/Corresponding author: beata.rams@is.gliwice.pl Streszczenie W artykule przedstawiono pespektywy rozwoju tech- nologii klejenia, która ze względu na liczne zalety coraz częściej stosowana jest w różnych gałęziach przemysłu np. motoryzacyjnym, kolejowym, lotniczym, elektronicz- nym. Omówiono możliwości klejenia nowych materiałów – kompozytów, stosowanych przy produkcji np. pojazdów szynowych, turbin wiatrowych i statków, których zastoso- wanie jest możliwe tylko za pomocą technologii klejenia. W artykule przedstawiono czynniki wpływające na uzyska- nie wysokiej jakości połączenia, a także skupiono się na ograniczeniach i wadach tej metody oraz aspektach doty- czących bezpieczeństwa pracy przy procesach klejenia. Słowa kluczowe: technologia klejenia; zastosowanie kleje- nia; kleje Abstract The article presents the perspectives of adhesive bond- ing technology development. This technology, taking into consideration its advantages, is more and more often ap- plied in different industrial branches e.g. automotive, railway engineering, aviation and electronics. Possibilities of adhe- sive bonding of new materials – composites are elaborated in the article. Composites are mainly used in production of e.g. rail vehicles, wind turbines and ships and their applica- tion is possible only using adhesive bonding technology. Article describes the factors which influence on obtain- ing high quality joints and also restrictions, disadvantages and occupational safety aspects of this technology. Keywords: adhesive bonding; application of adhesive bond- ing; adhesives Wprowadzenie Technologia klejenia zaliczana jest do nowoczesnych technologii łączenia materiałów. Zajmuje ona ważne miej- sce w łączeniu materiałów, obok klasycznych metod spaja- nia takich jak: spawanie, lutowanie czy zgrzewanie. Do szybkiego rozwoju technologii klejenia i produkcji klejów przyczyniły się wysokie wymagania konstrukcyjne stawiane przede wszystkim przez współczesny przemysł lotniczy. Dążył on do zastąpienia tradycyjnego nitowania, spawania czy zgrzewania - klejeniem, szczególnie przy- datnym do łączenia dużych, cienkościennych elementów powłokowych. Największe znaczenie przy budowie sa- molotów miało uzyskanie wytrzymałej, lekkiej konstrukcji o dużej sztywności i zwiększonej odporności zmęczeniowej, co umożliwiło zmniejszenie masy samolotu o kilkanaście procent, dając przy tym duże oszczędności zarówno w jego produkcji jak i eksploatacji. Wpływ na gwałtowny rozwój technologii klejenia miało również wprowadzanie nowych, lekkich materiałów kon- strukcyjnych, które należało skutecznie ze sobą połączyć. Jednym z takich materiałów są kompozyty włókniste, któ- rych zastosowanie zapewnia lekkość konstrukcji oraz wy- soką wytrzymałość i sztywność przy jednocześnie małej gęstości materiału. Zastosowanie kompozytów włóknistych pozwala na dużą swobodę odnośnie geometrii w trakcie pro- jektowania konstrukcji oraz zapewnia niską przewodność cieplną i wysoką zdolność przyjmowania energii i tłumienia drgań. W tym przypadku klejenie jest często jedyną metodą ich spajania. Materiały kompozytowe z włóknami szklanymi, węglowy- mi, aramidowymi stosowane są m.in. do budowy pojazdów szynowych, turbin wiatrowych, jachtów, a także w lotnic- twie, kosmonautyce, przy produkcji sprzętu sportowego oraz samochodów wyścigowych. Coraz szersze zastosowa- nie kompozytów wzmacnianych włóknami zauważa się tak- że w budownictwie – stosowane są one do zwiększenia no- śności konstrukcji drewnianych, metalowych i betonowych. Zastosowanie technologii klejenia Technologia klejenia często jest wykorzystywana w róż- nych gałęziach przemysłu ze względu na swoje liczne zalety, do których zalicza się m.in.: – możliwość łączenia materiałów o zróżnicowanych wła- ściwościach fizykochemicznych, np.: szkło-metal, two- rzywo sztuczne-metal, tworzywo sztuczne-guma; – możliwość łączenia elementów o różnych wymiarach i kształtach (zarówno bardzo małych elementów jak i ele- mentów wielkopowierzchniowych); – brak niekorzystnego odziaływania ciepła na właściwo- ści materiałów łączonych, występujące przy spawaniu, Beata Rams przeglad Welding Technology Review 128 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 zgrzewaniu czy lutowaniu; – równomierne obciążenie złącza, w porównaniu do połą- czeń śrubowych lub nitowych; – szczelność połączeń i ich ochrona przed wnikaniem wil- goci oraz korozją; – posiadanie właściwości tłumienia drgań i dźwięków przez połączenie klejowe; – przyjmowanie przez elastyczną warstwę kleju niekorzyst- nych różnic współczynnika rozszerzalności cieplnej klejo- nych materiałów; – wyeliminowanie dodatkowych obróbek powierzchnio- wych połączenia po procesie klejenia; – większa estetyka złącza klejowego w porównaniu z inny- mi metodami łączenia („niewidoczna” technika łączenia); – duża odporność na działanie substancji chemicznych, np. olejów, alkoholi, benzyny; – możliwość zautomatyzowania procesu mieszania, dozo- wania i nakładania kleju. Właśnie ze względu na liczne zalety klejenie znalazło za- stosowanie np. w przemyśle samochodowym, gdzie obec- nie do wyprodukowania jednego samochodu zużywa się od 90 do 120 metrów spoin klejowych. Często nie są to jedy- nie połączenia klejone, ale także połączenia hybrydowe czyli połączenia klejone wykonywane wraz z połączeniami zgrze- wanymi lub ze złączami śrubowymi. Przy produkcji samochodów technologie klejenia stosuje się m.in. do: – klejenia elementów nadwozia, gdzie klejenie nie tylko ma zapewnić większą sztywność, ale dodatkowo uszczel- nić połączenie oraz zmniejszyć wibracje; – klejenia blach poszyciowych zwłaszcza w pojazdach większych gabarytowo jak np. samochody ciężarowe, autobusy oraz pojazdy specjalnego przeznaczenia, gdzie wymagana jest duża tolerancja wymiarów, tłumie- nie drgań, odporność na zmienne warunki atmosferycz- ne, szczelność oraz estetyka połączenia; – klejenia amortyzatorów, gdzie klejenie wykorzystuje jed- ną z podstawowych swoich zalet – łączenie różnych materiałów i w tym przypadku ma zapewnić dobre połą- czenie między metalami a gumą jako elementem spręży- nującym; – osadzania łożysk i kół zębatych, gdzie klejenie zapew- nia wypełnianie szczelin, kasowanie luzów, szczelność oraz zabezpiecza przed wibracjami. Dodatkowo klejenie w przemyśle samochodowym sto- suje się do wklejania szyb, lusterek, okładzin hamulcowych, reflektorów, chłodnic, zabezpieczenia i uszczelnienia po- łączeń gwintowych oraz montażu elementów wykończe- niowych wykonanych zazwyczaj z tworzywa sztucznego, gdzie klejenie jako metoda łączenia różnych materiałów sprawdza się bardzo dobrze. Coraz częściej technologię klejenia wykorzystuje się także w budownictwie, gdzie we współczesnych obiektach architektonicznych, za pomocą klejenia łączy się szklane systemy ścian ze szkieletem stalowym, stanowiącym alter- natywę dla zacisków mechanicznych. Często w budownic- twie używa się szkła klejonego tzw. szkła bezpiecznego, któ- re powstaje w wyniku połączenia dwóch lub kilku tafli szkła za pomocą warstwy klejącej którą może być odpowiednia żywica, wlewana w postaci ciekłej między dwie tafle szklane lub folia umieszczona pomiędzy szybami a następnie pod- grzana do odpowiedniej temperatury w autoklawie. Szkło klejone (zarówno folią jak i żywicą) uderzone pęka, zacho- wując przy tym swój kształt, ponieważ odłamki przyklejo- ne są do warstwy sklejającej. Stosując odpowiedni rodzaj żywicy lub folii można uzyskać szyby: antywłamaniowe, kuloodporne, chroniące przed hałasem lub promieniami UV. Takie szyby stosuje się jako np.: elementy ogrodzenia, balu- strad, szklane drzwi, podłogi lub schody oraz jako elemen- ty dźwiękochłonnych ekranów drogowych. Klejenie szkła ze szkłem lub szkła z metalem dokonuje się przy użyciu specjalnych klejów, które utwardzają się pod wpływem pro- mieniowania ultrafioletowego. W ten sposób kleimy szkło ze szkłem (np. gabloty szklane) oraz szkło z elementami me- talowymi (np. metalowe nogi do blatów szklanych, zawiasy do drzwiczek szklanych). Rozwój technologii klejenia przyczynił się także do wyko- rzystywania w budownictwie materiałów kompozytowych (taśm i mat), które w odniesieniu do konstrukcji metalowych mają swój udział szczególnie we wzmacnianiu i naprawach mostów i budynków. Wykorzystuje się tu bardzo wysoki wskaźnik stosunku sztywności do ciężaru kompozytów, ich odporność na zmęczenie i korozję oraz dające się kontro- lować zachowanie w podwyższonej temperaturze. W za- stosowaniach budowlanych stosuje się zarówno materiały na bazie włókien węglowych (CFRP – Carbon Fibre Rein- forced Polymers) jak i na bazie włókien szklanych (GFRP – Glass Fibre Reinforced Polymers), które nadają się do wzmacniania (zwiększenie pierwotnej nośności bądź sztywności) wszystkich rodzajów konstrukcji: żelbetono- wych, stalowych, drewnianych, murowanych, betonowych. Natomiast materiały na bazie włókien aramidowych (AFRP – Aramid Fibre Reinforced Polymers) stosuje się do wzmac- niania konstrukcji narażonych na oddziaływania dynamicz- ne, sejsmiczne i wybuchy. Głównymi przyczynami wymuszającymi wzmocnienie konstrukcji są: – zmiany sposobu użytkowania obiektu (zwiększenie ist- niejących obciążeń); – wprowadzenie zmian w istniejącej konstrukcji; – zagrożenie wystąpienia obciążeń wyjątkowych, nieplano- wanych na etapie projektowania obiektu; – przemieszczanie podłoża (nierównomierne osiadanie, wstrząsy parasejsmiczne); – błędy projektowe i wykonawcze. Technologia klejenia znalazła także zastosowanie w rozwiązaniach pomostów i kładek z płyt kompozytowych mocowanych przez klejenie na wspornikach aluminiowych (np. most podwieszany przez rzekę Saone we Francji – lata 70.) lub na wspornikach stalowych (np. most West Mill w Wielkiej Brytanii, oddany do użytku w 2002 r). Innym wykorzystaniem technologii klejenia w bu- downictwie jest klejenie drewna. Wykonuje się zarówno konstrukcje z drewna klejonego jak i drewna klejonego wzmacnianego włóknami. Konstrukcje wykonane z drew- na klejonego wzmacnianego włóknami węglowymi bądź aramidowymi pozwalają na zwiększenie nośności be- lek przy znacznej redukcji przekroju poprzecznego belki zmniejszając przy tym znacznie zużycie drewna nawet o 40%. Konstrukcje tego typu są z powodzeniem stosowa- ne od 15 lat w Stanach Zjednoczonych, a obecnie wkracza- ją też na rynek europejski. Konstrukcje z drewna klejonego (warstwowego) stosuje się np. do budowy domów mieszkalnych, biurowców, obiek- tów sportowych, basenów, pawilonów wystawowych. Technologia klejenia oprócz wielu zalet posiada też pew- ne ograniczenia. Do podstawowych wad klejenia ogranicza- jących jej zastosowanie, zalicza się: – ograniczoną odporność na działanie wysokich tempera- tur, szczególnie powyżej 200 ºC; – małą wytrzymałość mechaniczną połączeń, zwykle nie przekraczającą 40 MPa; – małą odporność połączeń klejonych na rozszczepianie i oddzieranie; – zazwyczaj brak pełnej wytrzymałości mechanicznej bez- pośrednio po sklejeniu; 129PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 – ograniczoną odporność na warunki zewnętrzne, jak pro- mieniowanie UV, wilgoć; – ograniczoną żywotność składowania klejów, ich skłon- ność do rozwarstwiania, żelowania i sedymentacji; – konieczność stosowania specjalnych sposobów przygo- towania powierzchni w celu zapewnienia dobrej adhezji kleju; – występowanie substancji szkodliwych dla zdrowia, znaj- dujących się w wielu gatunkach klejów wymagających specjalnych warunków bezpieczeństwa w procesie tech- nologicznym; – niepełną możliwość kontroli w badaniach nieniszczą- cych. Stale rosnące zainteresowanie różnych gałęzi przemy- słu możliwością zastosowania technologii klejenia wymu- sza na producentach ciągły rozwój tej technologii poprzez modyfikowanie istniejących klejów oraz tworzenie nowych produktów spełniających oczekiwania potencjalnych użyt- kowników. Na przykład potrzeba zastosowania klejów odpornych na wysokie temperatury, nawet do 300 ºC, a zarazem posia- dających właściwości uszczelniające i odporne na działanie wilgoć, wymusiła na producentach opracowanie odpowied- niego kleju spełniającego wszystkie te warunki. Takimi kle- jami są np. kleje silikonowe nadają się doskonale do takich aplikacji jak: – mocowanie ceramicznych płyt grzewczych do blatów ku- chenek, – wklejanie oświetlenia (montaż żarówek), – klejenie zintegrowanych układów elektronicznych, – klejenie zespołów elektronicznych do paneli słonecznych, – klejenie szklanych drzwiczek oraz uchwytów piekarnika itd. Producenci oferują także kleje specjalistyczne, gdzie ograniczenie stosowania w bardzo wysokich temperatu- rach nie jest już przeszkodą, np. kleje na bazie substancji nieorganicznych stosowane do łączenia metali z ceramiką, które są odporne nawet do 1600 ºC. Takie właśnie kleje zo- stały zastosowane np. do połączenia płytek krzemowych z poszyciem promu kosmicznego Columbia. Omawiając ograniczenia dotyczące klejenia, takie jak brak przewodności cieplnej i elektrycznej, które eliminowały technologię klejenia w znacznym stopniu z zastosowań pro- dukcyjnych należy wspomnieć o najnowszych osiągnięcia w dziedzinie klejenia umożliwiających uzyskanie połączeń o dużej przewodności cieplnej i małej oporności elektrycznej przy zachowaniu wysokich własności mechanicznych. Wy- korzystuje się tu kleje w których osnową jest żywica epoksy- dowa, a dobrą przewodność zapewniają napełniacze meta- lowe o odpowiednio wysokim przewodnictwie elektrycznym. Jako napełniacze stosuje się cząsteczki np. z miedzi, niklu, srebra, grafitu o różnych wielkościach i kształcie. Na przy- kład przewodność elektryczna klejów oparta na żywicach epoksydowych z napełniaczem w postaci płatków srebra osiąga wartość ok. 10 MS/m i jest zbliżona, co do wartości, przewodnictwu żelaza. Przewodność takich klejów elektro- przewodzących dorównuje lub przewyższa nawet przewod- ności elektrycznej lutów miękkich (dla lutu LC60 wynosi 7,2 MS/m) i twardych lutów srebrnych (dla lutu LS15F – 4,1 MS/m i dla LS45 – 10,1 MS/m). Dzięki temu klejenie jest coraz powszechniej stosowane w przemyśle elektrycz- nym i elektronicznym. Mimo małej jednostkowej wytrzymałości mechanicznej połączeń, w wielu przypadkach, klejenie w budowie ma- szyn może konkurować z klasycznymi metodami spajania. Właściwości wytrzymałościowe można znacznie poprawić dodając do osnowy kleju (zazwyczaj żywicy epoksydo- wej) napełniaczy metalowych (np. aluminiowych, stalo- wych) i niemetalowych (np. ceramicznych) w postaci m.in. cząstek, włókien lub siatek w celu uzyskania spoin klejo- wych o budowie kompozytowej. Produkty takie w postaci past lub materiałów płynnych służą m.in. do naprawy lub od- budowy maszyn i urządzeń bez konieczności ich spawania. Cechują się dobrą adhezją m.in. do metali, szkła, ceramiki i charakteryzują się doskonałą odpornością na agresywne związki chemiczne. Przykładowe zastosowanie takich pro- duktów to: uszczelnianie pęknięć w zbiornikach, korpusach i zaworach, uzupełnianie ubytków spowodowanych kawi- tacją i korozją, odbudowa zużytych elementów stalowych lub aluminiowych. Kleje z wypełniaczami metalowymi po utwardzeniu mogą być wiercone, gwintowane, toczone, frezowane i poddawane innej obróbce maszynowej. Jak już wspomniano, wiele gatunków klejów w stanie nie- utwardzonym, aktywatorów oraz substancji dodatkowych używanych do oczyszczania powierzchni przed procesem klejenia (np. rozpuszczalniki, środki trawiące) w swoim skła- dzie posiada substancje szkodliwe dla zdrowia. Szkodliwe działanie kleju może być zarówno skutkiem bezpośredniego kontaktu nieutwardzonego jeszcze kleju ze skórą jak i wy- nikiem odziaływania oparów na organizm człowieka. Naj- większą możliwość zetknięcia się z nieutwardzonym klejem występuje w czasie przygotowywania masy klejowej (odwa- żanie i mieszanie składników) oraz ręcznego nanoszenia kleju na powierzchnie łączone. Pomieszczenia, w których wykonywane są prace z zasto- sowaniem technologii klejenia powinny być zatem dobrze wentylowane, tzn. powinna znajdować się w nich wentylacja ogólna nawiewno-wywiewna oraz stanowiskowa, zwłaszcza w miejscach szczególnie intensywnego wydzielania się sub- stancji lotnych. Zaleca się aby pracownicy wyposażeni byli w odpowiednią odzież ochronną tj. fartuchy robocze, rękawi- ce, okulary ochronne oraz w przypadku dłuższego narażenia na opary kleju specjalne maski chroniące ich przed działa- niem substancji szkodliwych. Producenci wychodząc naprzeciw oczekiwaniom klien- tów dotyczących zapewnienia bezpieczeństwa pracy coraz częściej modyfikują swoje produkty lub opracowują nowe receptury klejów i substancji dodatkowych tak aby były one bezpieczne dla zdrowia i środowiska naturalnego. Takim przykładem może być zastępowanie acetonu jako środka czyszczącego uważanego za produkt szkodliwy – alkoho- lem izopropylowym lub środkami myjącymi na bazie wody. Innym przykładem modyfikacji klejów jest zastosowanie wody jako rozpuszczalnika w przypadku klejów rozpusz- czalnikowych lub wprowadzenie klejów nowej generacji bezpiecznych dla zdrowia np. polimeru modyfikowanego silanami (polimer MS). Polimery MS posiadają podobne właściwości co kleje poliuretanowe, natomiast w swoim składzie nie zawierają szkodliwych izocyjanianów. Polime- ry MS ze względu na swoje liczne zalety jak: zapewnienie doskonałej adhezji do metali, szkła i tworzyw sztucznych bez konieczności użycia primera, odporność na promienio- wanie UV (w przeciwieństwie do poliuretanów) oraz możli- wość malowania i lakierowania po klejeniu znalazły już sze- rokie zastosowanie w budowie pojazdów samochodowych, w uszczelnianiu połączeń kołnierzowych, nitowanych, śru- bowych i zgrzewanych punktowo. W poprawie bezpieczeństwa przy procesach klejenia pomocna jest też kolejna zaleta klejenia jaką jest łatwość zautomatyzowania i zrobotyzowania stanowiska do kleje- nia. Zastosowanie robota przemysłowego współpracują- cego z dodatkowym wyposażeniem do przechowywania, przepompowywania, mieszania oraz nakładania substancji do klejenia eliminuje bezpośredni kontakt i narażenie osób pracujących przy klejeniu na czynniki szkodliwe (przekłada się na bezpośrednią ochronę zdrowia pracowników). Wyko- 130 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 9/2016 rzystanie robotów do aplikowania klejów niweluje ryzyko narażenia pracownika na substancje szkodliwe zawarte w klejach i materiałach do klejenia. Dodatkową zaletą zasto- sowania robotów jest możliwość kontroli ilości nakładanego kleju, co pozwala na uzyskiwanie każdorazowo wysokiej ja- kości połączenia klejowego eliminując przy tym błąd ludzki. Jakość połączenia klejowego W połączeniach klejowych mogą pojawić się defekty po- garszające jakość połączenia niezależnie od tego czy pro- ces klejenia wykonywany jest manualnie czy jest on zrobo- tyzowany. Ponieważ klejenie zalicza się do procesów specjalnych nie jest możliwa ocena i kontrola jakości produktu końco- wego. Jakość połączenia klejowego nie może być kontrolo- wana lub sprawdzona później w pełnym zakresie poprzez metody nieniszczące. Oznacza to, że błędy w procesie roz- poznane zostaną ewentualnie dopiero w fazie użytkowania. Dlatego każdy ze znaczących etapów procesu musi zostać odpowiednio opisany, stale kontrolowany i udokumentowa- ny. Wysoką jakość połączenia należy więc zapewnić i kon- trolować już na etapie produkcji. Do najważniejszych metod badań nieniszczących stoso- wanych do wykrycia wad w połączeniach klejowych zalicza się metody: ultradźwiękowe, spektroskopowe, termowizyjne, emisji akustycznej, holografii optycznej, wibroakustyczne. Stosowanie tych metod nie jest wystarczająco rozpozna- ne w odniesieniu do połączeń klejowych i większość z nich pozostaje w sferze badań laboratoryjnych. Poprzez bada- nia nieniszczące można określić uszkodzenia w częściach spajanych (np. rysy, pęknięcia, korozję, wgniecenia), wady w spoinie klejowej (np. pęcherze powietrza, ciała obce, zwęglenie kleju, brak lub przerwanie warstwy kleju, za gru- ba bądź za cienka warstwa kleju) oraz w strefie adhezji (np. ubytek kleju na dużej powierzchni). Natomiast badania te nie pozwalają na określenie jakości adhezji ani wytrzyma- łości złącza. Oceny jakości złącza klejowego dokonuje się zazwyczaj poprzez sprawdzenie metodami niszczącymi, za pomo- cą próbek pilotujących bądź badań wytrzymałościowych gotowych przedmiotów wybranych z produkcji. Informacje z takich badań pozwalają na określenie jakości adhezji oraz wytrzymałości, ale tylko badanego elementu, a nie całej wy- konanej partii. Aby uzyskać wysokiej jakości połączenie klejowe trzeba zwrócić uwagę m.in. na: – odpowiednie projektowanie oraz rozkład naprężeń w po- łączeniach klejowych; – odpowiedni do danej aplikacji dobór kleju (czas otwarty kleju, sposób utwardzania, odporność na czynniki che- miczne i zewnętrzne itd.); – odpowiednie przygotowanie powierzchni (zwłaszcza ma- teriałów o niskiej energii powierzchniowej); – unikanie zanieczyszczenia powierzchni klejonej silikona- mi (silikony mają małe napięcie powierzchniowe i unie- możliwiają zwilżanie); – odpowiedni transport i magazynowanie klejów i substan- cji pomocniczych; – odpowiednie zabezpieczenie przygotowanych powierzch- ni przed ponownym zabrudzeniem; – przestrzeganie odpowiednich dla danego kleju warunków nakładania i utwardzania kleju. Podsumowanie W artykule przedstawiono zaledwie kilka przykładów zastosowania technologii klejenia. Natomiast otaczający nas świat został w różny sposób posklejany, ale często klejenie pozostaje dla nas niewidoczne. Kleje stosuje się poczynając od pro- dukcji plastrów po wysoko rozwiniętą technikę medyczną (np. sprzęt medyczny, sklejanie ran w chirurgii), przy produkcji me- bli, sprzętu sportowego, mikro chipów a także przy większych konstrukcjach jak budowa samolotów, jachtów oraz statków. Zainteresowanie techniką klejenia stale wzrasta, a ograniczone zastosowanie klejów w niektórych gałęziach przemysłu wynika raczej z braku wiedzy na temat tej metody łączenia a nie ograniczeń wynikających z samej technologii. Literatura [1] Z. Mirski, T. Piwowarczyk: Composite adhesive joints of hardmetals with ste- el, Archives of Civil and Mechanical Engineering, Vol. 10, 3/2010, s. 83-94. [2] Z. Mirski, T. Piwowarczyk: Klejenie w budowie pojazdów samochodo- wych, Przegląd Spawalnictwa, nr 5-7, 2004. [3] J. Kowalczyk: Nieniszczące metody oceny połączeń klejonych, Zeszy- ty Naukowe Politechniki Poznańskiej, Maszyny Robocze i Transport, 63/2008. [4] Z. Brojer, Z. Hertz, P. Penczek: Żywice epoksydowe. Wydawnictwo Nauko- wo-Techniczne, Warszawa 1982. [5] M. Cwyl: Klejone połączenia szklanych elementów elewacji z metalowym szkieletem, Praca doktorska, Politechnika Warszawska, Warszawa 2007. [6] M. Piekarczyk: Zastosowanie techniki klejenia w metalowych konstruk- cjach budowlanych, Politechnika Krakowska, Kraków 2013. [7] Materiały szkoleniowe Instytutu Fraunhofera, Bremen 2015. [8] Michał Kurpiński: Identyfikacja wad technologicznych połączeń klejo- wych z zastosowaniem termografii aktywnej dla potrzeb przemysłu mo- toryzacyjnego, PAK, Vol. 60, 12/2014. [9] https://www.astor.com.pl (2016). [10] http://www.loctite.pl/plp/content_data/135862_7356_2K_SiliconLe- aflet_PL_last_version.pdf (2016). [11] http://www.inzynierbudownictwa.pl/technika,materialy_i_technologie- ,artykul,wzmacnianie_konstrukcji_budowlanych_materialami_kompozy- towymi_frp,8189 (2016). [12] https://e-kleje.pl/content/8-smp-polimer-modyfikowany-silanami (2016) [13] http:www.oknonet.pl/szklo/producenci_szklo_budowlane/news,23382. html (2016). [14] J. Kuczmaszewski: Czynniki niepewności prognozy wytrzymałości klejo- wych połączeń metali, Przegląd Spawalnictwa, nr 8, 2008. [15] Z. Mirski, R. Wróblewski, A. Gołembiewski: Odporność połączeń klejo- wych na oddziaływanie wysokiej temperatury, Przegląd Spawalnictwa, nr 10, 2015. [16] A. Sajek: Technologia klejenia i właściwości złącza klejowego kompozy- towych pian aluminiowych, Przegląd Spawalnictwa, nr 3, 2014.