PS 10 2016 WWW.pdf 16 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Warstwy nawęglane – korelacja oznaczeń  metodą prądów wirowych i pomiarów twardości Carburized layers – correlation of indications by eddy current test and hardness measurements Mgr inż. Sylwester Jończyk , mgr inż. Adam Kondej, mgr inż. Michał Baranowski, mgr inż. Sylwia Włodarczyk, Tadeusz  Samborski – Instytut Mechaniki Precyzyjnej Warszawa. Autor korespondencyjny/Corresponding author: sylwester.jonczyk@imp.edu.pl Streszczenie W kontroli jakości wyrobów po obróbce cieplnej i ciepl- no-chemicznej stosowane są oznaczenia twardości po- wierzchniowej. W przypadku warstw nawęglanych pomiary twardości mogą być niewystarczające. Istnieje bowiem ry- zyko niewykrycia istotnych zmian struktury warstwy. Celem pracy było zbadanie korelacji wyników oznaczeń twardości metodą prądów wirowych i pomiarów twardości metodą Vickersa. Przedmiotem badań były nawęglane próbki ze sta- li AMS 6265, różniące się twardością warstwy: 700 HV0,5, 740 HV0,5, 780 HV0,5. Grubość warstwy nawęglanej była jednakowa dla wszystkich próbek i wynosiła 1,2 mm. Wyni- ki przeprowadzonych badań potwierdzają możliwość oceny twardości powierzchniowej warstw nawęglanych metodą prądów wirowych. Słowa kluczowe: warstwy nawęglane; twardość powierzch- niowa; prądy wirowe Abstract In the quality control of products after heat treatment and thermo-chemical treatment indications of surface hardness are used. In the case of carburized layers, hard- ness measurements may be insufficient. There is a risk that significant changes in the structure of the layer will not be detected. The aim of the study was to investigate the correlation of indications results of the hardness by eddy current test and Vickers hardness measure- ments. Carburized samples from AMS 6265 steel were tested, they had different surface hardness: 700 HV0,5, 740 HV0,5, 780 HV0,5. The thickness of the carburized layer was the same for all samples and it was 1,2 mm. The results of the study confirm the opportunity to evalu- ate the surface hardness of carburized layers by eddy current test. Keywords: carburized layers; surface hardness; eddy current Wprowadzenie W warunkach produkcyjnych, zgodnie z obowiązują- cymi normami, stosuje się kontrolę niszczącą wybranych wyrobów z danej partii produkcyjnej. Nie gwarantuje to, że wszystkie wyroby z partii będą wolne od wad. Niewykryte wady, np. strukturalne, mogą prowadzić do awarii podczas eksploatacji, co przedstawiono w pracach [1÷3]. W przypad- ku elementów szczególnie odpowiedzialnych, np. stosowa- nych w lotnictwie, wykonuje się kontrolę wszystkich wyro- bów z zastosowaniem metod nieniszczących. W kontroli jakości wyrobów po obróbce cieplnej i cieplno-chemicznej stosowane są oznaczenia twar- dości powierzchniowej. Oznaczenia te mają charak- ter punktowy. Istnieje ryzyko niewykrycia istotnych zmian struktury tą metodą, zwłaszcza w przypadku zróżnicowanych strukturalnie warstw nawęglanych. Nieniszcząca kontrola metodą prądów wirowych (ET, Eddy Current Testing) może stanowić uzupełnienie metod niszczących. W metodzie prądów wirowych sygnał pomiarowy jest uśredniony, pochodzi z większej powierzchni. Pole po- wierzchni pomiarowej oraz głębokość wnikania prądów wirowych są zależne od konstrukcji miernika i sond po- miarowych oraz parametrów pomiaru. Wielkość sygnału jest funkcją przewodności elektrycznej i przenikalności magnetycznej materiału badanego. Jest to metoda po- równawcza, wymagająca stosowania próbek odniesienia Sylwester Jończyk, Adam Kondej, Michał Baranowski, Sylwia Włodarczyk, Tadeusz Samborski przeglad Welding Technology Review 17PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 i wzorcowania. Jej zalety to: wysoka czułość, krótki czas pomiaru oraz możliwość automatyzacji w warunkach pro- dukcyjnych. W pracach [3÷6] potwierdzono przydatność metody ET do badań warstw hartowanych i azotowanych, z wykorzystaniem układu pomiarowego Wirotest + sondy, produkcji IMP. Struktury warstw nawęglanych mogą być niejednorod- ne [7]. W badaniach warstw nawęglanych należy uwzględ- niać jakościową i ilościową ocenę struktury oraz twardość powierzchniową. Istotna jest ocena zróżnicowania auste- nitu, węglików i struktur perlitycznych [8], ważna jest także twardość rdzenia. Metody badania warstw nawęglanych są przedmiotem norm [8,9]. W pracy [10] pomiary wykonane na próbkach ze stali 16HG, nawęglanych w warunkach laboratoryjnych, wykazały zależność sygnału wiroprądowego od twardości (mierzonej na przekroju) oraz grubości warstwy. Cel pracy Celem pracy było zbadanie korelacji wyników ozna- czeń twardości metodą prądów wirowych i pomiarów twardości powierzchniowej metodą Vickersa. Oznacze- nia twardości metodą ET wykonano przy różnych para- metrach pomiaru. Przedmiot badań Przedmiotem badań było 6 próbek o wymiarach: ø32 mm, h = 11 mm, wykonanych ze stali AMS 6265 (PN12H2N4A). Próbki nawęglano w warunkach półtechnicznych, według parametrów producenta, dla których twardość po procesie powinna wynosić: 700 HV0,5, 740 HV0,5, 780 HV0,5, zaś gru- bość warstwy 1,2 mm. Pomiary wykonywano po obu stro- nach próbek, których oznaczenia przedstawiono w tablicy I. Tablica I. Oznaczenia badanych próbek Table I. Marks of tested samples Metodyka badań Oznaczenia metodą prądów wirowych wykonywano Wi- rotestem 302 (nr egzemplarza: 302/001/2007) wraz z son- dami stykowymi o częstotliwości pracy od 3 kHz do 4 MHz. Próbka A/a była próbką wzorcową (próbką odniesienia), z którą porównywano pozostałe próbki. Do dokładnego scharakteryzowania próbek wykonano pomiary twardości powierzchniowej metodą Vickersa twar- dościomierzem Struers DuraScan 70 przy obciążeniach: HV0,1, HV0,5, HV1, HV2, HV5. Wyniki badań Na rysunku 1 przedstawiono wyniki średnie oznaczeń wiroprądowych wykonanych czterema sondami na trzech badanych próbkach w zależności od twardości nominalnej próbek HV0,5, podanej przez dostawcę. Rys. 1. Zależność sygnału Wirotestu z sondami o różnej częstotli- wości pracy (dane średnie) od twardości nominalnej HV0,5 Fig. 1. The dependence of the Wirotest signal with different fre- quency probes (average data) and the nominal HV0,5 hardness Zależność sygnału Wirotestu, wyznaczonego czterema sondami, od twardości nominalnej próbek ma charakter prostoliniowy – na co wskazują linie trendu. Kąt nachylenia linii trendu jest zależny od częstotliwości pracy sondy. Badania potwierdziły zależność sygnału wiroprądowego od twardości HV0,5 badanych próbek o tej samej grubości nominalnej warstwy nawęglanej. Na rysunku 2 zestawiono sygnały Wirotestu po obu stro- nach 6 próbek. Przedstawiono wyniki pomiarów sondami o częstotliwości nominalnej 3 kHz i 10 kHz. Rys.  2. Zestawienie sygnałów Wirotestu (sonda 3 kHz i 10 kHz) po dwóch stronach 6 próbek Fig. 2. Wirotest signals (probe 3 kHz and 10 kHz) on both sides of 6 samples Twardość  HV0,5 Próbka Strona Oznaczenie  próbki 700 A a A/a b A/b A1 a A1/a b A1/b 740 B a B/a b B/b B1 a B1/a b B1/b 780 C a C/a b C/b C1 a C1/a b C1/b 18 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Największe różnice wskazań Wirotestu 302 mię- dzy stronami a i b poszczególnych próbek uzyskano przy pomiarze sondą 10 kHz. Dla próbki A zarejestro- wano największą różnicę spośród wszystkich badanych próbek. Na rysunku 3 przedstawiono oznaczenia wiroprądowe wykonane wszystkimi badanymi sondami po dwóch stro- nach próbki A1. Rys. 3. Sygnał Wirotestu dla sond o różnej częstotliwości pracy. Po- miar stron a i b próbki A1 Fig. 3. Wirotest signal for probes with different frequency. Measure- ment of a and b sides for sample A1 Tablica II. Wyniki pomiarów twardości powierzchniowej HV0,1 i HV0,5 dla próbek A i A1 Table II. The measurements results of the surface hardness HV0,1 and HV0,5 for samples A and A1 Oznaczenie próbki Twardość HV0,1 Twardość HV0,5 Średnia Odchylenie  standardowe Średnia Odchylenie  standardowe A/a 824,0 10,7 781,6 7,3 A/b 863,0 5,5 805,8 1,8 A1/a 839,4 13,6 785,8 6,4 A1/b 833,8 16 791,4 3,6 Rys. 4. Wyniki średnie pomiarów twardości HV0,5 dla badanych próbek Fig.  4. The average results of HV0,5 hardness measurements for the tested samples Największe różnice właściwości stron a i b próbki A1 ujawniono sondą 10 kHz. Przy właściwym doborze sond jest możliwość wykrywania różnic strukturalnych warstw nawęglanych. Przedstawione wyniki wskazują na możli- wość powstania warstw o zróżnicowanej strukturze. Pomiary twardości metodą Vickersa wykonano przy ob- ciążeniach: HV0,1, HV0,5, HV1, HV2, HV5, na 12 powierzch- niach badanych próbek. W tablicy II przedstawiono wyniki pomiarów próbek A i A1 o twardości nominalnej 700 HV0,5. Są to dane średnie z 5 pomiarów. Stwierdzono zróżnicowanie twardości powierzchniowej dla zbioru czterech powierzchni dwóch próbek o nominalnej twardości 700 HV0,5. Na rysunku 4 przedstawiono wyniki średnie pomia- rów twardości HV0,5 badanych próbek. Pomiary twardo- ści potwierdzają duże zróżnicowanie próbek, zarówno dla poszczególnych stron, jak i między próbkami. Zróżnicowanie wykrywano także przy zwiększonej liczbie pomiarów. Rys. 5. Zależność sygnału Wirotestu z sondą 1 MHz od twardości HV5 badanych 12 powierzchni Fig. 5. The dependence of the Wirotest signal with 1 MHz probe and HV5 hardness of 12 tested surfaces Widoczne jest podobieństwo oznaczeń twardości meto- dą prądów wirowych i pomiarów twardości HV0,5 dla bada- nych próbek (rys. 2 i 4). Na rysunku 5 zestawiono wyniki oznaczeń wiroprądo- wych dla 12 powierzchni, badanych sondą o częstotliwości 1 MHz w funkcji średnich wartości twardości HV5. Linia trendu z wykresu (rys. 5) wskazuje na zależność sygnału Wirotestu od wartości średnich twardości powierzchniowej. 19PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Literatura [1] K. Pietrzak, A. Klasik, K. Makowska, D. Rudnik, P. Lasota: Nierównomier- ność zużycia wałków rozrządu, Inżynieria Powierzchni, nr 1, s. 48-55, 2016. [2] S. Jończyk, T. Samborski, S. Włodarczyk: Nieniszczące badania metodą prądów wirowych w odniesieniu do pomiarów twardości HV jako komple- mentarna kontrola jakości wyrobów mosiężnych, Inżynieria Powierzchni, nr 1, s. 18-23, 2016. [3] S. Jończyk, T. Babul, S. Włodarczyk: The selected measurements pro- blems in the aspect of the non-destructive testing of the gear wheels and the other parts, Advances in Material Science, vol. 14, p. 92-101, 2014. [4] S. Jończyk, T. Samborski, S. Włodarczyk: Możliwość zastosowania meto- dy prądów wirowych do kontroli jakości warstw azotowanych, Inżynieria Powierzchni, nr 2, s. 1-6, 2014. [5] T. Babul, S. Jończyk, T. Samborski: Ocena lokalnych wad mikrostruktu- ry - korelacja wyników pomiarów wiroprądowych i oznaczeń twardości, Przegląd Spawalnictwa, nr 3, s. 21-27, 2014. [6] T. Babul, S. Jończyk, T. Samborski, S. Włodarczyk: Wykrywanie niejed- norodności materiału i lokalnych zmian mikrostruktury metodą prądów wirowych, Przegląd Spawalnictwa, nr 12, s. 25-28, 2013. [7] K. Jakubowski, L. Klimek, Ad. Rzepkowski, An. Rzepkowski: Metodyka badań parametrów technologicznych warstw wierzchnich otrzymywa- nych w procesach dyfuzyjnych część I, Inżynieria Materiałowa, nr 3, s. 407-410, 2006. [8] PN-EN ISO 2639 „Stale. Określenie i sprawdzanie grubości warstw nawę- glonych i zahartowanych”. [9] BN-71/1549-10 „Wzorce struktur nawęglonych i rdzenia”. [10] S. Jończyk, A. Szczepański, K. Niedźwiedzki: Nieniszczący pomiar grubo- ści warstwy nawęglonej oraz twardości powierzchniowej uzębienia koła zębatego, Inżynieria Powierzchni, nr 2, s. 19-23, 2016. Wnioski 1. Nawet w precyzyjnie prowadzonym procesie nawęglania możliwe jest otrzymanie warstw o zróżnicowanej twardości powierzchniowej. 2. Przedstawione wyniki oznaczeń twardości, wykonanych Wirotestem 302 i sondami o różnej częstotliwości pracy, oraz pomiary twardości metodą Vickersa potwierdzają możliwość oceny twardości powierzchniowej warstw nawęgla- nych metodą prądów wirowych. Badania realizowano w ramach projektu badawczego PBS3/B/40/2015 „AirLot” pt. „Opracowanie nieniszczących metod charakteryzacji warstw nawęglanych w kołach zębatych”.