PS 10 2016 WWW.pdf 26 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Wprowadzenie do zaawansowanych   technik pomiarowych 3d   stosowanych w wideoboroskopowych   zdalnych badaniach wizualnych Cześć 2-ga – dokładność pomiaru Introduction to advanced 3d measurement techniques used in wideoboroskopowych remote visual studies 2nd part – measuerement accuracy Mgr Dariusz Mężyk – Instytut Energetyki w Warszawie, mgr Paweł Stasiak – Everest Polska Sp. z o.o. Autor korespondencyjny/Corresponding author: dariusz.mezyk@ien.com.pl Streszczenie Wprowadzenie technologii 3D do Zdalnych Badań Wi- zualnych znacznie podnosi funkcjonalność współczesnych wideoboroskopów przemysłowych. Sprzęt wyposażony w technologię pomiarów 3D znacznie poszerza zakres sto- sowalności badań wizualnych w badaniach NDT. W poprzed- nim artykule zostały omówione możliwości współczesnych wideoboroskopów w zakresie wymiarowania oraz trójwy- miarowej analizy wykrytych wskazań i nieciągłości. Niniej- szy artykuł przedstawia nowe typy pomiarów oraz analizę ich dokładności. Słowa kluczowe: badania; pomiar; 3D Abstract The introduction of 3D measurement technology for Remote Visual Inspections significantly increases the functionality of modern industrial video borescopes. De- vices equipped with a 3D measurement technology great- ly expands the scope of application of visual research in the study of NDT. Previous article has presented research capabilities and offered entered measuring technology. This article desribes new types of measurement and their typical accuracy. Keywords: research; measurement; 3D Wstęp W procesie eksploatacji obiektów przemysłowych ba- dania diagnostyczne zajmują istotną pozycję w polityce zapewnienia bezpieczeństwa pracy instalacji i urządzeń, zwłaszcza w przypadku długotrwałego obciążenia materiału konstrukcyjnego. Współczesne systemy endoskopowe zapewniają możli- wość inspekcji wewnętrznej obiektów o dużej komplikacji kształtów z wykorzystaniem istniejących otworów tech- nologicznych bez konieczności ingerencji w obiekt celem wprowadzenia sondy pomiarowej, co ma istotne znaczenie w diagnostyce urządzeń energetycznych o wysokim reżimie eksploatacyjnym. Stojąc przed problemem właściwego doboru badania endoskopowego dla danego problemu technicznego ko- nieczne jest określenie warunków badania, dostępności do badanego obiektu oraz prawidłowy dobór metody po- miarowej zapewniającej sukces metrologiczny. Niekie- dy do osiągnięcia zamierzonego efektu badania należy zastosować zespół metod obserwacji i pomiaru. Bardzo istotnym elementem badania jest pewność wyboru me- tody i możliwość weryfikacji na bieżąco jakości jej zasto- sowania. Odzwierciedla się to w pewności identyfikacji obserwowanego uszkodzenia i dokładności przeprowa- dzonych pomiarów. Problematyka dokładności pomiaru z zastosowaniem nowych metod pomiarowych została przybliżona podczas KKBN 2015. Obecnie chcemy przed- stawić możliwości szacowania błędu pomiaru oraz sposo- by zapewnienia najwyższej jakości inspekcji wideoboro- skopowej [2]. Możliwość oszacowania błędu pomiarowego jest Dariusz Mężyk, Paweł Stasiak przeglad Welding Technology Review 27PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 kluczowa dla każdej metody pomiaru. W poprzednim artykule omówiono narzędzia pozwalające unikać błę- dów wynikających z błędnego, często nieświadomego, umiejscowienia kursorów pomiarowych przez operatora. Wyeliminowanie tych systematycznych błędów operato- ra znacznie podnosi zaufanie do uzyskiwanych wyników oraz zwiększa ich powtarzalność, co w połączeniu z pre- cyzyjnie oszacowanym błędem pomiarowym, każdego indywidualnego pomiaru, pozwala na ich wykorzystywa- nie przy podejmowaniu strategicznych decyzji dotyczą- cych dalszej eksploatacji badanego obiektu. Dokładność pomiaru – od czego zależy?  W jaki sposób ją szacować? Zdalne badania wizualną są często podstawą dopusz- czenia instalacji do pracy. Decyzja ta bardzo często jest podejmowana w oparciu o wyniki pomiarów wskazań i nieciągłości. Niedokładne pomiary mogą skutkować niepotrzebnym odstawieniem instalacji, kosztami przed- wczesnego remontu lub ryzykiem awarii i zagrożeniem życia. Dlatego ważne jest aby system pomiarowy był wykorzystywany z pełną świadomością jego możliwości ale i ograniczeń. Dokładne pomiary wymagają: – przeszkolonego personelu, – sprawnego i poprawnie skalibrowanego sprzętu, – wyboru odpowiedniego typu pomiaru, – poprawnego umiejscowienia punktów pomiarowych, – świadomej analizy dokładności uzyskanych wyników. Dokładność uzyskiwanych wyników zależy od dwóch kategorii czynników: stałych i zmiennych, indywidu- alnych dla każdego pomiaru. Do pierwszej kategorii należą parametry samego systemu: jakość obrazu, roz- dzielczość, klasa optyki, ilość światła zapewniająca odpowiedni kontrast, dostępność odpowiednich typów pomiarów, okno zoom wokół kursora pomiarowego, wsparcie ze strony producenta sprzętu w zakresie ana- lizy wyników, etc., Tylko obraz odpowiedniej jakości z wyraźnie widocznymi szczegółami umożliwia popraw- ne pomiary. Odpowiednie oświetlenie badanego obsza- ru zapewnia kontrast oraz eliminuje szumy generowane przez analizę niedoświetlonego obszaru. Ilość światła jest podstawowym i kluczowym parametrem badań wi- zualnych. Niedobór oświetlenia może zostać częścio- wo skompensowany dzięki zaawansowanych techni- kom obróbki obrazu, różnie nazywanym i realizowanym przez różnych producentów sprzętu, ale tylko w ograni- czonym zakresie. Kluczowe jest aby system pomiarowy był w stanie zapewnić wystarczające natężenie światła w badanym obszarze, a techniki analizy obrazu stosował tylko jako wsparcie w niewielkim zakresie pola widzenia, a nie jako standardową procedurę. Konieczność zapew- nienia odpowiednich warunków oświetlenia i jakości uzyskiwanych obrazów ogranicza zakres stosowalności Zdalnych Badań Wizualnych, a systemów pomiarowych w szczególności. Pierwsze ograniczenie to odległość z której możliwe jest wykonywanie, przydatnych pomiaro- wo, zdjęć do kilkudziesięciu (20-30) milimetrów, drugie to zakres pola widzenia stosowanych obiektywów. System o określonej rozdzielczości przetwornika obrazu, kalibro- wany w oparciu o analizę obrazu (metoda Stereo), nie po- winien stosować obiektywów o polu widzenia szerszym niż 50-60º. Zastosowanie obiektywów szerokokątnych przy tej metodzie pomiarowej znacznie obniża jej wiary- godność i dokładność poza akceptowalne limity. Obiek- tywy z szerszym polem widzenia ok. 100º, można stoso- wać w sytuacji gdy metoda kalibracji (pomiaru) nie jest bezpośrednio zależna od natywnej rozdzielczości prze- twornika obrazu np. pomiar Fazowy 3D. Rozdzielczość obrazu ma wpływ tylko na dokładność umiejscowienia punktów pomiarowych [3]. Drugą kategorię czynników wpływających na dokładność pomiaru, stanowią warunki wykonywania konkretnego po- miaru: odległość od obiektu, kąt patrzenia w trakcie wykony- wania pomiaru, stan badanej powierzchni (obecność reflek- sów, odbić, porowatości), poziom oświetlenia oraz decyzja operatora o umieszczeniu kursorów pomiarowych. O ile na stałe parametry systemu operator nie ma więk- szego wpływu (poza etapem zakupu danego rozwiązania sprzętowego), o tyle zmienne parametry, decydujące o do- kładności uzyskiwanych wyników, są zależne od jego wie- dzy i świadomości wykonywanych procedur. Podstawowym parametrem zmiennym, decydującym o dokładności pomiaru, zależnym od decyzji operatora jest odległość końcówki sondy pomiarowej od badanego obiektu. Przy danych parametrach systemu, dokładność uzyskiwanych wyników jest wprost proporcjonalna do po- większenia optycznego wynikającego ze zjawiska perspek- tywy; im bliżej obiektu tym dokładniejszy pomiar. Ważne jest również, aby stosowany system w prosty i jednoznaczny sposób wspierał kontrolę tego parametru. Na rysunkach 1 i 2 pokazano pomiar tego samego ele- mentu z różnych odległości. Rys. 1. Pomiar z niewielkiej odległości od obiektu Fig. 1. Close distance measurement Rys. 2. Pomiar z większej odległości od obiektu Fig. 2. Far distance measurement 28 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Widoczny na obu rysunkach parametr MTD określa odległość końcówki sondy do najbardziej oddalonego punktu pomiarowego. MTD (Maksimum Target Distan- ce) to odległość najbardziej oddalonego punktu pomia- rowego, wybranego przez operatora w trakcie pomia- ru, od końcówki sondy. Jest ona wyliczana na bierząco i podawana na ekranie systemu w mm (lub calach), jest to informacja dla operatora czy wykonany pomiar mieści się w akceptowalnym zakresie błędu. Zaawan- sowane systemy pomiarowe, w oparciu o zdefiniowane krzywe dokładności, analizują wielkość mierzonej niecią- głości w porównaniu z MTD i sygnalizują (rys. 2 poma- rańczowa obwódka wokół wyniku pomiaru) jeśli dla danej odległości procentowy udział przewidywanego błędu sta- nowi zbyt dużą część uzyskanego wyniku. Jest to bar- dzo pomocny mechanizm, pozwalający jeszcze na obiek- cie, w trakcie wykonywania inspekcji, wykonać lepsze, np. z mniejszej odległości zdjęcie pomiarowe. Mecha- nizm taki zapobiega konieczności powtarzania badania w celu poprawy uzyskiwanych wyników [1]. Dodatko- wym bardzo przydatnym mechanizmem jest natychmia- stowe (po wykonaniu zdjęcia) oznaczanie obszarów, które z powodu złej jakości obrazu nie będą mogły być wymiarowane, lub których wartość pomiarowa jest wątpliwa. Obszary znajdujące się poza głębią ostrości obiektywu, obszary zasłonięte refleksami i odbiciami od błyszczącej powierzchni, obszary niedostatecznie oświe- tlone, etc. mogą być dzięki temu wyeliminowane poprzez ponowne wykonie zdjęcia pomiarowego pod innym ką- tem, z innej odległości lub przy użyciu innego obiektywu pomiarowego, lub wręcz inną metodą pomiarową. Poza oczywistą potrzebą dokładnego umiejscowie- nia kursora pomiarowego na obrazie o dobrze widocz- nych szczegółach, na dokładność pomiaru wpływa również systematyczny błąd generowany przez sam system pomiarowy. Jego dokładność jest tym wyższa, Rys. 3. Krzywa dokładności pomiaru [1] Fig. 3. Accuracy curve Rys. 4. Krzywa dokładności pomiaru [1] Fig. 4. Accuracy curve im bliżej znajduje się badany obiekt. Wynika to bezpo- średnio ze specyfiki kalibracji i przeliczania wartości poszczególnych pikseli rejestrowanego obrazu na war- tości mierzone. Przykładowe zależności średniego błędu pomiarowego w funkcji odległości, przedstawiają wy- kresy, dostarczone przez producenta sprzętu, pokazane na rysunkach 3 i 4. Są to przykładowe wykresy dostarczane przez produ- centa sprzętu. Wykresy tego typu, dostarczane dla każde- go typu pomiaru są wiarygodną i jednoznaczną podstawą do precyzyjnego szacowania wielkości błędu pomiaro- wego w zależności od wartości MTD - odległości z jakiej wykonano dany pomiar. Są one również częścią automa- tycznego systemu szacowania błędu, stanowiącego ele- ment interaktywnej pomocy umieszczonej w urządzeniu pomiarowym, ostrzegającym przed niezadawalającym poziomem dokładności uzyskanego wyniku. Najczęściej zalecaną praktyką jest wykonywanie pomiaru z mini- malnej odległości, pozwalającej jeszcze uchwycić cały mierzony element w polu widzenia systemu, oraz umiej- scowienie sondy względem badanego obiektu zapewnia- jące jak najlepszą czytelność szczegółów analizowanego obszaru. Wybór odpowiedniego typu pomiaru Dana wielkość może być zmierzona na różne sposo- by, jednak wybór odpowiedniego typu pomiaru pozwala znacznie ograniczyć systematyczne błędy pomiarowe wy- nikające najczęściej z błędnego umiejscowienia kursorów przez operatora. Inspektor prowadzący badania ma do wyboru następują- ce typy pomiaru: – Długość – prosty pomiar odległości pomiędzy dwoma punktami, 29PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 – Punkt do linii – pomiar odległości punktu od linii przecho- dzącej przez 2 punkty, – Głębokość – odległość punktu od płaszczyzny wyzna- czonej przez 3 punkty, – Obszar – pole powierzchni ograniczonej łamaną, wyzna- czoną przez punkty, – Wielosegmentowe – długość łamanej wyznaczonej przez punkty, – Profil głębokości – przekrój w płaszczyźnie prostopadłej przechodzącej przez dwa punkty na powierzchni badanej, – Profil głębokości obszaru – automatyczna analiza pro- filu głębokości na całym, wybranym przez operatora, obszarze, – Płaszczyzna pomiarowa – wirtualna płaszczyzna, wspólna z wybranym obszarem materiału rodzimego, umożliwiająca precyzyjne umiejscowienie kursorów po- miarowych Wybór błędnego typu pomiaru prowadzi do niewłaści- wych wyników. Kluczowym warunkiem poprawności pomia- ru jest zapewnienie prostopadłości odcinka łączącego po- wierzchnię obudowy z krawędzią łopatki. Wybór pomiaru typu Głębokość, czyli odległości punktu od płaszczyzny zdefiniowanej przez trzy punkty pomiarowe jest tutaj jedynym, właściwym wyborem. Poprawność tego rozwiązania prezentują ry- sunki 5 i 6. Rys. 5. Pomiar typu Głębokość – wizualizacja położenia znaczników Fig.  5. Measurement type Depth – visualization of the position of the markers Rys. 6. Pomiar typu Głębokość – prawidłowe położenie znaczników Fig. 6. Depth Measurement type – the correct position of the mar- kers Podsumowanie Obserwacja wnętrza obiektu, a następnie analiza zarejestrowanego obrazu umożliwia dokładne zlokalizowanie wady, a wykorzystanie możliwości techniki 3D, dokładne i jednoznaczne zwymiarowanie bez konieczności demontażu obiektu, a zatem nie występuje niszczące oddziaływanie oprzyrządowania na badany obiekt. Wprowadzenie technologii 3D do Zdalnych Badań Wizualnych znacznie podnosi funkcjonalność współczesnych wide- oboroskopów przemysłowych. Sprzęt wyposażony w technologię pomiarów 3D znacznie poszerza zakres stosowalności badań wizualnych w badaniach NDT. Możliwość weryfikowalnych i powtarzalnych pomiarów może stanowić samodzielną podstawę do podjęcia decyzji o dalszej eksploatacji silnika lotniczego, turbiny gazowej lub innego urządzenia bez koniecz- ności demontażu. Niniejszy materiał to zaledwie wstęp do zagadnienia nowego podejścia techniki pomiarów 3D w badaniach wizualnych, mający uświadomić zmiany zachodzące w tej metodzie badań nieniszczących. Podsumowując, można stwierdzić, że badania wizualne z zastosowaniem systemów wideoendoskopowych spełniają za- łożenia stawiane przed diagnostyką techniczną obiektów przemysłowych, będąc niekiedy jedyną możliwą do zastosowania metodą rewizyjną. Literatura [1] VideoProbe 3D Measurement Handbook GEA31907 06/2015. [2] D. Mężyk: Zastosowanie badań wizualnych w procesie diagnostyki obiek- tów energetycznych – metody pomiarowe w endoskopii przemysłowej, 4. Konferencja naukowo-techniczna diagnostyka materiałów i urządzeń technicznych, Gdańsk, 2012. [3] D. Mężyk: Wykorzystanie endoskopii przemysłowej w procesie badń wi- zualnych jako metody diagnostyki obiektów przemysłowych” – Dozór Techniczny 3/2010. [4] D. Mężyk, P. Stasiak: Wprowadzenie do zaawansowanych technik pomia- rowych 3D stosowanych w wideoboroskopowych zdalnych badaniach wizualnych, Przegląd Spawalnictwa nr 6/2016