PS 001 2016 WWW.pdf 51PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Ocena wytrzymałościowa stali mostów historycznych  w świetle badań nieniszczących Strength assessment of structural steels in historic bridges by NDT Dr inż. Janusz Hołowaty, dr hab. inż. Bernard Wichtowski – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Autor korespondencyjny/Corresponding author: jah@wp.pl Streszczenie Przeanalizowano właściwości wytrzymałościowe sta- li 30 mostów, wyznaczone dwoma sposobami. Sposobem bezpośrednim, polegającym na przeprowadzeniu badań niszczących 35 elementów konstrukcyjnych z 22 mostów oraz sposobem pośrednim nieniszczącym – poprzez bada- nia twardości metodą Brinella 41 elementów z 27 mostów. Dwadzieścia badanych mostów wybudowano w drugiej po- łowie XIX wieku, a pozostałe dziesięć w XX wieku. Ocenę wytrzymałościową stali obiektów historycznych przepro- wadzono w zależności od zawartości węgla w ich składach chemicznych. Wyznaczono zmodyfikowane współczynniki obliczeniowe ułatwiające określanie granicy plastyczności ReB sposobem nieniszczącym. Słowa kluczowe: most stalowy; stal historyczna; twardość Brinella; wytrzymałość stali Abstract Tensile properties of steel in 30 bridges, determined in two ways, are presented. By the direct way, conducting de- structive testing on 35 structural members from 22 bridges and by the indirect way – developing Brinell hardness test- ing to 41 members from 27 bridges. Twenty tested bridges were constructed in the second half of XIX century and the remaining ten were constructed in XX century. The strength assessment of historic steels is carried out taking into ac- count the carbon content according to chemical analysis. Modified coefficients for easy estimation of a yield strength ReB are determined. Keywords:  steel bridge; historic steel; Brinell hardness; strength of steel Wstęp Przy ocenie starych stalowych obiektów budowlanych należy dokładnie rozpoznać gatunek stali w celu osza- cowania jej parametrów wytrzymałościowych. Stosuje się dwa sposoby określania parametrów wytrzymało- ściowych: bezpośredni na podstawie próby statycznego rozciągania próbek pobranych z konstrukcji lub pośredni na podstawie pomiarów twardości Brinella [1,2]. Gdy brak jest możliwości pobrania próbek z istniejącej konstrukcji do niszczących badań wytrzymałościowych, jesteśmy zmuszeni do korzystania z nieniszczących pomiarów twardości [3]. Ten sposób pomiaru umożliwia pozyskanie stosunkowo dużej liczby wyników oraz umożliwia łatwą kontrolę jednorodności użytych gatunków stali zastoso- wanych do budowy obiektu. Dotyczy to w szczególności mostów remontowanych lub modernizowanych (rys. 1). W mostach z rysunku 1, w chwili obecnej, konstrukcje poszczególnych przęseł są wykonane z czterech gatun- ków stali o zróżnicowanych właściwościach wytrzymało- ściowych [4,5]. Według wycofanej normy PN-H-04357:1993 [6], me- toda nieniszcząca szacowania parametrów wytrzyma- Janusz Hołowaty, Bernard Wichtowski przeglad Welding Technology Review Rys. 1. Mosty kolejowe o zróżnicowanych gatunkach stali: a) most z roku 1873 na linii nr 353, nad Zbiornikiem Pakoskim koło miejsco- wości Janikowo [4], b) most z roku 1875 na linii nr 273, nad Wartą w Kostrzynie nad Odrą [5] Fig. 1. Railroad bridges with differentiated steel grades a) bridge from year 1873 on railroad line N° 353 over the Pakoski Reservoir near Janikowo [4], b) bridge from year 1875 on railroad line N° 273 over the Warta River in Kostrzyn over the Oder [5] 52 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 łościowych na podstawie twardości stali jest metodą przybliżoną (orientacyjną) i stosowaną w przypadkach, gdy nie można z badanego elementu pobrać próbki na rozciąganie [7÷9]. Stosowano ją tylko za zgodą zama- wiającego. Celem artykułu jest oszacowanie przydatno- ści tej nieniszczącej metody do identyfikacji parametrów wytrzymałościowych stali starych mostowych obiektów historycznych o zróżnicowanych składach chemicz- nych i zróżnicowanych parametrach mechanicznych. Jest to najczęściej stal niewiadomego pochodzenia o pozanormatywnych właściwościach. Pośrednie wyznaczanie  wytrzymałości stali W 1900 r. August Brinell, szwedzki inżynier metalurg, podał dla stali węglowych, niehartowanych, zależność fe- nomenologiczną między wytrzymałością na rozciąganie Rm i twardością HB równą [10]: Rm = 0,347•HB•9,81 = 3,404 HB Inni autorzy, w wyniku licznych badań, podali następujące zależności: – stal o twardości 125 < HB < 175 → Rm ≈ 0,343•9,81•HB = 3,365•HB – stal o twardości HB > 175 → Rm ≈ 0,362•9,81•HB = 3,551•HB Autorzy artykułu [8] dla polskiej stali gatunku St3S, 10HA i 18G2, o twardościach HB = 133÷153, uzyskali poniższe za- leżności średnie wyznaczone na drodze regresji liniowej: Rm = 3,315 HB, Re = 2,305 HB, przy α = Re/Rm = 0,695 Normy [2,6] podają zależności (1) w postaci ogólnego wzoru: Rm = am HB gdzie: współczynnik am zależy od stosunku granicy plastycz- ności ReH do wytrzymałości na rozciąganie Rm, czyli ReH/Rm. Ze wzrostem tego stosunku od 0,5 do 0,9 współczynnik am zmniejsza się w przybliżeniu od 3,53 do 3,33. W normie [2] podano porównanie twardości HB i wytrzymałości na roz- ciąganie Rm w zależności od trzech zakresów stosunku α = ReH/Rm = poniżej 0,65; od 0,65 do 0,80 i powyżej 0,80. Zamieszczono także wartości średnie wytrzymałości na roz- ciąganie przy współczynniku am = 3,37, których przyjmowa- nie zaleca się, gdy nie jest znany stosunek α = ReH/Rm. W publikacjach [7,8] dla badanych trzech gatunków sta- li współczesnych uzyskano prawie jednakowe wartości α = 0,710; 0,705 i 0,695 dla stali o zawartości węgla około 0,16÷0,18%. Różnica między wartościami obliczeniowej gra- nicy plastyczności tych stali nie przekraczała 4%, natomiast wytrzymałości na rozciąganie 10%. W stalach elementów mostów historycznych występu- je bardziej zróżnicowany skład chemiczny i właściwości mechaniczne. Oznacza to, że porównywanie zależności między twardością a wytrzymałością Rm wg pozycji [7,8] z danymi dla stali obiektów historycznych jest trudniejsze. Próbę takiego szacowania przedstawiono w [11]. Stale w elementach starych mostów charakteryzują się większą niejednorodnością wytrzymałości niż stale produkowane współcześnie. Właściwości stali starych mostów Podczas ekspertyz technicznych przebadano sta- le 30 mostów, dla których ustalono ich rok budowy. Zestawienie tych obiektów w układzie chronologicznym ich powstania przedstawiono w tablicach I i II [12]. Dwa- dzieścia mostów zostało wybudowanych w drugiej poło- wie XIX wieku, a pozostałe 10 w XX wieku. W tablicy I podano skład chemiczny stali 24 elementów konstruk- cyjnych z analizowanych obiektów. W 17 przypadkach skład chemiczny określono metodą spektrometryczną, a w 7 przypadkach metodą „mokrą”. Łatwo zauważyć duży rozrzut zawartości poszczególnych pierwiastków w badanych stalach. Zawartość trzech podstawowych pierwiastków wynosi: węgla od 0,016 do ok. 0,30%, man- ganu od 0,24 do 1,64%, a krzemu od 0,00 do 0,911%. Powyższe wartości pierwiastków stopowych stali świad- czą, że wszystkie mosty z drugiej połowy XIX wieku zo- stały wykonane ze stali zlewnej nieznanego gatunku, a stale mostów XX wieku z gatunku: St37•21, St34•12, St52, St3M i 18G2A. Uzyskane duże zróżnicowanie zawartości węgla, w stalach przedmiotowych mostów, świadczy o ich zróż- nicowanych właściwościach wytrzymałościowych i tech- nologicznych (rys. 2 wg [13]). Wytrzymałość i twardość rosną ze wzrostem zawartości węgla, natomiast ciągli- wość, odporność na pękanie, podatność na odkształcenia plastyczne, spawalność i skrawalność – maleją (tabl. II). Węgiel jest pierwiastkiem najmocniej zwiększającym wy- trzymałość oraz twardość i głównie w tym celu był stoso- wany w stali. 1) 2) 3) 4) Rys. 2. Wpływ zawartości węgla na właściwości mechaniczne stali niestopowej Fig. 2. Effect of carbon content on mechanical properties of non- alloy steel 53PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Numer  mostu Rok  budowy Zawartość pierwiastka [%] C Mn Si P S Cu Cr Ni Al 1 1857 0,035 0,450 0,001 0,022 0,011 0,033 0,000 0,156 0,008 2 1873 0,130 0,535 0,010 0,048 0,032 – – – – 3 1875 0,045 0,538 0,000 0,017 0,025 0,178 0,020 0,104 0,000 4 1875 0,233 0,685 0,178 0,036 0,041 0,140 0,019 0,045 0,000 5 1875 0,299 0,984 0,182 0,020 0,028 0,158 0,019 0,033 0,000 6 1875 0,258 0,591 0,192 0,026 0,043 0,241 0,025 0,136 0,000 7 1875 0,138 1,085 0,911 0,024 0,043 0,441 0,021 0,066 0,005 8 1875 0,147 1,409 0,803 0,035 0,042 0,459 0,033 0,081 0,005 9 1876 0,042 0,425 0,000 0,037 0,021 0,050 0,000 0,000 0,001 10 1879 0,06 0,28 0,24 0,044 0,030 – - – – 11 1879 0,07 0,24 0,20 0,101 0,033 – – – – 12 1879 0,08 0,29 0,20 0,090 0,042 – – – – 13 1882 0,030 0,319 0,004 0,031 0,024 0,051 0,010 0,037 0,002 14 1882 0,033 0,497 0,000 0,041 0,017 0,206 0,013 0,017 0,000 15 1885 0,074 0,390 0,000 0,028 0,015 0,126 0,000 0,030 0,007 16 1885 0,177 0,736 0,000 0,035 0,072 0,100 0,000 0,030 0,003 17 1887 0,028 0,516 0,000 0,062 0,025 0,051 0,000 0,042 0,004 0,037 0,528 0,000 0,088 0,042 0,051 0,000 0,035 0,003 18 1888 0,038 0,357 0,000 0,011 0,023 0,202 0,000 0,112 0,007 19 1888 0,078 0,323 0,000 0,028 0,032 0,027 0,000 0,030 0,092 0,031 0,370 0,000 0,100 0,027 0,008 0,000 0,031 0,016 20 1890 0,033 0,756 0,001 0,033 0,013 0,033 0,000 0,160 0,006 0,016 0,644 0,000 0,040 0,016 0,029 0,000 0,170 0,007 21 1907 0,20 0,48 0,02 0,019 0,024 – – – – 0,142 0,333 0,012 0,051 0,051 0,066 0,268 0,220 0,006 22 1925 0,15 0,43 0,01 0,045 0,034 – – – – 23 1928 0,196 1,250 0,378 0,022 0,016 0,063 0,223 0,001 0,002 24 1935 0,060 0,470 0,006 0,035 0,016 0,040 0,050 0,051 0,003 25 1935 0,150 0,390 0,006 0,015 0,032 0,110 0,030 0,050 0,001 26 1935 0,140 0,540 0,006 0,044 0,038 0,140 0,020 0,010 ślad 27 1938 0,084 0,460 0,045 0,006 0,026 0,156 0,018 0,031 0,035 28 1950 0,18 1,23 0,31 0,050 0,019 – – – – 29 1983 0,140 0,676 0,169 0,011 0,021 0,039 0,022 0,021 0,068 30 1995 0,154 1,640 0,362 0,020 0,024 0,071 0,054 0,041 0,042 Tablica I. Skład chemiczny stali jednego mostu drogowego (nr 1) i 29 mostów kolejowych Table I. Chemical composition of steel of a road bridge (N° 1) and 29 railway bridges 54 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Rys.  3. Wykresy rozciągania 18 próbek stali mostów nr 3, 4 i 5 (C = 0,045%; C = 0,233% i C = 0,300 %) Fig. 3. Tensile curves of 18 specimens of steel from bridges 3, 4 and 5 (C = 0.045%; C = 0.233% and C = 0.300%) Uzyskane wyniki badań stali 33 elementów analizowa- nych 30 mostów przedstawiono w tablicy II. Uzyskano duży rozrzut wyników wartości ReH i Rm. Granica plastyczności ReH wynosi od 218 do 380 MPa (mosty nr 20 i 23), a grani- ca wytrzymałości na rozciąganie Rm od 350 do 587 MPa (mosty nr 10 i 23). Jednocześnie współczynnik α = ReH/Rm jest zróżnicowany od 0,58 do 0,79 (mosty nr 5 i 11). Procen- towe zróżnicowanie powyższych wartości w odniesieniu do wartości minimalnej wynosi ReH – 74,3%, Rm – 78,2% i α – 36,2%. Graficzne zobrazowanie zależności α od zawar- tości węgla przedstawiono na rysunku 4. Rys. 4. Wartości α w zależności od zawartości węgla dla 25 elementów Fig. 4. The value of α depending on the carbon content for 25 elements W tablicy II oprócz wyników badań statycznego rozciągania próbek z 22 elementów konstrukcyjnych z 19 mostów, przedstawiono również ich wyniki z badań twardości metodą Brinella. Badania przeprowadzono twardościomierzem typ B3Cs w tzw. warunkach stan- dardowych, a ich średnie wyniki z co najmniej trzech pomiarów podano w kolumnie 7 tablicy II. Zachowano oznaczenie twardości jako HB, a nie HBW wg PN-EN ISO 6506, ponieważ jako wgłębnik stosowano kulkę stalową, a nie z węglika spiekanego. Używano kulki stalowej D = 5 lub 10 mm, przy obciążeniu P = 7350 lub 29430 N, utrzy- mywanym przez t = 15 s. Dla wyznaczonych twardości HB stali próbek z po- szczególnych mostów, w zależności od Ø odcisku, określano z normy wytrzymałości na rozciąganie RmB (kol. 8, tabl. II). Dla badanych mostów obliczone warto- ści współczynnika am, ze wzoru (1), = RmB/HB, przyjmują wartości od 3,356 do 3,328 i różnią się od wartości 3,404 jedynie o -1,41 i -2,23%. Oznacza to, że również określo- ne wartości Rm i RmB różnią się nieznacznie. Granica wy- trzymałości RmB wynosi od 345 do 604 MPa (mosty nr 21 i 23) i różni się od granicznych wartości Rm jedynie o -1,43 i +2,90%. Trudności występują przy określaniu wartości ReB = α•RmB, z uwagi na znaczną rozpiętość, dla omawianych mostów, wartości α = 0,58 ÷ 0,79 (por. tabl. II). Zróżnicowane war- tości α uzależnione są od zawartości węgla wg rysunku 4. W artykule [3] podano, dla stali w elementach starych mo- stów, wartości współczynnika αB w funkcji zawartości węgla, wg poniższych zależności: C < 0,02% → αB = 0,64 C = 0,02÷0,05% → αB = 0,70 C = 0,05÷0,10% → αB = 0,75 C = 0,10÷0,15% → αB = 0,69 C = 0,15÷0,20% → αB = 0,65 C = 0,20÷0,28% → αB = 0,64 C > 0,28% → αB = 0,60 Przyjmując współczynniki αB z kolumny 9 tablicy II, ob- liczono wartości granicy plastyczności ReB, zamieszczone w kolumnie 10. Wartości ReB wynoszą od 244 do 380 MPa (mosty nr 21 i 22 oraz 23) i różnią się od granicznych warto- ści ReH o +11,9 i 0%. Natomiast dla poszczególnych mostów wartości skrajne ilorazu ReB/ReH wynoszą 0,84 i 1,15 (mosty nr 20 i 22 oraz 27). 5) Właściwości wytrzymałościowe i plastyczne stali 22 mostów określono na podstawie badań statycznego rozciągania próbek (rys. 3). Natomiast wytrzymałość na rozciąganie Rm stali 8 mostów określono na pod- stawie pomiarów twardości Brinella, próbek wyciętych z elementów do badań chemicznych. Poza tym w 9 mo- stach, w przypadku 10 elementów, oprócz badań próbek z materiału w stanie aktualnym, czyli zestarzonym sa- morzutnie, badano próbki poddane dodatkowemu wyża- rzaniu normalizacyjnemu (wartość w nawiasach). Próbki te wygrzewano w temperaturze 930 °C przez jedną go- dzinę i studzono na powietrzu. Uzyskuje się w tym przy- padku najmniejszą możliwą wielkość ziarna. Określone parametry mechaniczne tych próbek są porównywalne z właściwościami stali w fazie dostawy, czyli z okresu budowy mostu. 55PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Numer  mostu Rok  budowy C [%] ReH [MPa] Rm [MPa] α = ReH/ Rm Twardość Brinella stali ReH ReB Rm RmBHB RmB αB ReB 1 1857 0,035 - - - 114 383 0,70 268 – – 2 1873 0,130 271 393 0,69 113 387 0,70 271 1,00 1,02 3 1875 0,045 253 376 0,67 111 375 0,70 262 0,97 1,00 4 1875 0,233 318 510 0,62 146 488 0,62 307 1,04 1,05 5 1875 0,299 322 560 0,58 160 537 0,58 311 1,04 1,04 6 1875 0,258 343 (337) 548 (543) 0,63 (0,62) 152 (151) 507 (504) 0,63 (0,63) 319 (317) 1,08 (1,06) 1,08 (1,08) 7 1875 0,138 380 548 0,69 152 509 0,70 356 1,07 1,08 8 1875 0,147 376 (365) 558 (554) 0,67 (0,66) 159 (160) 531 (537) 0,67 (0,67) 356 (360) 1,06 (1,01) 1,05 (1,03) 9 1876 0,042 327 421 0,78 122 406 0,78 317 1,03 1,04 10 1879 0,06 273 350 0,78 – – – – – – 11 1879 0,07 294 370 0,79 – – – – – – 12 1879 0,08 304 396 0,77 – – – – – – 13 1882 0,030 305 (265) 389 (376) 0,78 (0,71) 121 (114) 404 (383) 0,70 (0,70) 283 (268) 1,08 (0,99) 0,96 (0,98) 14 1882 0,033 – – – 118 395 0,70 276 – – 15 1885 0,074 – – – 111 375 0,75 281 – – 16 1885 0,177 – – – 143 479 0,65 311 – – 17 1887 0,028 252 (260) 381 (388) 0,66 (0,67) 116 (126) 389 (418) 0,70 (0,70) 272 (292) 0,93 (0,89) 0,98 (0,93) 0,037 259 (285) 387 (408) 0,67 (0,70) 121 (132) 405 (441) 0,70 (0,70) 283 (308) 0,92 (0,93) 0,96 (0,93) 18 1888 0,038 – – – 110 367 0,70 257 – – 19 1888 0,078 – – – 124 412 0,75 309 – – 0,031 – – – 121 405 0,70 283 – – 20 1890 0,033 258 372 0,69 123 409 0,70 286 0,90 0,91 0,016 218 (258) 359 (373) 0,61 (0,69) 117 (115) 392 (386) 0,64 (0,64) 251 (247) 0,87 (1,04) 0,92 (0,97) 21 1907 0,20 283 420 0,67 111 375 0,65 244 1,16 1,12 0,142 298 425 0,70 102 345 0,78 269 1,11 1,23 22 1925 0,15 244 (325) 376 (448) 0,65 (0,72) 98 (109) 339 (378) 0,72 (0,72) 244 (272) 1,00 (1,19) 1,11 (1,19) 23 1928 0,196 371 587 0,63 179 604 0,63 380 0,98 0,97 24 1935 0,060 – – – 129 430 0,63 271 – – 25 1935 0,150 268 (289) 423 (440) 0,63 (0,66) 121 (116) 426 (408) 0,63 (0,63) 268 (257) 1,00 (1,12) 0,99 (1,08) 26 1935 0,140 262 386 0,68 112 378 0,65 246 1,06 1,02 27 1938 0,084 220 (275) 356 (376) 0,62 (0,73) 107 (106) 362 (357) 0,70 (0,70) 253 (250) 0,87 (1,10) 0,98 (1,05) 28 1950 0,18 363 585 0,62 174 583 0,63 367 0,99 1,00 29 1983 0,140 286 (328) 430 (456) 0,67 (0,72) 118 (121) 396 (426) 0,70 (0,70) 277 (298) 1,03 (1,10) 1,09 (1,07) 30 1995 0,154 – – – 170 569 0,63 358 – – Tablica II. Parametry mechaniczne stali mostów z XIX i XX wieku Table II. Mechanical properties of steel from XIXth and XXth century bridges 56 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Podsumowanie W obecnych stalach konstrukcyjnych zawartość węgla wynosi od 0,16 do 0,18% [7÷9], natomiast w stalach elementów przedmiotowych mostów od 0,016 do 0,30%. Tak znaczne zróżnicowanie procentowej zawartości węgla (prawie dziewiętnastokrotne) oraz znaczna liczba badanych elementów (42) pozwoliła wyznaczyć zróżnicowane war- tości współczynnika αB = Re/Rm wykorzystywanego przy szacowaniu wytrzymałości stali na podstawie twardości. Słuszność takiego postępowania potwierdzają wartości granicy plastyczności ReH uzyskane z badań statycznego rozciągania stali i z badań twardości HB. Występujące maksymalne różnice wynoszą (po odrzuceniu dwóch wartości skrajnych) od -10 do +12%, Duże zróżnicowanie zawartości węgla w stalach mostowych pozwoliło ocenić jego wpływ na właściwości badanych stali (tabl. II). Wytrzymałość i twardość zwiększają się wraz ze wzrostem zawartości węgla w stali. Przy ocenie właściwości mechanicznych stali obiektów historycznych sposobem pośrednim - poprzez badanie twardości Brinella, należy uwzględnić wpływ zawartości węgla w jej składzie chemicznym. Literatura [1] PN-EN ISO 6892-1:2010 Metale - Próba rozciągania - Część 1: Metoda badania w temperaturze pokojowej. [2] PN-EN ISO 6506-4:2014 Metale - Pomiar twardości sposobem Brinella - Część 4: Tablice wartości twardości. [3] B. Wichtowski, J. Hołowaty: Analiza właściwości materiałowych i spa- walności stali zlewnej mostów kolejowych, Inżynieria i Budownictwo, LXIX(5), s. 247-251, 2013. [4] B. Wichtowski, J. Hołowaty: Ocena właściwości stali konstrukcyjnych modernizowanego mostu na linii kolejowej nr 353, Inżynieria i Budownic- two, LXX(8), s. 429-434, 2014. [5] J. Hołowaty, B. Wichtowski: Problemy spawalnicze przy modernizacji starych mostów kolejowych, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 87(5), s. 45-51, 2015. [6] PN-H-04357:1993 Stal i staliwo - Tablice porównawcze twardości okre- ślonej sposobem Rockwella, Vickersa, Brinella, Shore’a i wytrzymałości na rozciąganie. [7] J. Dudkiewicz, B. Gosowski: Wykorzystanie nieniszczących badań twar- dości do oceny wytrzymałości stali w konstrukcjach budowlanych, Inży- nieria i Budownictwo, LXII(1), s. 49-55, 2006. [8] B. Gosowski, P. Organek, M. Redecki: Bezpośrednie i pośrednie wyzna- czanie wytrzymałości obliczeniowej stali w konstrukcjach budowlanych, Materiały Budowlane, 499(3), s. 56-59, 2014. [9] A. Biegus, J. Dudkiewicz, O. Kozioł, P. Organek: Ocena wytrzymałości obliczeniowej dawnych stali na podstawie pomiarów twardości Brinella Inżynieria i Budownictwo, LXXI(10), s. 520-524, 2015. [10] S. Błażewski, J. Mikoszewski: Pomiary twardości metali, WNT, Warszawa, 1981. [11] J. Dudkiewicz, B. Gosowski, P. Organek: Assessing the strength and we- ldability of historic structural steel, Civil and Environmental Engineering Reports, Vol. 18(3), s. 33-42, 2015. [12] B. Wichtowski: Badania parametrów mechanicznych stali w istniejących konstrukcjach stalowych, XXXI Ogólnopolskie WPPK Naprawy i wzmoc- nienia konstrukcji budowlanych, tom III, Szczyrk 2016. [13] M. Blicharski: Inżynieria materiałowa. Stal, WNT, Warszawa, 2004.